నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు

Colour photograph of a stone doorway with a heavy lintel built beneath a huge overhanging granite boulder, with steps and shrubs in front and walls of rough blocks beyond. · Ylnr123 (opens in a new tab) · CC BY-SA 3.0 (opens in a new tab)

1323లో ఢిల్లీ సుల్తానుల సైన్యం వరంగల్‌ను పట్టుకుంది.¹ దీనితో కాకతీయ రాజ్యం ముగిసింది.¹ ఆ తర్వాత దాదాపు రెండు శతాబ్దాల పాటు ఏ ఒక్క శక్తీ తెలుగు దేశాన్నంతా పట్టుకోలేదు. ఇరవై సంవత్సరాలలోపే తెలుగు నాయకులు ఢిల్లీ సైనిక దళాలను వెళ్లగొట్టారు.²

రెడ్డి రైతుల ఒక కుటుంబం తీరంలో ఒక రాజ్యాన్ని నిర్మించింది.³ నాయకులు తెలంగాణ కొండ కోటలను పట్టుకున్నారు.³⁴ ఒడిశా గజపతి రాజులు తీరం వెంబడి దక్షిణానికి ఒత్తిడి తెచ్చారు.⁴ 1347లో స్థాపించబడిన బహమనీ సుల్తానుల రాజ్యం నెమ్మదిగా లోపలి ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది.⁵⁶ ఈ పేజీ ఆ కాలాన్ని క్లుప్తంగా చెబుతుంది. ముఖ్యమైన శక్తులకు సొంత పేజీలు ఉన్నాయి: తెలుగు దేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు, ముసునూరి నాయకులు, బహమనీలు, కొండవీటి రెడ్డి రాజులు, కుతుబ్ షాహీలు.

వరంగల్ పతనం

గ్రిబుల్ (Gribble) పారసీ చరిత్రలను అనుసరిస్తాడు. ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ కుమారుడు యువరాజు ఉలుగ్ ఖాన్ వరంగల్‌ను రెండుసార్లు ఎలా ముట్టడించాడో అతను వర్ణిస్తాడు.¹ సుల్తాన్ చనిపోయాడనే తప్పుడు పుకారుతో మొదటి ముట్టడి చెదిరిపోయింది.¹ 1323లో జరిగిన రెండవ ముట్టడి నగరాన్ని పట్టుకుంది. రాజును, అతని కుటుంబాన్ని ఢిల్లీకి పంపారు. వరంగల్‌కు సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చారు.¹

హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కాకతీయ అధికారం చివరికి విరిగిపోయిన తేదీని 1321 అని చెబుతుంది.⁷ శాసనాల్లో ప్రతాపరుద్రునికి చివరి నిశ్చితమైన తేదీ శక 1246 (1323–24; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) అని హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) పేర్కొంటారు.⁸ ఆ తర్వాత కాకతీయ కుటుంబం ఏమైందో ఎవరికీ తెలియదని ఆయన జోడిస్తారు. తర్వాతి కథనాలు వేర్వేరు వారసుల పేర్లు చెబుతాయి. కానీ వారి శాసనాలు ఏవీ దొరకలేదు.⁸

ఢిల్లీ సైన్యం తీరం వరకు ముందుకు వెళ్లింది.⁹ గోదావరి గెజిటీర్ రాజమహేంద్రవరంలోని ఒక మసీదుపై ఉన్న శాసనాన్ని ఉదహరిస్తుంది.⁹ ముహమ్మద్ తుగ్లక్ 1324లో ఆ మసీదును కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.⁹

ఢిల్లీని వెళ్లగొట్టడం

ఢిల్లీ పట్టు ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు. ముహమ్మద్ తుగ్లక్ త్వరలోనే ఉత్తరానికి తిరిగి వెళ్లాడని గ్రిబుల్ రాశాడు.² అప్పుడు “కన్యా నాయక్ అనే ఒక హిందువు” సైన్యాన్ని కూడగట్టి, గవర్నర్ మాలిక్ మక్బూల్‌ను వరంగల్ నుండి వెళ్లగొట్టాడు.² దీని తర్వాత ఆ రాష్ట్రం “ముస్లింలకు పూర్తిగా చేజారిపోయింది” అని గ్రిబుల్ చెబుతాడు.²

