తెలుగు చరిత్రTelugu History

మొదటి దేవరాయలు (విజయనగరం)

రెండవ హరిహరరాయల కొడుకు మొదటి దేవరాయలు 1406 నవంబరు 5న విజయనగర రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడై 1422 వరకు పాలించాడు. యువరాజుగా ఉదయగిరినీ, గుంటూరు సీమనూ పాలించాడు. ఆయన రాణి హేమాంబిక కొండవీటి రెడ్డి రాజు అనవేముని మేనకోడలని సూయెల్ భావించారు. పాలన ఆరంభంలో బహమనీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షాతో జరిగిన యుద్ధంలో బంకాపురం కోటను కోల్పోయి, కూతురిని సుల్తానుకిచ్చి పెళ్లి చేయాల్సి వచ్చింది. తర్వాత కొండవీడుకు వ్యతిరేకంగా రాజమహేంద్రవరం రెడ్లతో చేతులు కలిపాడు. 1419లో ఆయన సైన్యం పానగల్ దగ్గర ఫిరోజ్‌ను చిత్తుగా ఓడించింది. ఆ తర్వాత కొండవీడు ఆయనకూ వెలమలకూ మధ్య పంపకమైంది.

మొదటి దేవరాయలు 1406 నుంచి 1422 వరకు విజయనగర రాజు.123 ఆయన రెండవ హరిహరరాయల కొడుకు, రాజు రెండవ బుక్కరాయల తమ్ముడు.42 రాజు కాకముందు తండ్రి తరఫున ఉదయగిరినీ, మరికొన్ని తెలుగు ప్రాంతాలనూ పాలించాడు.56 రాజయ్యాక బహమనీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షాతో యుద్ధాలు చేశాడు; తెలుగు తీరంలోని రెడ్డి రాజ్యాల పోరాటాల్లోనూ తలదూర్చాడు.78 విజయనగర సామ్రాజ్యం, రెండవ హరిహరరాయలు చూడండి.

తెలుగు దేశంలో యువరాజు

1382లో రెండవ హరిహరుని కొడుకు, తర్వాత మొదటి దేవరాయలుగా రాజైనవాడు, తండ్రి తరఫున ఉదయగిరి ప్రాంతాన్ని పాలించాడని 1961 నాటి నెల్లూరు జిల్లా సంపుటం చెబుతుంది.5 నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా ఆయనను ఉదయగిరి పాలకుడిగా పేర్కొంటారు.9 యువరాజుగా ఆయన ఈ చోట్ల ఉన్నట్లు సూయెల్ శాసనాల జాబితా చూపిస్తుంది:106112

  • 1396లో ఉదయగిరిలో, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాలో10
  • 1399లో గుంటూరు జిల్లాలో6
  • 1403లో సేలం జిల్లాలో11
  • 1405, 1406లలో అన్న రెండవ బుక్కరాయల తరఫున చిత్తూరు జిల్లాలో2

రెండవ బుక్కరాయలు 1406 ఆగస్టు, నవంబరు మధ్య చనిపోయాడు.2 మైసూరు సీమలోని హాసన్‌లో ఉన్న ఒక శాసనం దేవరాయల పట్టాభిషేకం 1406 నవంబరు 5న జరిగిందని చెబుతుంది.12

కుటుంబం

1410లో ఆయన కొడుకు ఇచ్చిన ఒక దానపత్రం ఆధారంగా, సూయెల్ తర్వాతి రచన ఆయన రాణి పేరు హేమాంబిక అని చెబుతుంది.12 ఆ దానపత్రం ఆమెను నూక భూపాలుని కూతురుగా పేర్కొంటుంది.12 ఈ నూక భూపాలుడు, కొండవీటి అనవేమారెడ్డి సోదరి వేమసానిని పెళ్లాడిన రెడ్డి నాయకుడు నల్ల నుంకుడే అని సూయెల్ భావించారు.12 అదే నిజమైతే దేవరాయల రాణి రెడ్డి రాజవంశం నుంచి వచ్చినట్లు.12

సూయెల్ జాబితా ప్రకారం ఆయన కొడుకులు చాలామంది తండ్రి తరఫున ప్రాంతాలను పాలించారు:131214

  • మూడవ బుక్కరాయలు అని కూడా పిలిచే విజయ బుక్కరాయలు ముళబాగిలులో రాజప్రతినిధిగా ఉన్నాడు, ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లాను పాలించాడు.1214
  • హరిహరుడు కోయంబత్తూరు జిల్లాను పాలించాడు.1214
  • రామచంద్రుడు 1416లో ఉదయగిరి ప్రాంతానికి రాజప్రతినిధి.14
  • మల్లప్ప తన తల్లి మల్లాయవ్వ జ్ఞాపకార్థం ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.12

ముద్గల్ రైతు కూతురు

దేవరాయల పాలన మొదట్లో జరిగిన ఒక ప్రసిద్ధ కథను ఫెరిష్తా చెబుతాడు.151617 బహమనీలతో వివాదంలో ఉన్న ముద్గల్ (అప్పుడు ముద్కల్)లో ఒక రైతుకు చాలా అందమైన కూతురు ఉందని ఒక బ్రాహ్మణుడు రాజుకు చెప్పాడు.1516 రాజు విలువైన కానుకలు పంపాడు.16 కానీ రాణివాసంలోకి వెళ్తే తల్లిదండ్రులను మళ్లీ చూడలేనని ఆ అమ్మాయి ఒప్పుకోలేదు.16 దాంతో ఆమెను పట్టుకురమ్మని రాజు 5,000 మంది గుర్రపు సైనికులను తుంగభద్ర దాటించి పంపాడు.1617 కానీ సైన్యం వస్తోందన్న వార్త ముందే ముద్గల్‌కు చేరడంతో అమ్మాయి, ఆమె కుటుంబం పారిపోయారు.17

ఈ దాడి యుద్ధానికి దారితీసింది. 1406 చలికాలంలో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా నేరుగా విజయనగరం మీదికే వచ్చాడు.17 ఆయన సైనికులను నగర వీధుల్లోంచి తరిమేశారు. అయినా వారు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను నాశనం చేసి, బంకాపురం కోటను పట్టుకున్నారు.1718 దేవరాయలు అవమానకరమైన సంధికి ఒప్పుకోవాల్సి వచ్చింది.18 తన కూతురిని ఫిరోజ్‌కిచ్చి పెళ్లి చేశాడు, భారీ ధనం చెల్లించాడు, బంకాపురాన్ని శాశ్వతంగా వదులుకున్నాడు.18

పెళ్లి కోసం ఫిరోజ్ నగరానికి వచ్చినప్పుడు, ద్వారం నుంచి రాజభవనం వరకు దారి పొడవునా బంగారు జరీ వస్త్రాలు పరిచారు.1819 అయినా ఇద్దరు రాజులు కోపంతోనే విడిపోయారు.19 తర్వాత ఫిరోజ్ ఆ రైతు కూతురు పర్తాల్‌ను పిలిపించి, తన కొడుకు హసన్ ఖాన్‌కిచ్చి పెళ్లి చేశాడు.19 ఫిరోజ్ షా చూడండి.

రెడ్డి యుద్ధాలు, పానగల్

ఈ యుద్ధం తెలుగు దేశానికి ఎలా పాకిందో నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.7 ఫిరోజ్‌తో కుమ్మక్కై ఉండవచ్చని భావించే కొండవీటి రెడ్లు ఉదయగిరిపై దాడి చేశారు; 1413 వరకు వారిని అక్కడినుంచి వెళ్లగొట్టలేకపోయారు.7 ఆ ఏడాదే దేవరాయలు గుంటూరు జిల్లాలో పాలిస్తున్నట్లు సూయెల్ జాబితా చూపిస్తుంది.14

కృష్ణ, గోదావరి మధ్య ప్రాంతాన్ని పాలించిన తెలుగు చోళ నాయకుడు అనదేవుడు కూడా ఫిరోజ్‌కు మిత్రుడే.7 అతనికి వ్యతిరేకంగా దేవరాయలు రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి పాలకుడు, తన బావమరిది కాటయవేమునితో చేతులు కలిపాడు.7 1415లో యుద్ధం మొదలైంది.7 ఫిరోజ్ అనదేవునికి సాయంగా వచ్చాడు.7 కాటయవేముడు చనిపోయాడు, దేవరాయల సైన్యం కూడా ఓడిపోయింది.7

దేవరాయలు ప్రతిగా పానగల్‌ను పట్టుకున్నాడు.7 ఫిరోజ్ దాన్ని రెండేళ్లు ముట్టడించాడు.7 ఈ ముట్టడి 1417లో మొదలైందని సూయెల్ జాబితా చెబుతుంది.20 ఫెరిష్తా ప్రకారం సుల్తాను శిబిరంలో అంటువ్యాధి వ్యాపించింది, చాలామంది సర్దారులు శిబిరాన్ని వదిలి వెళ్లిపోయారు.2122 రాచకొండ (అప్పుడు రాజకొండ) వెలమలు దేవరాయల పక్షం చేరారు.8 1419లో వెనుదిరుగుతున్న బహమనీ సైన్యంపై దేవరాయల సైన్యం విరుచుకుపడి గొప్ప విజయం సాధించింది.83

దీని తర్వాత కొండవీటి రెడ్డి రాజ్యం అంతరించిందని నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.8 1420లో దాని భూములు దేవరాయలకూ రాచకొండ వెలమలకూ మధ్య పంపకమయ్యాయి.8 ఈ యుద్ధాల్లో దేవరాయలకు ఆయన కొడుకు వీర విజయుడు, మంత్రి లక్ష్మీధరుడు తోడుగా ఉన్నారని, తనను చంపే కుట్ర నుంచి లక్ష్మీధరుడు రాజును కాపాడాడని కూడా శాస్త్రి అంటారు.8 కొండవీడు, కొండవీటి రెడ్డి రాజులు, రేచర్ల వెలమలు చూడండి.

సైన్యం, నగరం

శాసనాల ప్రకారం మొదటి దేవరాయలు ముస్లిం గుర్రపు సైనికుల దళాన్ని నియమించుకున్నాడని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ గుర్తించారు.23 “అజరావు” అనే రాజు నగరం చుట్టూ కొత్త గోడలు కట్టించాడని, తుంగభద్రకు ఆనకట్ట వేసి నీటిని నగరంలోకి తెచ్చాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.247 “అజరావు” అంటే రెండవ బుక్కరాయలు, మొదటి దేవరాయలు అనే ఇద్దరు రాజులని సూయెల్ భావించారు.24 నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా ఈ పనిని ఈ ఇద్దరు అన్నదమ్ములకే ఆపాదిస్తారు.7

మరణం

మొదటి దేవరాయలు 1422 ఆగస్టు 3కు ముందే మరణించాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.3 ఆగస్టు 2న “దేవరాయ మహారాజుకు పుణ్యలోకం ప్రాప్తించాలని” ఆయన కొడుకు హరిహరుడు బ్రాహ్మణులకు ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.3 ఆయన తర్వాత కొడుకు విజయ బుక్కరాయలు సింహాసనం ఎక్కాడు.3 విజయరాయలు (మూడవ బుక్కరాయలు) చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • పాలనా కాలం. ఆయన కనీసం 1412 వరకు బతికాడని, ఆయన చివరి శాసనం 1412–13 నాటిదని సూయెల్ (1900) రాశారు.21 సూయెల్ తర్వాతి రచన (1932) ప్రకారం ఆయన 1422 వరకు పాలించాడు.3 నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా ఆయన 1422లో మరణించాడని అంటారు.8
  • పానగల్ విజయం. సూయెల్ తర్వాతి రచన, నీలకంఠ శాస్త్రి ఈ విజయాన్ని మొదటి దేవరాయలకు ఇస్తారు.38 హేగ్ దాన్ని ఆయన కొడుకు వీర విజయునికి ఇస్తారు.25 1419లో పాలన మొదలుపెట్టాడని తాను భావించిన రెండవ దేవరాయలకు సూయెల్ 1900లో ఈ విజయాన్ని ఇచ్చారు.2122
  • ముద్గల్ కథ. సూయెల్, నీలకంఠ శాస్త్రి దీన్ని మొదటి దేవరాయల కథగా చెబుతారు.157 హేగ్ రెండవ బుక్కరాయల కథగా చెబుతారు.2627 ఆ యుద్ధానికి కారణం అమ్మాయి కాదని, మతయుద్ధం చేయాలన్న ఫిరోజ్ పట్టుదలే అని మరో కథనం చెబుతుందని నీలకంఠ శాస్త్రి జోడిస్తారు.7
  • నికోలో కాంటి రాక. ఇటలీ యాత్రికుడు నికోలో కాంటి 1420లో గానీ 1421లో గానీ విజయనగరానికి వచ్చాడు.283 రెండవ దేవరాయలు సింహాసనం ఎక్కిన కొద్ది కాలానికే ఇది జరిగిందని సూయెల్ (1900) భావించారు.28 మొదటి దేవరాయల పాలన చివరి రోజుల్లో జరిగిందని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.8

Footnotes

  1. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 213 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  4. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 24, pedigree after Epigraphia Indica III (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nellore District (1967), p. xii (PDF p. 28) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 268 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  8. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 269 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  9. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 267 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  10. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 210 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  13. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 209 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 211 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 57, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 58, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 59, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  18. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 60, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  19. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 61, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 212 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 63, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 492 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 394 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. Wolseley Haig, “The Kingdom of the Deccan”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 391 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 392 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

రాజవంశాలు

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్ర తీరంలో హరిహర, బుక్క సోదరులు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుంచి రాయలసీమ, నెల్లూరు ప్రాంతాలు దాని ఆధీనంలో ఉన్నాయి. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో విజయనగర సైన్యాలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను స్వాధీనం చేసుకుని సింహాచలం వరకు దండయాత్ర చేశాయి. ఆ ఆస్థానంలో తెలుగు గొప్ప కవిత్వ భాషగా ఎదిగింది. 1565 ఓటమి తర్వాత రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుంచి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను స్వాధీనం చేసుకునే వరకు ఆ పాలన కొనసాగింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, pp. 24, 51, 56–63, 81. [Public domain]
  2. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 391–392, 394, 492. Chapter XV by Wolseley Haig; Chapter XVIII by S. Krishnaswami Aiyangar. [Public domain]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 202, 205–213. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  4. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nellore District (opens in a new tab), Census of India, 1967, xii. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar (third edition) (opens in a new tab), Oxford University Press, Madras, 1966, pp. 268–269. Third edition. Cited, not reproduced; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: