ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మొదట్లో శాతవాహన రాజు. ఆయన క్షహరాత క్షత్రపుడు నహపానుని పడగొట్టి పశ్చిమ దక్కన్‌ను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించిన నాసిక్ గుహ శాసనం ద్వారానే ప్రధానంగా ఆయన పనుల గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన కృష్ణా లోయను కూడా పాలించాడా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో పాలించిన శాతవాహన వంశ రాజు. శాతవాహనుల నుంచి పశ్చిమ దక్కన్‌ను తీసుకున్న, శక (సిథియన్) వంశానికి చెందిన పాలకుడు, క్షహరాత క్షత్రపుడు నహపానుని ఆయన ఓడించాడు. ఆయన పాలనలో వంశ అధికారం శిఖరానికి చేరిందని ఇ. జె. రాప్సన్ (E. J. Rapson) అంచనా వేశారు.1 ఆయన గురించి తెలిసినదంతా దాదాపు పశ్చిమ దక్కన్‌లోని గుహ శాసనాల నుంచి, నాణేల నుంచి వస్తుంది. కింద వివరించినట్లు, తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన స్థానం అనిశ్చితం.

పేరు, కుటుంబం

ఆయన శాసనాలు ఆయనను గోతమిపుత సిరి-సాతకణి, “గోతమి కొడుకు శ్రీ శాతకర్ణి” అంటాయి.234 ఇతర శాతవాహన రాజుల లాగే ఆయనను తల్లి కుటుంబం నుంచి తీసుకున్న పేరు అయిన మాతృనామంతో పిలిచారు.234 ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ. ఆయన కొడుకు, వారసుడు వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి.234

ఇలాంటి పేరుతో తెలిసిన మొదటి వంశ రాజు ఆయనే అని వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) గుర్తించారు. ఈ ఆచారానికి చాలా వివరణలను సమీక్షించారు, కానీ దేనినీ అంగీకరించలేదు.5 కొల్హాపూర్‌లో దొరికిన నాణేలపై పేరున్న “గౌతమీపుత్ర విలివాయకుర” ఆయనే కావడం సంభవమని, కానీ రుజువు కాలేదని రాప్సన్ భావించారు.67 అందుకే రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) జాబితా ఆయనను రెండవ విలివాయకుర అంటుంది.8

తేదీలు

ఆయన శాసనాలు పాలనా సంవత్సరాలను మాత్రమే ఇస్తాయి. కాబట్టి ఆయన తేదీలు నహపానుని తేదీల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి.69 నమోదైన నహపానుని చివరి తేదీ శక శకంలో 46వ సంవత్సరం, అంటే క్రీ.శ. 124.69 గౌతమీపుత్రుడు తన సొంత 18వ పాలనా సంవత్సరంలో ఆయనను ఓడించాడని రాప్సన్ వాదించారు. దీని ప్రకారం ఆయన సింహాసనారోహణ దాదాపు క్రీ.శ. 106లో జరిగింది.69

తెలిసిన ఆయన చివరి తేదీ ఆయన 24వ సంవత్సరం, దాదాపు క్రీ.శ. 130.69 రాజుల జాబితాలను ఉంచే సంస్కృత గ్రంథాలైన పురాణాలు ఆయనకు 21 సంవత్సరాలు మాత్రమే ఇస్తాయి.69 ఇతర రచయితలు వేర్వేరు తేదీలు సూచించారు:

  • జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) (1887): దాదాపు క్రీ.శ. 114–135.10
  • విన్సెంట్ స్మిత్ (Vincent Smith) (1924): దాదాపు 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సింహాసనారోహణ, దాదాపు క్రీ.శ. 119లో క్షహరాతుల నిర్మూలన, దాదాపు క్రీ.శ. 128లో ఆయన కొడుకు వారసత్వం.1112
  • సూయెల్ (1932), విన్సెంట్ స్మిత్‌ను అనుసరించి: దాదాపు క్రీ.శ. 113లో సింహాసనారోహణ, 25 సంవత్సరాల పాలన. ఎల్. డి. బార్నెట్ (L. D. Barnett) ఇచ్చిన సింహాసనారోహణ తేదీ క్రీ.శ. 106ను కూడా సూయెల్ ఇస్తారు.8
  • డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) (1959): దాదాపు క్రీ.శ. 106–130.13
  • గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ (1907): క్రీ.శ. 172–202.14
  • జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ (James Fergusson) (1868): క్రీ.శ. 309. ఇది నాసిక్ శాసనాలపై 1852 నాటి ఒక అధ్యయనాన్ని అనుసరించింది. 1887 నాటికి ఆ అధ్యయనం పాతబడిందని బర్జెస్ భావించారు.1516

