హంపి (విజయనగరం)

హంపి విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని విజయనగరం శిథిలాల మధ్య, తుంగభద్ర నది ఒడ్డున ఉన్న చిన్న గ్రామం.¹² నగరాన్ని 1336లో స్థాపించారు. 1565 యుద్ధం తర్వాత దాన్ని నాశనం చేశారు.²³ విజయనగర సామ్రాజ్యం పేజీ చూడండి.

1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) విజయనగరాన్ని ఆ పేరు గల సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా వర్ణిస్తుంది.¹² అది బళ్లారి జిల్లాలోని హోస్పేట తాలూకాలో, తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉండేది.¹² గెజిటీర్ ప్రకారం, “ఇప్పుడు దానిలో జనం నివసించే ఏకైక భాగం హంపి అనే చిన్న గ్రామం”.¹² మహానగర అవశేషాలను “తరచుగా ‘హంపి శిథిలాలు’ అని పిలుస్తారు”.¹² అవి 9 చదరపు మైళ్ల మేర విస్తరించి ఉన్నాయి. కానీ నగరపు కోటలు, బయటి స్థావరాలు చాలా పెద్ద ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉండేవి.¹²

గెజిటీర్ ఈ చోటును “ఒక సామ్రాజ్యపు జన్మస్థలంగా, రాజధానిగా ఉండడానికి వింతగా అడవిలా ఉన్న చోటు” అని పిలుస్తుంది.¹² ఇది గ్రానైట్ కొండలు, కుప్పలుగా పేర్చిన బండల ప్రాంతం.¹² వాటి గుండా నగరపు గోడలు, వీధులు, రాజభవనాలు, ఆలయాలు సాగుతాయి.¹²

గెజిటీర్ ప్రకారం, నగరాన్ని 1336లో స్థాపించారు.²³ అది “హిందువుల బలమైన దుర్గం” కాబట్టి దక్షిణ భారత చరిత్రలో ముఖ్యమైనది.²³ రెండున్నర శతాబ్దాల పాటు అది “ముస్లిం సైన్యాలు దక్షిణం వైపు కదలడాన్ని విజయవంతంగా ఎదిరించింది”.²³

1565 యుద్ధం తర్వాత రాజు సంపదతో నిండిన 550 ఏనుగులతో పెనుకొండకు పారిపోయాడు.²³ అప్పుడు “విజయం సాధించిన ముస్లింలు విజయనగరానికి వచ్చి, ఐదు నెలల పాటు నగరంలో నాశనం చేయగలిగిన ప్రతిదాన్నీ కావాలని నాశనం చేస్తూ గడిపారు”.²³ రెండు సంవత్సరాల తర్వాత యాత్రికుడు సీజర్ డి ఫెడెరిసి ఇళ్లు ఖాళీగా నిలిచి ఉన్నట్లు చూశాడు.²³ తళ్ళికోట, పెనుకొండ పేజీలు చూడండి.

గెజిటీర్ ఈ కట్టడాలను ప్రత్యేకంగా పేర్కొంది:³

• రాజభవన ఆవరణ, రాణి స్నానవాటిక, ఏనుగుల శాలలు
• “రాజుల సొంత పూజా స్థలంగా భావించే” హజార రామస్వామి ఆలయం, దానిపై రామాయణం నుంచి చెక్కిన దృశ్యాలు
• ఒకే బండ నుంచి చెక్కిన ఏకశిలా నరసింహుడు
• పంపాపతి మహాలయం; దాని ఎత్తైన గోపురాన్ని “తన వంశంలో అందరికంటే ఎక్కువగా రాజధానిని అందంగా తీర్చిదిద్దిన కృష్ణదేవుడు కట్టించాడు”³

హంపి ఆలయంలోని బ్రాహ్మణ సంస్థ అధిపతి (ఆలయ బ్రాహ్మణ పూజారులు) గోపురం గురించి రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell)కు చెప్పారు.⁴ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద మహా గోపురాన్ని కట్టించి తన పట్టాభిషేకాన్ని జరుపుకున్నాడు” అని ఆయన చెప్పారు.⁴

ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) సందర్శకుల కోసం ఈ కట్టడాలకు బొమ్మలతో ఒక మార్గదర్శిని రాశారు.⁵ దాని రెండవ ముద్రణ ముందుమాట తేదీ 1925.⁵ అది పురావస్తు సర్వే దక్షిణ విభాగం ఫోటోలను వాడుతుంది.⁵ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతదేవరాయలు పేజీలు చూడండి.

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 465 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 466 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶

3. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 467 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

4. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. A. H. Longhurst, Hampi Ruins Described and Illustrated, 3rd ed. (1933), preface to the second edition, pp. iii–iv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³