హిజ్రీ 744 (1343–44; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) గురించి ఫెరిష్తా కథనాన్ని సూయెల్ ఉదహరిస్తారు.¹⁰ అందులో “వరంగల్ రుద్రదేవుని కుమారుడు” కృష్ణ నాయక్ ద్వారసముద్రం పాలకుడు బల్లాలుడితో ఒక ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. వారు కలిసి తెలింగాణ హిందువులను కూడగడతారు.¹⁰ వారి సేనలు వరంగల్‌ను మళ్లీ తీసుకుని, దాని గవర్నర్‌ను దౌలతాబాద్‌కు తరిమివేశాయి.¹⁰

కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ ప్రతాపరుద్రుని కుమారుడు వీరభద్రయ్యను నాయకుడిగా పేర్కొంటుంది.¹¹ అతను 1344లో వరంగల్‌లో తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడని అది చెబుతుంది.¹¹ ఈ పేర్లు ఒకే వ్యక్తివా అనేది ఈ పాత ఆధారాలు తేల్చవు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు చరిత్రకారులు ఆ నాయకుడిని ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిగా గుర్తించారు.¹²¹³ అతని దాయాది ప్రోలయ నాయకుని విలస దానపత్రం సుమారు 1330లో జారీ అయింది. కానీ అది 1957–58లో మాత్రమే ప్రచురితమైంది.¹²¹³ తెలుగు దేశం నుండి ఢిల్లీ సైనిక దళాలను వెళ్లగొట్టిన ఘనతను అది ప్రోలయకు ఇస్తుంది.¹³

1357 నాటి ఒక తెలుగు శాసనం ఆ కాలం నుండే ఒక చిన్న చిత్రాన్ని ఇస్తుంది. పిల్లలమర్రిలో ఎఱపోతులెంక అనే అధికారి గ్రామాన్ని పాలించాడు.¹⁴ ఎఱకేశ్వర దేవుని విగ్రహాన్ని తాను మళ్లీ ప్రతిష్ఠించానని అతను నమోదు చేశాడు. ఆ కాలపు అల్లకల్లోలంలో “సుల్తాన్ అలావదీను” దానిని దెబ్బతీశాడు.¹⁴ తన పాలకుడు కాపయ నాయకునికి పుణ్యం కలగాలని అతను ఈ దానం చేశాడు. శాసనం కాపయను ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడిగా, అనుమనంగల్లు నగరాధీశ్వరుడిగా పిలుస్తుంది.¹⁴ పిల్లలమర్రి శాసనం చూడండి.

1345–47లో దక్కన్ అధికారులు ఢిల్లీపై తిరుగుబాటు చేశారు.⁵ వారి నాయకుడు హసన్‌కు సహాయంగా వరంగల్ పాలకుడు 15,000 మందిని పంపాడని గ్రిబుల్ చెబుతాడు. హసన్ బీదర్ దగ్గర సుల్తాన్ సైన్యాన్ని ఓడించాడు.⁵ తర్వాత అతను మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ అయ్యాడు.⁵

విజయనగరం

అవే సంవత్సరాల్లో తుంగభద్ర తీరంలో కొత్త హిందూ రాజ్యం విజయనగరం స్థాపించబడింది.¹⁵ దాని స్థాపకులు హరిహర, బుక్క సోదరుల గురించి ఒక సంప్రదాయాన్ని గ్రిబుల్ మళ్లీ చెబుతాడు. దాని ప్రకారం, వారు వరంగల్ రాజు సైన్యంలో పనిచేశారు. నగరం పడిపోయినప్పుడు దక్షిణానికి పారిపోయారు.¹⁵ నగర స్థాపనను సాధారణంగా 1336 నాటిదిగా చెబుతారని అతను పేర్కొంటాడు.¹⁵ దాని పుట్టుక గురించి అనేక కథనాలను సూయెల్ చర్చిస్తారు.¹⁶ దాని కథ విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు పేజీలో కొనసాగుతుంది.

తెలింగాణలో బహమనీలు

బహమనీ సుల్తానులు మొదట వరంగల్‌తో మైత్రి చేసుకున్నారు, తర్వాత దానిపై తిరగబడ్డారు.¹⁷ సుల్తాన్ మొదటి ముహమ్మద్ షా కాలంలో జరిగిన ఒక యుద్ధం, వరంగల్ రాజు గోల్కొండ కోటను సరిహద్దుగా వదులుకోవడంతో ముగిసింది.¹⁷ అతను రత్నాలు పొదిగిన ఒక సింహాసనాన్ని కూడా అప్పగించాడు. Imperial Gazetteer ఈ అప్పగింతను 1364 నాటిదిగా చెబుతుంది.¹⁷

1420లలో వరంగల్ స్వయంగా అహ్మద్ షా చేతిలో పడింది.⁶ గ్రిబుల్ 1424 అని ఇస్తాడు. అది మళ్లీ ఎప్పుడూ రాజధాని నగరం కాలేదని చెబుతాడు.⁶ తెలింగాణ ఒక బహమనీ రాష్ట్రం అయింది.¹⁸ కానీ “తూర్పు తీరంలో ఇంకా లొంగని హిందూ రాజులు చాలామంది ఉన్నారు” అని గ్రిబుల్ పేర్కొంటాడు.¹⁸

రెడ్డి రాజులు, తీరం

తీరంలో రెడ్డి రాజులు అధికారంలోకి వచ్చారు. గోదావరి గెజిటీర్ వారిని వరంగల్ రాజుల దగ్గర పనిచేసిన రైతులుగా వర్ణిస్తుంది.³ వారి తొలి శాసనం 1344 నాటిది.³ వారి మొదటి రాజధాని అద్దంకి. తర్వాతి రాజధాని కొండ కోట కొండవీడు.³ ఒక శాఖ 1440ల వరకు రాజమహేంద్రవరం నుండి గోదావరి డెల్టాను పాలించింది.³

కృష్ణా మాన్యువల్ రెడ్డి రాజులను “తెలుగు సాహిత్యానికి గొప్ప పోషకులు” అని పిలుస్తుంది.¹⁹ కవి శ్రీనాథుడిని అది వారి ఆస్థానంలో ఉంచుతుంది.¹⁹

1450ల నాటికి ఒడిశా గజపతి రాజు కపిలేశ్వరుడు దక్షిణాన కొండవీడు వరకు సర్వాధిపతిగా ఉన్నాడు.⁴ 1470–71లో ఒడిశాలో వారసత్వ వివాదం జరుగుతుండగా బహమనీలు రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లిలను పొందారు.²⁰ తర్వాత ఒక కరువు, కొండపల్లిలో ఒక తిరుగుబాటు వచ్చాయి. వీటి తర్వాత సుల్తాన్ మూడవ ముహమ్మద్ షా రాజమహేంద్రవరంలో మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు.²⁰ అతను దక్షిణాన కాంచీపురం వరకు దాడి చేశాడు.²⁰

కొండ కోటల నాయకులు

లోపలి ప్రాంతాల్లో స్థానిక నాయకులు తెలంగాణ కొండ కోటలను పట్టుకున్నారు. 1459లో దేవరకొండ అనే “తిరుగుబాటు చేసిన తెలుగు కోట” మీదకు ఒక బహమనీ సైన్యాన్ని పంపారు.²¹ ఒడిశా రాజు దానిని ఓడించాడు.²¹

దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ సీతాపతి. పారసీ ఆధారాల్లో అతనిని షితాబ్ ఖాన్ అని పిలుస్తారు.²² వరంగల్ కోటలోని ఒక స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత, తెలుగు శాసనం అతను 1504 జనవరి 21న కోటను తీసుకున్నాడని నమోదు చేస్తుంది.²² ఒక కృష్ణ విగ్రహాన్ని, కాకతీయ కులదేవత విగ్రహాన్ని అతను మళ్లీ వాటి పీఠాలపై నిలిపాడని అది చెప్పుకుంటుంది. “దుష్ట తురుష్కులు” (తురుష్కులు అంటే తుర్కులు) వాటిని తొలగించారు.²²

సీతాపతి మొదట బహమనీ అధికారిగా ఉండేవాడని, అతను సామాన్య బోయ కులంలో పుట్టాడని శాస్త్రి భావించారు.²³ చరిగొండ ధన్నన్న రాసిన తెలుగు కావ్యం చిత్రభారతములో ప్రశంసించిన పోషకుడు అతనేనని కూడా శాస్త్రి గుర్తించారు. ఆ కావ్యాన్ని అతని మంత్రి పెద్దన్నకు అంకితం చేశారు.²³ గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ అతనిని ఓడించే వరకు సీతాపతి వరంగల్‌తో పాటు ఖమ్మం, బెల్లంకొండలను కూడా పట్టుకున్నాడు.²⁴

గోల్కొండ వైపు

చివరి బహమనీ రాజుల కాలంలో తెలింగాణ గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ. అతను పారసీ దేశస్తుడు. యువకుడిగా బీదర్‌కు వచ్చి రాజు సేవలో ఎదిగాడు.²⁵ గోల్కొండ అతని స్థావరం.²⁵

అతను తన మొదటి సంవత్సరాలను “తెలింగాణలోని పొరుగు జమీందారులను” అదుపులోకి తేవడంలో గడిపాడని గోల్కొండ చరిత్ర చెబుతుంది.²⁶ అరవైకి పైగా కోటలను తాను గెలిచానని అతను చెప్పుకున్నట్లు అది ఉదహరిస్తుంది. వాటిలో రాజకొండ, దేవరకొండ, వరంగల్, ఖమ్మం ఉన్నాయి.²⁶

బహమనీ రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైనప్పుడు సుల్తాన్ కులీ కూడా రాజు అయ్యాడు.²⁷ ఫెరిష్తా దీనిని 1512 నాటిదిగా చెబుతాడు.²⁷ కానీ గోల్కొండ కోటలోని అతని మసీదుపై 1518 తేదీతో ఉన్న శాసనం ఇంకా బహమనీ రాజునే సార్వభౌముడిగా పేర్కొంటుంది.²⁷ తర్వాత వచ్చిన గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం తర్వాతి యుగం విషయం.

ఆధారాల గురించి

ఈ కాలంలో చాలా భాగం రెండు రకాల ఆధారాల ద్వారా తెలుస్తుంది. మొదటిది ముస్లిం ఆస్థానాల కోసం రాసిన పారసీ చరిత్రలు. వాటిని ఇక్కడ బ్రిగ్స్, సూయెల్, గ్రిబుల్ ఇంగ్లీషు అనువాదాల్లో చదివాం. రెండవది తెలుగు శాసనాలు.²⁸ చరిత్రకారులు యుద్ధాలను మత యుద్ధాలుగా చూపిస్తారు.²⁸ వారు తెలుగు నాయకుల పేర్లను శాసనాలతో సరిపోల్చడం కష్టమైన రూపాల్లో చెబుతారు. కన్యా నాయక్, కృష్ణ నాయక్, నాగదేవ్ పారసీ కథనాల్లో కనిపిస్తారు. కాపయ నాయకుడు, సీతాపతి శాసనాల్లో కనిపిస్తారు.²⁸

గెజిటీర్లు మెకంజీ సేకరించిన స్థానిక చరిత్రలను (కైఫీయతులు) వాడాయి.²⁸ ఇవి కొన్ని సంప్రదాయాలను జోడిస్తాయి. శాస్త్రి హెచ్చరించినట్లు, అవి తరచుగా ఒకే పేరున్న వేర్వేరు వ్యక్తులను కలిపేస్తాయి.²⁸ ముసునూరి నాయకులు ముఖ్యంగా 1930 తర్వాత ప్రచురించిన శాసనాల ద్వారా తెలుస్తారు. వారికి సొంత పేజీ ఉంది.¹² రాచకొండ, దేవరకొండల రేచర్ల వెలమలకు, అంటే తెలంగాణ కొండ కోటల నాయకులకు, కూడా సొంత పేజీ ఉంది.

J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 12–13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Hemingway, Godavari (1907), pp. 25–26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Hemingway, Godavari (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 20–22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Gribble, History of the Deccan (1896), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Robert Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 3 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), pp. 9, 15–16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant of Prolaya-nayaka”, Epigraphia Indica XXXII (1957–58), p. 256 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), pp. 241–242 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part II (1940), pp. 113–114, No. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 23–25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 2 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩
Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 37–39 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gribble, History of the Deccan (1896), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), pp. 26–27 (archive.org (opens in a new tab)); Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 8 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), pp. 13, 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), pp. 10–11, 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), pp. 3–5 (archive.org (opens in a new tab)); Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), pp. 360–364 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Ferishta, tr. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 322 (archive.org (opens in a new tab)); Briggs, Vol. III, pp. 343–345 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 352–355 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Ferishta, tr. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)); Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 111, 195 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), pp. 5–6, 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. 1323రాజ్యం ముగింపు:కాకతీయులు
సు. 1323రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు)
సు. 1325రాజ్యం ఆవిర్భావం:ముసునూరి నాయకులు
సు. 1325రాజ్యం ఆవిర్భావం:కొండవీటి రెడ్డి రాజులు
సు. 1330శాసనం:ప్రోలయ నాయకుని విలస తామ్రశాసనం
సు. 1336రాజ్యం ముగింపు:ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు)
సు. 1336రాజ్యం ఆవిర్భావం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
సు. 1342రాజ్యం ముగింపు:హొయసలులు
1345శాసనం:వేముని మద్రాసు మ్యూజియం తామ్రశాసనం (1345)
1346శాసనం:కాపయ నాయకుని గురజ తామ్రశాసనం (1346)
1346శాసనం:ప్రోలయ వేముని పువ్వాడ తామ్రశాసనం (1346)
సు. 1347రాజ్యం ఆవిర్భావం:బహమనీ సుల్తానులు
1354శాసనం:పెనుకొండ కోట శాసనం (1354)
1354కట్టడం:పెనుకొండ కోట, గగన్ మహల్
సు. 1355శాసనం:మొదటి బుక్కరాయల గుత్తి శిలాశాసనం
1356శాసనం:రెండవ సంగముని బిట్రగుంట దానశాసనం (1356)
1357శాసనం:కాపయ నాయకుని కాలపు పిల్లలమర్రి శాసనం (1357)
1358శాసనం:అనవోతారెడ్డి కోడూరు తామ్రశాసనం (1358)
సు. 1360కట్టడం:కొండపల్లి కోట
సు. 1361రాజ్యం ఆవిర్భావం:రేచర్ల వెలమలు
సు. 1364రాజ్యం ముగింపు:కోన, పల్నాటి హైహయులు
1364శాసనం:బుక్కరాయసముద్రం చెరువు శాసనం (1364)
1365శాసనం:అనపోతుని రాచకొండ శాసనాలు (1365)
సు. 1368రాజ్యం ముగింపు:ముసునూరి నాయకులు
1369శాసనం:ఐనవోలు శాసనం (రేచర్ల అనపోతానాయకుడు)
సు. 1374శాసనం:అనవేముని నడుపూరు తామ్రశాసనం
1374శాసనం:అనవేముని పచ్చని తాడిపర్రు తామ్రశాసనం (1374)
1375శాసనం:వెన్నుని కందికొండ శాసనం (1375)
1377శాసనం:మాదా నాయకుని ఉమామహేశ్వరం శాసనం (1377)
1378శాసనం:అనవేముని పెదపలకలూరు తామ్రశాసనం (1378)
1380శాసనం:అనవేముని వానపల్లి తామ్రశాసనం (1380)
సు. 1386రాజ్యం ఆవిర్భావం:రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు
1410శాసనం:పెదకోమటి వేముని ఫిరంగిపురం స్తంభ శాసనం (1410)
1411శాసనం:కాటయ వేముని తొత్తరమూడి తామ్రశాసనం (1411)
సు. 1424రాజ్యం ముగింపు:కొండవీటి రెడ్డి రాజులు
1429శాసనం:నాగాంబ దేవలనగరం శాసనం (1429)
1431శాసనం:అల్లయ దొడ్డని కొంకుదురు తామ్రశాసనం (1431)
సు. 1434రాజ్యం ముగింపు:తూర్పు గాంగులు
1434శాసనం:అల్లయ వేముని వేమవరం తామ్రశాసనం (1434)
సు. 1446రాజ్యం ఆవిర్భావం:గజపతులు
సు. 1448రాజ్యం ముగింపు:రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు
1452శాసనం:శ్రీకూర్మంలోని గజపతుల శాసనాలు (1452–1503)
సు. 1455శాసనం:గణదేవుని కొండవీడు శాసనం (1455)
1456శాసనం:రఘుదేవుని రఘుదేవపురం, దొరపాలెం శాసనాలు (1455–56)
1458శాసనం:కపిలేశ్వరుని వెలిగలని శాసనం (1458)
1460శాసనం:హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు (1460)
1461శాసనం:హంబీరుని చిరువ్రోలి శాసనం (1461)
1464శాసనం:ధర్మారావు సాయంపేట శాసనం (1464)
సు. 1475రాజ్యం ముగింపు:రేచర్ల వెలమలు
1484శాసనం:రాచకొండ మసీదు శాసనం (1484)
1489శాసనం:పురుషోత్తముని పోతవరం శాసనం (1489)
సు. 1489రాజ్యం ఆవిర్భావం:బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు
1504శాసనం:షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504)
సు. 1504కట్టడం:ఓరుగల్లు కోటలో షితాబ్ ఖాన్ మహలు
సు. 1504రాజ్యం ఆవిర్భావం:షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)
సు. 1510శాసనం:ప్రతాపరుద్ర గజపతి వెలిచెర్ల శాసనం (1510 లేదా 1511)
1513శాసనం:కృష్ణదేవరాయలు, ఆయన రాణుల తిరుమల శాసనాలు (1513–1514)
1515శాసనం:కృష్ణదేవరాయల అమరావతి శాసనం (1515)
1515శాసనం:మంగళగిరి, కాజ స్తంభ శాసనాలు (1515–1518)
సు. 1516రాజ్యం ముగింపు:షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)
1516శాసనం:కృష్ణదేవరాయల సింహాచలం శాసనాలు (1516–1519)
1516శాసనం:కృష్ణదేవరాయల శ్రీకాళహస్తి శాసనం (1516)
1516కట్టడం:శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం, శ్రీకాళహస్తి
సు. 1518రాజ్యం ముగింపు:బహమనీ సుల్తానులు
1518శాసనం:గోల్కొండ కోట జామా మసీదు శాసనం (1518)
సు. 1518రాజ్యం ఆవిర్భావం:కుతుబ్ షాహీలు

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (66)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

పెరిప్లస్‌లోని ‘మసాలియా’, కాకతీయుల రేవు మోటుపల్లి నుండి 17వ శతాబ్దపు డచ్, ఇంగ్లీష్ వర్తక స్థావరాలు, సుమారు 1900 నాటి స్టీమర్ రేవుల వరకు — ఆధారాల్లో కనిపించే తెలుగు తీర రేవులు; టావెర్నియర్ గోల్కొండ నుండి మచిలీపట్నానికి వెళ్ళిన దారి కూడా. సముద్ర మార్గాలు ఆధారాలు పేర్కొన్న ప్రయాణాల దిశను మాత్రమే చూపుతాయి; దారులన్నీ సుమారుగా గీసినవి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

రాబర్ట్ సెవెల్ 1900లో గీసిన ‘1336–1570 నాటి సాధారణ రాజకీయ స్థితి’ పటం ఆధారంగా విజయనగర సామ్రాజ్యం, దక్కన్ ముస్లిం రాజ్యాలు. ప్రతి ప్రాంతమూ సుమారుగా గీసినదే. ఈ పటం రెండు శతాబ్దాలను ఒకే చిత్రంలో చూపుతుంది: 1347లో ఏర్పడిన బహమనీ రాజ్యం 1489 తర్వాతనే బీజాపూర్, బీదర్, బేరార్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ అనే ఐదు సుల్తానత్‌లుగా చీలింది; కృష్ణా–గోదావరి తీరం ఒడిశా, విజయనగరం, గోల్కొండల మధ్య చేతులు మారింది.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: S. India, General Political Position, Period A.D. 1336–1570 (opens in a new tab), Robert Sewell, 1900 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

ఢిల్లీ సైన్యాల దండయాత్రల్లో పేర్కొన్న ప్రదేశాలు: మాలిక్ కాఫూర్ (1309–10), ఉలుగ్ ఖాన్ (1323) మార్గాలు, ఓరుగల్లు, అనుమకొండ, రాజమహేంద్రవరం, కౌలాస్, గోల్కొండ.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

ఇక్ష్వాకుల నాగార్జునకొండ దుర్గం నుండి 1757 బొబ్బిలి ముట్టడి, 1759 మచిలీపట్నం కోట స్వాధీనం వరకు — ఆధారాల ప్రకారం ముట్టడికి గురైన, చేతులు మారిన, లేదా ఎవరో ఒకరి అధీనంలో నిలిచిన కొండకోటలు, ప్రాకార పట్టణాలు. ఒక్కొక్క కోట కథ ‘కోటలు, యుద్ధాలు’ పుటలో ఉంది.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

ముసునూరి నాయకుల శాసనాల్లోని ప్రదేశాలు: రేకపల్లి, విలస, గురజ, ఓరుగల్లు, గణపేశ్వరం, కోరుకొండ, అద్దంకి, కౌలాస్, గోల్కొండ.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

రేచర్ల వెలమల శాసనాల్లోని ప్రదేశాలు: రాచకొండ, దేవరకొండ, ఓరుగల్లు, భువనగిరి, ఐనవోలు, ఉమామహేశ్వరం, శ్రీశైలం, గోల్కొండ, ధరణికోట.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

1820ల నుండి 1900ల వరకు నమోదైన వీరగాథలు, జానపద కథాగేయాలు జరిగిన చోట్లు: బ్రహ్మనాయుడి పల్నాటి యుద్ధం, నెల్లూరుతో కాటమరాజు యుద్ధం, 1757 బొబ్బిలి పతనం, విశాఖ జిల్లా కథకుల పాటలు, భద్రాచలం రామదాసు కథ.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

తెలుగు దేశంలో బహమనీ సుల్తానుల ప్రదేశాలు: రాజధానులు గుల్బర్గా, బీదర్; కౌలాస్, ఇందూరు, మెదక్; భువనగిరి; గోల్కొండ; పాంగల్; వరంగల్లు; దేవరకొండ, రాచకొండ; బాల్కొండ; రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కొండవీడు, మచిలీపట్నం; కంచిపై దాడి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

పదహారవ శతాబ్ది ఆరంభంలో తెలుగు అధిపతి షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) చేతిలో ఉన్న కోటలు: 1504 జనవరిలో ముస్లింల నుంచి తీసుకున్నట్లు అతని శాసనం చెప్పే ఓరుగల్లు, ఖమ్మం, బెల్లంకొండ; శాసనంలోని "రాజాద్రి" అయిన రాచకొండ; అతడు ఆనకట్ట బాగుచేశాడని చెప్పే పాకాల చెరువు. అతడు గజపతి రాకుమారుడి దగ్గరకు పారిపోయిన కొండపల్లి, అతని శత్రువు సుల్తాన్ కులీ రాజధాని గోల్కొండ బయట చూపించాం. షేడ్ చేసిన ప్రాంతం పేర్కొన్న కోటలను కలిపి గీసిన స్థూల చిత్రం మాత్రమే, సరిహద్దు కాదు.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

రెడ్డి రాజుల రాజధానులు, కోటలు, ఆలయాలు: అద్దంకి, కొండవీడు, కొండపల్లి, బెల్లంకొండ, వినుకొండ, రాజమహేంద్రవరం, మోటుపల్లి, శ్రీశైలం, అహోబిలం, అమరావతి, ద్రాక్షారామం, పాలకొల్లు, పిఠాపురం, సింహాచలం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Part of the Telugu Country, including Masulipatam, Guntoor, & Rajahmundry (Church Missionary Atlas, 3rd edition) (opens in a new tab), Church Missionary Society, 1862 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

తెలుగు దేశంలో ఒడిశా గజపతుల ప్రదేశాలు: రాజధాని కటకం; శ్రీకూర్మం, ముఖలింగం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, శ్రీశైలం ఆలయాలు; రాజమహేంద్రవరం, రఘుదేవపురం; చావలి, కపిలేశ్వరపురం, చిరువోలు శాసనాలు; కొండవీడు, కొండపల్లి, అద్దంకి, వినుకొండ; దేవరకొండ, వరంగల్లు; ఉదయగిరి, కంచి; బీదర్; ఉదయగిరి నుండి పొట్నూరు వరకు కృష్ణదేవరాయల దండయాత్ర మార్గం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).