నహపానునితో యుద్ధం

తన 18వ సంవత్సరంలో గౌతమీపుత్రుడు “వేజయంతి సైన్యపు విజయ శిబిరం నుంచి” నాసిక్ జిల్లా అయిన గోవర్ధనంలోని తన అధికారికి ఒక ఆదేశం పంపాడు.1718 అందులో ఆయన త్రిరశ్మి కొండపై ఉన్న బౌద్ధ సన్యాసులకు “ఇంతకు ముందు ఉసభదాతుడు అనుభవించిన” ఒక పొలాన్ని ఇచ్చాడు.1718 ఉసభదాతుడు (ఋషభదత్తుడు) నహపానుని అల్లుడు.1718

ఆ ఆదేశం ఆ పొలానికి సాధారణ మినహాయింపులు ఇచ్చింది:17

  • రాజ అధికారులు దానిలోకి ప్రవేశించకూడదు
  • ఉప్పు కోసం దానిని తవ్వకూడదు
  • జిల్లా పోలీసులు దానిలో జోక్యం చేసుకోకూడదు17

అదే సంవత్సరపు కార్లేలోని ఇలాంటి ఒక శాసనం, ఋషభదత్తుడు ఇంతకు ముందు అక్కడి భిక్షువులకు ఇచ్చిన ఒక గ్రామాన్ని ధృవీకరించింది.189 పాత వంశం కాలంలో ఇచ్చిన దానాలను కొత్త వంశం కింద గౌతమీపుత్రుడు ధృవీకరించడంగా రాప్సన్ రెండు శాసనాలనూ చదివారు.189 వేజయంతి (వైజయంతి) అంటే విజయ సైన్యం వర్షాకాలంలో విడిది చేసిన బనవాసి అని ఆయన భావించారు.189

నాణేలు కూడా ఇదే కథ చెబుతాయి. 1906లో నాసిక్ జిల్లాలోని జోగల్‌థెంబిలో దొరికిన దాదాపు 13,250 వెండి నాణేల నిధిలో నహపానుని నాణేలు మాత్రమే ఉన్నాయి.19 వాటిలో మూడింట రెండు వంతులకు పైగా నాణేలను శాతవాహన గుర్తులు, ఒక స్తూపం (చైత్యం), “ఉజ్జయిని చిహ్నం”తో తిరిగి ముద్రించారు.19 రాప్సన్ ఈ తిరిగి ముద్రించడాన్ని గౌతమీపుత్రుని పనిగా చెప్పారు.19

ఆయన తల్లి శాసనం

ఆయన పాలన గురించి అత్యంత పూర్తి కథనం నాసిక్‌లోని 3వ గుహలో ఉన్న ఒక ప్రాకృత శాసనం. తన కొడుకు పులుమావి 19వ సంవత్సరంలో భద్రావనీయ శాఖ భిక్షువులకు ఆ గుహను దానం చేసినప్పుడు గౌతమీ బాలశ్రీ దానిని వేయించింది.2203 దాని నిర్వహణ కోసం పులుమావి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.2203

రాప్సన్ అనువాదంలో, అది గౌతమీపుత్రుడిని ఇలాంటి రాజుగా ప్రశంసిస్తుంది:4

  • “క్షత్రియుల గర్వాన్ని, అహంకారాన్ని అణచినవాడు”
  • “శకులను, యవనులను, పహ్లవులను నాశనం చేసినవాడు”
  • “ఖఖరాత కుటుంబాన్ని నిర్మూలించినవాడు”
  • “శాతవాహన వంశ వైభవాన్ని పునరుద్ధరించినవాడు”4

శకులు, యవనులు, పహ్లవులు అంటే సిథియన్, గ్రీకు, పార్థియన్ దండయాత్రికులని, ఖఖరాతులు అంటే నహపానుని క్షహరాత కుటుంబం అని రాప్సన్ భావించారు.4

తెలుగు దేశం గురించి రాసిన ఇద్దరు రచయితలు “పహ్లవులు” అనే మాటను వేరుగా చదివారు.514 వారు దక్కన్‌లోని పల్లవులని ఎలియట్ భావించారు.514 గౌతమీపుత్రుడు పల్లవులను ఓడించానని గొప్పగా చెప్పుకున్నాడని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.514

న్యాయానికి అనుగుణంగా తప్ప ఆయన ఎప్పుడూ పన్నులు వసూలు చేయలేదని కూడా సెనార్ట్ (Senart) అనువాదం ఆయనకు ఘనత ఇస్తుంది.2 హిందూ సమాజపు వర్గాలైన “నాలుగు వర్ణాల కలయిక”ను ఆయన ఆపాడని కూడా అది ఆయనకు ఘనత ఇస్తుంది.2 పన్నులను న్యాయంగా వసూలు చేశాడు, న్యాయంగా ఖర్చు చేశాడు అని మొదటి పదబంధానికి అర్థం అని సెనార్ట్ భావించారు.20

ఆ శాసనం ఆయనను అసిక, అసక, ములక, సురఠ, కుకుర, అపరాంత, అనూప, విదభ, ఆకరావంతిలకు రాజు అంటుంది. వింధ్య నుంచి మలయ, మహేంద్ర వరకు ఉన్న పర్వతాల జాబితాకు ఆయనను ప్రభువు అని కూడా అంటుంది.2

ఆ దేశాలు సామ్రాజ్యం మొత్తపు పటం కాదని, పశ్చిమ భారతదేశంలో నహపానుని నుంచి జయించిన రాజ్యాలని రాప్సన్ వాదించారు.211 ఆయన అభిప్రాయంలో అవి దాదాపు గుజరాత్, మాల్వా, బేరార్, ఉత్తర కొంకణ్.211 తర్వాత రుద్రదాముడు పశ్చిమ క్షత్రపుల కోసం వాటిలో చాలా వరకు తిరిగి తీసుకున్నాడని ఆయన జోడించారు.211

గౌతమీపుత్రుడు, తెలుగు దేశం

ఆయన దిగువ కృష్ణా ప్రాంతాన్ని పాలించాడా అనే విషయంలో రచయితలు ఏకీభవించరు. ఆయన ధాన్యకటకం (అమరావతి)లో నివసించాడని, ఆయన వారసుడు పైఠాన్ నుంచి పశ్చిమాన్ని పాలించాడని సూయెల్ నమ్మారు.22 అయితే తన రాజుల జాబితాలో సూయెల్ కొల్హాపూర్‌ను రాజధానిగా పేర్కొన్నారు.8

స్మిత్ తెలియజేసినట్లు, తండ్రి కొడుకులు కొంత కాలం కలిసి పాలించారని డి. ఆర్. భండార్కర్ (D. R. Bhandarkar) భావించారు.12 ఆయన అభిప్రాయంలో ఆ కాలంలో గౌతమీపుత్రుడు శాతవాహనుల స్వదేశమైన ఆంధ్రదేశాన్ని, పులుమావి మహారాష్ట్రను పాలించారు.12

శాసనంలోని రెండు పర్వతాలను ఆంధ్రలో గానీ దాని దగ్గర గానీ ఉంచారు. ఆర్. జి. భండార్కర్ (R. G. Bhandarkar) సిరితనను కృష్ణా మీద ఉన్న శ్రీశైలంగా గుర్తించారు, కానీ ఇది సందేహాస్పదం అని రాప్సన్ భావించారు.23 ఇక్కడ “మహేంద్ర” అంటే కళింగలోని తూర్పు కనుమలు కాదని, మలయ దగ్గరి ఒక దక్షిణ పర్వత శ్రేణి అని కూడా రాప్సన్ వాదించారు.23

సర్కార్ మరింత ముందుకు వెళ్లారు. కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో పులుమావి కంటే ముందటి శాతవాహన శాసనం ఏదీ దొరకలేదని ఆయన ఎత్తి చూపారు. ఆ శాసనం కృష్ణాకు దక్షిణాన ఏ భూమినీ జాబితా చేయలేదని కూడా గుర్తించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని శాతవాహన పాలన కిందకు తెచ్చినది గౌతమీపుత్రుడు కాదు, ఆయన కొడుకు అని ఆయన నిర్ణయించారు.24

ఆ ప్రాంతపు నాణేలు ఈ ప్రశ్నను తేల్చవు. రాప్సన్ ఆంధ్రదేశపు సీసపు నాణేలను పులుమావికి, తర్వాతి రాజులకు ఆపాదించారు. వాటిలో దేనినీ గౌతమీపుత్రుడికి ఆపాదించలేదు.2526 నహపానుని వెండి నాణేలపై తిరిగి ముద్రించిన స్తూపం, “ఉజ్జయిని చిహ్నం” ఆంధ్రదేశపు సీసపు తయారీ రకాలలో ఒకదాని గుర్తులు.19 అవి గౌతమీపుత్రుని నాణేలపై అంతకు ముందు కనిపించలేదని రాప్సన్ గుర్తించారు.19

ఎలియట్ మరో రకమైన జాడను ఎత్తి చూపారు.2728 గోదావరి డెల్టాలోని రెండు పాయలను గౌతమి, వసిష్ఠ అంటారు.2728 రాజుల మాతృనామాలలో గుర్తుంచుకున్న రాజమాతలతో ఆయన ఈ పేర్లను ముడిపెట్టారు.2728

చివరి సంవత్సరాలు

ఆయన 24వ సంవత్సరంలో తేదీ ఉన్న నాసిక్ శాసనానికి ఒక అనుబంధం రాజు, ఆయన తల్లి “రాజమాత” ఇద్దరి పేరు మీద జారీ అయింది.29 సాగు ఆగిపోయిన కాఖడి పొలానికి బదులుగా అది మరో పొలాన్ని ఇచ్చింది.29 క్షీణిస్తున్న ఆరోగ్యం వల్ల రాజు ఆమెతో అధికారాన్ని పంచుకుని ఉండవచ్చని రాప్సన్ సూచించారు.29

పులుమావి 19వ సంవత్సరపు శాసనంలోని ఒక మాటను, పులుమావి తన దాన పుణ్యాన్ని తన తండ్రికి బదిలీ చేశాడని అర్థం వచ్చేలా సెనార్ట్ చదివారు.30 అప్పటికి గౌతమీపుత్రుడు చనిపోయాడని ఆయన ఊహించారు.30

నహపానునిపై విజయం తర్వాత కొద్ది కాలానికే శక రాజు చష్టనుడు శాతవాహనులను ఓడించాడని సూయెల్ రాశారు.8 ఆయన కథనంలో వారు నర్మదకు ఉత్తరాన ఉన్న తమ భూములను కోల్పోయారు.8 రాప్సన్ దానికి బదులు ఆ నష్టాలను పులుమావితో రుద్రదాముడు చేసిన యుద్ధాలతో ముడిపెట్టారు.131

Footnotes

  1. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxvi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. É. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik”, Epigraphia Indica VIII (1906), p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. l (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxvii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the “Bodhi” Dynasty (1908), p. xxvii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxx (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  10. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Vincent A. Smith, The Early History of India, 4th ed. (1924), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Smith, Early History of India (1924), p. 222 and n. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  15. James Fergusson, Tree and Serpent Worship (1868), Appendix F, PDF p. 460 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik” (1906), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  18. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  19. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), pp. lxxxviii–lxxxix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  20. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik” (1906), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxiv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  24. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  25. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxiv (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  28. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  29. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xlviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  30. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik” (1906), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  31. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the 'Bodhi' Dynasty (Catalogue of the Indian Coins in the British Museum) (opens in a new tab), British Museum, London, 1908, xxvii–xxxviii, xlvii–xlix, lxxii, lxxiv, lxxxviii–lxxxix. [Public domain]
  2. Archaeological Survey of India, Epigraphia Indica, Vol. VIII (1905–06) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1906, pp. 60–62, 64, 72. É. Senart, 'The Inscriptions in the Caves at Nasik' (No. 8): text and translation of Nos. 2 and 4. [Public domain]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 14, 325. [Public domain in India]
  4. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 4–5, 11. [Public domain]
  5. D. C. Sircar and B. Ch. Chhabra (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXII (1957–58) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1959, pp. 83, 86. D. C. Sircar, 'Two Inscriptions from Guntur District' (No. 8). [Public domain in India]
  6. Vincent A. Smith (rev. S. M. Edwardes), The Early History of India from 600 B.C. to the Muhammadan Conquest, 4th ed. (opens in a new tab), Clarendon Press, Oxford, 1924, pp. 221–222. [Public domain]
  7. Walter Elliot, Coins of Southern India (International Numismata Orientalia, Vol. III, Part 2) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1886, pp. 17, 21–22. [Public domain]
  8. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 18. [Public domain]
  9. James Fergusson, Tree and Serpent Worship: Illustrations of Mythology and Art in India from the Sculptures of the Buddhist Topes at Sanchi and Amravati (opens in a new tab), India Museum / W. H. Allen & Co., London, 1868, Appendix F (PDF p. 460). [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: