శాతవాహనులు

సొంత శాసనాలు, నాణేల ద్వారా పాలకుల పేర్లు తెలిసిన మొదటి పెద్ద దక్కన్ రాజ్యం శాతవాహనులది. వారి ఉచ్ఛ దశలో వారి రికార్డులు పశ్చిమ దక్కన్ నుండి కృష్ణా ముఖద్వారం వరకు చేరాయి. తెలుగు దేశానికి వారు ప్రధానంగా తమ తర్వాతి రాజుల ద్వారా ముఖ్యం.¹²³⁴⁵ వారి శాసనాలు, సీసపు నాణేలు కృష్ణా లోయలో, గోదావరి డెల్టాలో దొరుకుతాయి.¹²³⁴⁵ వారి పాలనా కాలంలో అమరావతి బౌద్ధ స్తూపం (అవశేషాల దిబ్బ) విస్తరించబడింది.¹²³⁴⁵

ఆధారాల గురించి. ఆ వంశం పేరు తప్ప దాని గురించి దాదాపు ప్రతిదీ వివాదంలో ఉంది. అది ఎక్కడ నుండి వచ్చింది, ఎప్పుడు ప్రారంభమైంది, ఎంత కాలం నిలిచింది అనే విషయాల్లో విద్వాంసులు విభేదిస్తారు. దాని రాజధానులు ఎక్కడ ఉన్నాయి, అది దిగువ కృష్ణాను మొదట ఎప్పుడు పాలించింది అనే విషయాల్లో కూడా వారు విభేదిస్తారు. 1868లో జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ నుండి 1959లో డి. సి. సర్కార్ వరకు సైట్ గ్రంథాలయంలోని ఆధారాలు ఏమి చెబుతాయో ఈ పేజీ వివరిస్తుంది. తర్వాతి పరిశోధన The Age of the Satavahanas (శాతవాహనుల యుగం, 1999) లో సంగ్రహించబడింది. దానిని ఇక్కడ పేజీ వారీగా సంప్రదించలేదు.

పేరు, పుట్టుక

గాథలు, వంశావళుల సంస్కృత సంకలనాలైన పురాణాలు ఈ రాజులను ఆంధ్రులుగా జాబితా చేస్తాయి. పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితలు తరచుగా వారిని ఆంధ్రభృత్యులు అని పిలిచారు.²⁶ పుణే దగ్గరి నానాఘాట్‌లో స్థాపకుని విగ్రహం కోసం చెక్కిన ఒక పేరు ఫలకం శాతవాహన అనే కుటుంబ పేరును నిర్ధారిస్తుంది: “రాయ సిముక శాతవాహనో”.⁷ పాలక కుటుంబం చెందిన వంశం పేరే శాతవాహన అని ఇ. జె. రాప్సన్ వివరించారు.⁸

అనేక మంది రాజులు శాతకర్ణి అనే సింహాసన నామం తీసుకున్నారు. గౌతమీపుత్ర, వాసిష్ఠీపుత్ర వంటి మాతృనామాలతో (తల్లుల కుటుంబాల నుండి తీసుకున్న పేర్లు) వారు తమను వేరు చేసుకున్నారు.⁷ కృష్ణా లోయలోని తర్వాతి ఇక్ష్వాకు రాజులు ఈ అలవాటును అనుకరించారు.⁹ కుటుంబ పేరు శాసనాల్లో అరుదు.¹⁰ దానిని వాడే కొద్ది శాసనాల్లో ఒకటి బళ్లారి (అప్పుడు బెల్లారి) జిల్లాలోని మ్యాకదోని వద్ద ఉన్న ఒక “శాతవాహనుల రాజు” రికార్డు.¹⁰

ఆంధ్రభృత్య (“ఆంధ్రుల సేవకులు”) అనే పదాన్ని వేర్వేరు విధాలుగా చదివారు. మత్స్య పురాణం “వారి సేవకుల జాతికి చెందిన మరో ఏడుగురు ఆంధ్ర రాజుల” గురించి మాట్లాడుతుందని బర్జెస్ గుర్తించారు.¹ వాయు పురాణం వేరే వంశానికి మద్దతు ఇవ్వదని కూడా ఆయన గుర్తించారు.¹ ఆ పదం మొదట ఆ తర్వాతి కుటుంబానికి మాత్రమే చెందినదని, బహుశా పశ్చిమ దక్కన్ చుటులు అని రాప్సన్ భావించారు.¹¹ దానికి బదులుగా గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కాలంలో ఒక విప్లవాన్ని వాల్టర్ ఎలియట్ ఊహించారు. అది “నిజమైన” ఆంధ్రుల సింహాసనంపై ఒక “సేవక” వంశాన్ని కూర్చోబెట్టి ఉండేది.¹²

ఆంధ్రులు ఎక్కడ ప్రారంభమయ్యారనే విషయంలో కూడా రచయితలు విభేదిస్తారు. ఆర్య నాగరికత అంచున ఉన్న తెగల్లో ఆంధ్రుల ప్రస్తావన ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో ఉందని రాప్సన్ చూపించారు.⁸¹³ అప్పుడు, తర్వాత కూడా వారి నివాసాన్ని ఆయన కృష్ణా, గోదావరి మధ్య తెలుగు దేశంలో ఉంచారు.⁸¹³ విన్సెంట్ స్మిత్ కూడా సుమారు 300 సా.శ.పూ.లో వారిని గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల్లోని ఒక ద్రావిడ ప్రజగా వర్ణించారు.¹⁴ ఆంధ్రులు ప్రాకృతం మాట్లాడారని, వారి పాలన పడమర నుండి తూర్పుకు వ్యాపించిందని పి. టి. శ్రీనివాస అయ్యంగార్ చేసిన వ్యతిరేక వాదనను (1913) కూడా స్మిత్ ఉదహరించారు.¹⁵

సూయెల్ వారిని వింధ్య కొండల దగ్గరి ఒక తెగ నాయకులుగా చేశారు.¹⁶ ఆంధ్ర ప్రజలు మొదట ఉత్తర దక్కన్‌లో నివసించారని, తొలి శాతవాహనులు కృష్ణాకు ఉత్తరాన ఉన్న భూములను పాలించారని సర్కార్ వాదించారు.² చిల్కా సరస్సు మీదుగా తూర్పు తీరం వెంబడి దక్షిణంగా అమరావతికి ఎగువన కృష్ణాపై ఒక రాజధాని వరకు వలసను ఎలియట్ ఊహించారు.¹⁷

సా.శ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో అశోకుని 13వ శిలాశాసనం (Rock Edict XIII) ఆంధ్రుల పేరు చెబుతుంది. అది వారిని అశోకుని సరిహద్దుల ఆవల ఉంచుతుందని సూయెల్ చదివారు. రాప్సన్ వారిని అర్ధ-స్వతంత్రులుగా భావించారు. ఎర్రగుడి ప్రతికి సర్కార్ చేసిన అనువాదం వారిని మౌర్య రాజ్యం లోపలి ప్రజల్లో జాబితా చేస్తుంది.¹⁶¹³¹⁸ మౌర్యులు చూడండి.

సాక్ష్యాలు

నాలుగు రకాల సాక్ష్యాలు మిగిలి ఉన్నాయి:

• శాసనాలు ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి. చాలావరకు పశ్చిమ దక్కన్ గుహల్లో (నానాఘాట్, నాసిక్, కార్లే, కన్హేరి), తర్వాతి రాజులవి కృష్ణా, గోదావరి దేశంలో, మ్యాకదోనిలో ఉన్నాయి. వాటికి పాలనా సంవత్సరాల్లో మాత్రమే తేదీలు ఉన్నాయి.¹²
• నాణేలు చాలావరకు సీసపువి. కొన్ని రాగివి, పోటిన్ (ఒక రాగి మిశ్రమ లోహం) వి, కొద్ది వెండివి ఉన్నాయి.¹⁹²⁰²¹
• గ్రీకు, రోమన్ రచయితలు. ఆందరే అని తాను పిలిచిన ఒక ప్రజకు ముప్పై కోట పట్టణాలు, పెద్ద సైన్యం ఉన్నాయని ప్లినీ చెప్పాడు. జేమ్స్ బర్జెస్ వారిని ఆంధ్రులుగా భావించారు. 2వ శతాబ్దంలో టాలెమీ ఎగువ గోదావరిపై ఉన్న పైథానాను “సిరి పొలెమాయోస్” రాజధానిగా పేర్కొన్నాడు. అతనిని సాధారణంగా ఒక పులుమావి రాజుగా భావిస్తారు.¹²²
• పురాణ రాజుల జాబితాలు. మత్స్య పురాణం 29 మంది రాజులను, 460 సంవత్సరాలను ఇస్తుంది. విష్ణు, వాయు, భాగవత పురాణాలు 30 మంది రాజులను, 456 సంవత్సరాలను ఇస్తాయి.²³

తెలుగు దేశంలో భూభాగం

కృష్ణా లోయ

ఆంధ్ర సాక్ష్యాల్లో చాలావరకు దిగువ కృష్ణా నుండి వస్తాయి. వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి పాలనా కాలపు తేదీ ఉన్న ఒక శాసనం అమరావతి స్తూపం వద్ద దొరికింది.⁵ గౌతమీపుత్ర యజ్ఞ శాతకర్ణి మరో శాసనం కిస్ట్నా జిల్లాలోని చిన్న గ్రామం దగ్గర కృష్ణాకు దక్షిణాన సముద్ర తీరంలో దొరికింది.²⁴ అనేక మంది రాజుల సీసపు నాణేలు గుడివాడ నుండి, అమరావతి నుండి వచ్చాయి. స్థానికంగా దీపాలదిన్నె అని పిలిచే స్తూపం దిబ్బ కూడా వాటిలో ఉంది.^2526272829

సామాన్య శకం ప్రారంభం నాటి రాజకీయ చిత్రాన్ని సూయెల్ వర్ణించారు.³⁰ ఆయన ఆంధ్ర రాజుకు గోదావరి, కృష్ణా ప్రాంతాలను, నెల్లూరు, కడప (అప్పుడు కడ్డపా), కర్నూలులోని కొన్ని భాగాలను ఇచ్చారు.³⁰

తేదీ విషయంలో సర్కార్ విభేదించారు. సత్తెనపల్లి తాలూకాలోని వెల్పూరు నుండి వచ్చిన, ఐర వంశానికి చెందిన ఒక మహారాజు శాసనాన్ని ఆయన సంపాదకత్వం వహించారు. దాని అక్షరాలు సుమారు పులుమావి కాలానివి. పులుమావి జయించే వరకు కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని ఐరులు పట్టుకున్నారని ఆయన దాని నుండి వాదించారు.³¹³²²

గోదావరి డెల్టా

కోడవలి పిఠాపురానికి సుమారు తొమ్మిది మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉన్న గ్రామం.⁴³³ దాని ఆవల ఒక కొండపై రాతిలో తొలిచిన బావి గోడలో వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్రసాతి చిన్న శాసనం చెక్కబడి ఉంది.⁴³³ ఆ బావి బౌద్ధ స్తూపంలా కనిపించిన దాని ఇటుక అవశేషాల పక్కన ఉంది.⁴³³ సుమారు సా.శ. 208 నాటికి అక్కడ ఆంధ్ర పాలన ఉందని ఆ శాసనం చూపిస్తుందని సూయెల్ భావించారు.¹⁶

ఆ వంశానికి ఆపాదించిన సీసపు నాణేలు గోదావరి జిల్లాలోని యర్నగూడెం తాలూకాలోని చిట్టాల వద్ద దొరికాయి.³⁴ కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలైన ఆంధ్రదేశపు నాణేలను రాప్సన్ ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతీయ కరెన్సీగా సమూహపరిచారు.³⁵ గోదావరి డెల్టాలోని రెండు పాయలను గౌతమి, వాసిష్ఠి అని పిలుస్తారని ఎలియట్ గుర్తించారు.³⁶²¹ రాజుల మాతృనామాల్లో గుర్తుంచుకున్న రాణుల పేర్లే ఇవి.³⁶²¹

రాయలసీమ, దక్షిణం

రాయలసీమలో ఈ ఆధారాల్లో ఉన్న ఏకైక శాతవాహన శాసనం ఆదోని తాలూకాలోని మ్యాకదోని వద్ద ఉన్న రాతి శాసనం. దానికి ఒక పులుమావి రాజు ఎనిమిదవ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. అది శాతవాహని-హార అనే ఒక జిల్లా (జనపదం) పేరు చెబుతుంది. ఆ జిల్లా బళ్లారిలో చాలా భాగాన్ని కలిగి ఉందని దాని సంపాదకుడు వి. ఎస్. సుక్తంకర్ భావించారు.³⁷³⁸ శాతవాహన పాలన చేరిన కృష్ణాకు దక్షిణాన ఒక బిందువును ఆ రాయి నిర్ధారిస్తుందని ఆయన భావించారు.³⁷³⁸

1904 బళ్లారి గెజిటీర్ ఒక హారితీపుత్ర శాతకర్ణి శాసనాన్ని, పులుమాయి పేరు ఉన్న ఒక సీసపు నాణెన్ని ఉదహరించింది. రెండూ పొరుగున ఉన్న మైసూరు ప్రాంతాల నుండి వచ్చాయి.³⁹ సా.శ. 2వ శతాబ్దంలో ఆంధ్రులు ఆ జిల్లాను పాలించారనడానికి అది వాటిని రుజువుగా తీసుకుంది.³⁹ అనంతపురంలోని బత్తలపల్లి నుండి, కడప నుండి వచ్చిన గుర్రం రకం సీసపు నాణేలను రాప్సన్ వర్ణించారు. ఆయన వాటిని తాత్కాలికంగా చుటు కుటుంబానికి చెందిన ఒక హారితీపుత్రునికి ఆపాదించారు.⁴⁰⁴¹ ఓడ బొమ్మ ఉన్న సీసపు నాణేలు మద్రాసు, కడలూరు మధ్య కోరమాండల్ తీరంలో దొరికాయి.⁴⁰⁴²

తెలంగాణ

హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్, 1909) ఆంధ్రులు కృష్ణా డెల్టా నుండి నాసిక్ వరకు తమ పాలనను విస్తరించారని వర్ణించింది. తెలుగు దేశం బయట ఉన్న పైఠాన్‌ను అది పులుమాయి రాజధానిగా పేర్కొంది.⁴³ ఈ పేజీ కోసం వాడిన పాత ఆధారాలు తెలంగాణ జిల్లాల నుండి శాతవాహన శాసనాన్ని గానీ నాణేల దొరకడాన్ని గానీ నమోదు చేయలేదు. పాత ఆంధ్ర రాజ్యంలో చాలా భాగం నిజాం భూభాగంలో ఉందని, అక్కడ నాణేల పరిశోధనకు అవకాశాలు తక్కువ అని 1886లో ఎలియట్ వ్యాఖ్యానించారు.²¹

తర్వాతి ఆవిష్కరణలు ఈ చిత్రాన్ని మార్చాయి. కరీంనగర్ జిల్లాలో గోదావరిపై ఉన్న కోటిలింగాలలో, మొదటి శాతకర్ణి నాణేలతో, శాతవాహన అనే రాజు నాణేలతో పాటు సిముకుని నాణేలు చెప్పుకోదగిన సంఖ్యలో దొరికాయి.⁴⁴ అవి చౌక లోహంతో చేసినవి. కాబట్టి అవి దొరికిన చోటే వాడబడ్డాయని అజయ్ మిత్ర శాస్త్రి (Ajay Mitra Shastri) వాదించారు.⁴⁴ ఇప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కొంత భాగం మొదటి నుంచి ఆ వంశానికి చెందిందనడానికి ఆయన వాటిని రుజువుగా తీసుకున్నారు.⁴⁴ వాసిష్ఠీపుత్ర శివశ్రీ పులుమావి వెండి చిత్ర నాణెం ధూళికట్ట తవ్వకం నుంచి వచ్చింది.⁴⁵ సమగోప వంటి స్థానిక రాజుల నాణేలు అవే చోట్లలో దొరికాయి.⁴⁶ శాస్త్రి, రచనా లోడాయ (Rachna Lodaya) వాటిని శాతవాహనులకు ముందువిగా చెబుతారు.⁴⁷⁴⁶

రాజధానులు

రాజులు ఎక్కడ నివసించారనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి. మొదటి రాజధాని కృష్ణాపై ఉన్న శ్రీకాకుళం అని, దానిని పౌరాణిక చక్రవర్తి సుమతి (బహుశా సిముకుడు) స్థాపించాడని ఒక సంప్రదాయాన్ని బర్జెస్ నివేదించారు. ఈ సంప్రదాయంలో రాజధాని తర్వాత అమరావతి పక్కనే ఉన్న ధాన్యకటకం (ధరణికోట) కు మారింది. రాజ స్థానం తరచుగా మారిందని, లేదా రాకుమారులు వేర్వేరు ప్రాంతాలను ప్రతినిధులుగా పాలించారని ఆయన జోడించారు.¹²²

గోదావరి గెజిటీర్ ఈ క్రమాన్ని పునరావృతం చేసింది.⁴⁸ శ్రీకాకుళంలోని పాత స్థలాన్ని నది కోసివేసిందని స్మిత్ గుర్తించారు.¹⁵ ఫెర్గూసన్ History of Indian Architecture (భారతీయ వాస్తుశిల్ప చరిత్ర) 1910 సవరణ రాజధానిని ధాన్యకటకంలో ఉంచి, తర్వాత పైఠాన్‌లో రెండవ రాజధానిని ఉంచింది.⁴⁹

తన రాజుల జాబితాలో సూయెల్ కొల్హాపూర్‌ను గౌతమీపుత్రుని రాజధానిగా, పైఠాన్‌ను పులుమావి రాజధానిగా చేశారు.⁵⁰⁵¹ మరో భాగంలో, వారసుడు పైఠాన్ నుండి పడమరను పాలిస్తుండగా గౌతమీపుత్రుడు ధాన్యకటకంలో నివసించాడని ఆయన రాశారు.⁵⁰⁵¹ ఈ ఆధారాల్లో ధరణికోట నుండే శాతవాహన శాసనం ఏదీ తెలియదు. కానీ ఆ కాలపు ఒక అమరావతి దాత తనను “ధమ్నకటకానికి” చెందినవాడిగా పిలుచుకుంటాడు.⁵²

పాలకులు

పాలనా పట్టిక సూయెల్‌ను అనుసరిస్తుంది. శాసనాలతో సరిచూసినప్పుడు పురాణాలు మొదటి ముగ్గురు రాజులైన సిముకుడు, కృష్ణుడు, శ్రీ శాతకర్ణిలను సరిగ్గా ఇచ్చాయని రాప్సన్ కనుగొన్నారు. తొలి, తర్వాతి శాసనాల మధ్య పురాణ జాబితాల నుండి మాత్రమే తెలిసిన సుదీర్ఘ “చీకటి కాలాన్ని” ఆయన చూశారు.⁵³⁵⁴⁵⁵

తెలుగు దేశంలో సాక్ష్యం ఉన్న రాజులందరూ తర్వాతివారే:

• వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి: అమరావతి శాసనం, ఆంధ్రదేశపు సీసపు నాణేలు.⁵⁵⁶
• శివశ్రీ శాతకర్ణి, చంద్రశ్రీ (చంద్రసాతి): ఆంధ్రదేశపు సీసపు నాణేలు, చంద్రసాతికి కోడవలి శాసనం.⁵⁷³³
• యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి: చిన్న శాసనం, రెండు ఆంధ్ర రకాల నాణేలు.⁵⁸⁵⁹
• మ్యాకదోని వద్ద ఒక పులుమావి రాజు, అతను ఎవరనే విషయంలో వివాదం ఉంది.¹⁰⁶⁰
• శ్రీ శివమక సద, అమరావతిలోని ఒక శకలం పేరు చెబుతుంది. అతను శాతవాహనుడు కాకపోవచ్చు.⁶¹³²
• శ్రీ రుద్ర శాతకర్ణి, రెండవ శ్రీ కృష్ణుడు, నాణేల నుండి మాత్రమే తెలుసు. పురాణాల్లో లేరు.^59622040

యజ్ఞశ్రీ తర్వాత సామ్రాజ్యం విడిపోయిందని రాప్సన్ భావించారు. శాతవాహన వంశం తూర్పు ప్రాంతాలను నిలుపుకుంది. శాతకర్ణుల మరో కుటుంబమైన చుటులు పడమర, దక్షిణాలను పట్టుకున్నారు.⁵⁹⁶² తొలి రాజుల గురించి సిముకుడు, శ్రీ శాతకర్ణి, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి పేజీల్లో ఉంది.

రాజ్యాన్ని ఎలా పాలించారు

ఆంధ్ర రికార్డులు పాలన గురించి తక్కువే చెబుతాయి. తెలిసిన దానిలో చాలావరకు పశ్చిమ గుహల నుండి వస్తుంది. మ్యాకదోని శాసనం పూర్తి ఆంధ్ర ఉదాహరణ. శాతవాహని-హార జిల్లా స్కందనాగుడు అనే మహా సేనాని (మహాసేనాపతి) కి చెందినదని అది పేర్కొంటుంది. వేపురక గ్రామం కుమారదత్తుడు అనే దళపతి (గుమిక) కి చెందినది.³⁸

ఇక్కడ హార అంటే జిల్లా లేదా రాజ్యం, తర్వాతి ఒక పల్లవ దానపత్రంలోని రట్ఠ అని సుక్తంకర్ భావించారు.³⁸ ఈ అధికారులు తమ భూములను కొంతవరకు జాగీర్ల (భూ దానాలు) లాగా పట్టుకున్నారని ఆయన ఊహించారు.³⁸

కోడవలిలో దాత ఒక అమచ (సంస్కృతం అమాత్య), అంటే మంత్రి లేదా అధికారి.⁶³⁶⁰ కృష్ణ శాస్త్రి అతనిని కోడవలి పాత పేరు అయిన ఖడ్డవలికి చెందిన సస అని పేర్కొన్నారు. సర్కార్ ఆ పేరును సత్యమిత్ర అని చదివారు.⁶³⁶⁰ రాజు శ్రీ శివమక సద నీటి వ్యవస్థ పర్యవేక్షకుని (పానీయఘరిక) పేరు ఒక అమరావతి శకలం చెబుతుంది.⁶¹ హుల్ష్ ఈ పఠనాన్ని సంకోచంతో (సందేహంతో) మాత్రమే ఇచ్చారు.⁶¹

పశ్చిమ రికార్డులు అవే పదవులు పనిచేస్తున్నట్లు చూపిస్తాయి. భూదానాలపై తన ఆజ్ఞలను గౌతమీపుత్రుడు నాసిక్ జిల్లా అయిన గోవర్ధన బాధ్యత ఉన్న అమచకు పంపాడు.⁶⁴ ఇతర అధికారులు ఆ ఆజ్ఞను నమోదు చేసి భద్రపరిచారు.⁶⁴ రాప్సన్ ఈ జిల్లాలను ఆహారాలు అని పిలిచారు.⁶⁵⁶⁶⁶⁷ మహారథులు, మహాభోజులు ఉన్నత రాజ్య అధికారులు, బహుశా ప్రతినిధి పాలకులు, తరచుగా రాజ కుటుంబానికి బంధువులు అని ఆయన గుర్తించారు.⁶⁵⁶⁶⁶⁷ డి. ఆర్. భండార్కర్‌ను సంగ్రహిస్తూ స్మిత్ మహారథులు, మహాభోజులు, మహాసేనాపతులను జిల్లాల బాధ్యత ఉన్న సామంతులుగా, అమాత్యులు, మహామాత్రులు, కోశాగార అధికారుల కంటే పై స్థానంలో ఉంచారు.⁶⁸

పన్నులు, ఆదాయం

ఈ ఆధారాల్లోని తెలుగు దేశపు శాతవాహన శాసనాల్లో ఏదీ రాజ దానపత్రం కాదు. అవి ప్రైవేట్ దానాలను నమోదు చేస్తాయి: చిన్న, కోడవలి దానాలు, అమరావతి దానాలు, ఒక గృహస్థుడు తవ్వించిన మ్యాకదోని జలాశయం.⁶⁹³⁷¹⁰ రాజ దానపత్రాల నిబంధనలు నాసిక్ నుండి తెలుసు. అక్కడ గౌతమీపుత్రుడు బౌద్ధ భిక్షువులకు మినహాయింపులతో (బకాయిలు, జోక్యం నుండి విముక్తి) ఒక పొలాన్ని ఇచ్చాడు.⁶⁴ రాజ అధికారులు దానిలోకి ప్రవేశించకూడదు, తాకకూడదు. ఉప్పు కోసం తవ్వకూడదు. జిల్లా పోలీసులు జోక్యం చేసుకోకూడదు.⁶⁴

“న్యాయానికి అనుగుణంగా” మాత్రమే పన్నులు విధించిన రాజుగా అతని తల్లి శాసనం అతనిని పొగుడుతుంది.⁷⁰⁷¹ పన్నులను న్యాయమైన ప్రయోజనాలకు కూడా ఖర్చు చేశారని ఆ పదబంధానికి అర్థమని సెనార్ట్ భావించారు.⁷⁰⁷¹

మత సంబంధ దానాలను వడ్డీకి వృత్తి సంఘాల దగ్గర కూడా ఉంచారు.⁷² గౌతమీపుత్రుని విజయానికి ముందు క్షత్రపుడు నహపానుని కాలంలో చేసిన ఒక దానం భిక్షువులకు బట్టలు ఇవ్వడానికి నెలకు ఒక శాతం సంపాదించింది.⁷² యజ్ఞశ్రీ కన్హేరిలోని భిక్షువులకు వడ్డీకి డబ్బును, ఒక పొలం ఆదాయాన్ని దానం చేశాడు.⁶⁹

శాంతిభద్రతలు

న్యాయస్థానాలు లేదా శిక్షల గురించి ఆధారాలు దాదాపు ఏమీ చెప్పవు. దానం చేసిన పొలం నుండి జిల్లా పోలీసులను నిషేధించారు కాబట్టి, వారు ఉన్నారని నాసిక్ మినహాయింపులు చూపిస్తాయి.⁶⁴ “నాలుగు వర్ణాల కలయికను ఆపినవాడు”, అంటే కుల నియమాలను నిలబెట్టినవాడిగా గౌతమీపుత్రుని పొగిడారు.⁷⁰⁷³ శాశ్వత దానాలను బహిరంగంగా ప్రకటించి, ఒక పట్టణ సభ (నిగమ-సభ) దగ్గర నమోదు చేశారని స్మిత్ గుర్తించారు.⁷⁴

సైన్యం

ఆంధ్రులకు 100,000 కాల్బలం, 2,000 అశ్వికదళం, 1,000 ఏనుగులు ఉన్నాయని ప్లినీ చెప్పాడు.¹ సూయెల్ ఈ సంఖ్యలను సా.శ. 1వ శతాబ్దపు ఆంధ్ర రాజుకు వర్తింపజేశారు. అవి మెగస్తనీస్ నుండి వచ్చాయని, సుమారు 300 సా.శ.పూ. నాటి ఆంధ్ర జాతిని వర్ణిస్తాయని స్మిత్ భావించారు.⁵¹¹⁴¹⁵

ఖారవేలుని హాథీగుంఫా శాసనం శాతకర్ణి పెద్ద సైన్యంతో “పడమరను రక్షిస్తున్నట్లు” వర్ణిస్తుందని బర్జెస్ చదివారు.¹ తర్వాత జయస్వాల్, బెనర్జీ దానిని ఖారవేలుడు “శాతకర్ణిని లెక్కచేయకుండా” తన సైన్యాన్ని పడమరకు పంపినట్లు చదివారు.⁷⁵ గౌతమీపుత్రుడు తన నాసిక్ ఆజ్ఞను “వైజయంతి సైన్యపు విజయ శిబిరం నుండి” ఇచ్చాడు.⁶⁴ వర్షాకాల విడిదిలో బనవాసి వద్ద ఉన్న సైన్యం ఇది అని రాప్సన్ భావించారు.⁷⁶

తెలుగు దేశంలో ఒక మహా సేనాని మ్యాకదోని జిల్లాను పట్టుకున్నాడు.³⁸ అమరావతిలో మౌర్య రకపు అక్షరాల్లోని తొలి శాసనాల్లో ఒకటి ముదకుటల అనే సేనాని ఇచ్చిన ఒక స్తంభాన్ని నమోదు చేస్తుంది.⁷⁷ ధరణికోట చుట్టూ ప్రతి వైపు సుమారు 650 గజాల భారీ మట్టి కట్ట ప్రాకారంగా ఉంది.²⁸ గుడివాడకు కూడా ఒక కోట ఉంది.²⁵

ఆర్థిక వ్యవస్థ, వ్యాపారం

ఆంధ్ర తీరం పడమటి దేశాలకు సముద్ర మార్గంలో ఉంది. 1వ శతాబ్దపు వ్యాపారుల మార్గదర్శి Periplus (పెరిప్లస్) “చాలా దూరం విస్తరించిన” తీరమైన మసాలియాను వర్ణిస్తుంది. అక్కడ “పెద్ద మొత్తంలో మస్లిన్ (సన్నని నూలు బట్ట) తయారవుతుంది”.⁷⁸ దాని అనువాదకుడు డబ్ల్యూ. హెచ్. షాఫ్ మసాలియాను మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) గా గుర్తించి, దానిని “ఆంధ్ర రాజ్యపు అతి పెద్ద సంత” అని పిలిచారు.⁷⁹

ఈ తీరంలో మైసోలోస్ నది ముఖద్వారాన్ని, కొంటకోస్సిలా, కొడ్డౌరా, అల్లోసిగ్నే అనే సంతలను టాలెమీ జాబితా చేశాడు.⁸⁰ ఖ్రైసే అని తాను పిలిచిన దేశానికి ఓడలు బయలుదేరే స్థలాన్ని కూడా అతను జాబితా చేశాడు.⁸⁰ అతని అనువాదకుడు జె. డబ్ల్యూ. మెక్‌క్రిండిల్ కొడ్డౌరాను మచిలీపట్నం దగ్గరి గూడూరులో ఉంచారు. యూల్ కొంటకోస్సిలాను కొండపల్లి దగ్గర ఉంచారని ఆయన గుర్తించారు.⁸¹ మైసోలోస్ కృష్ణానా లేక గోదావరా అనే విషయంలో విద్వాంసులు విభేదించారు.⁸⁰⁷⁹ ఒక నాగార్జునకొండ శాసనంలో పేర్కొన్న కంటకసేల అనే వ్యాపార కేంద్రాన్ని వోగెల్ టాలెమీ కొంటకోస్సిలాగా గుర్తించారు.⁸²⁸³

కోరమాండల్ తీరంలో రోమన్ నాణేలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. రాప్సన్ వాటిలో సముద్ర వ్యాపారానికి సాక్ష్యం చూశారు.⁸⁴ చాలావరకు ట్రాజన్, హాడ్రియన్ కాలపు రోమన్ బంగారు నాణేల కుండ 1780లలో నెల్లూరు దగ్గర దొరికింది.⁸⁵

రెండు తెరచాప స్తంభాల ఓడ బొమ్మ ఉన్న సీసపు నాణేలు గుడివాడలో దొరికాయి.²⁵ రాప్సన్ కోరమాండల్ ఓడ నాణేలను పులుమావికి ఆపాదించారు. స్మిత్ వాటిని యజ్ఞశ్రీకి ఆపాదించారు.⁸⁴⁸⁶ గుడివాడలో రాబర్ట్ సూయెల్ స్ఫటికం, గాజు, అంబర్, గార్నెట్ పూసలను, మూతి వద్ద మూడు నాలుగు అడుగుల వెడల్పు ఉన్న కుండలను కూడా కనుగొన్నారు.²⁵ ఆ ప్రజలు నైపుణ్యం గల రత్నకారులు (రత్నాలు కోసేవారు) అని ఆయన తేల్చారు.²⁵

వృత్తి సంఘాలు తొలి కాలంలోనే కనిపిస్తాయి. భట్టిప్రోలులో ఒక అవశేషాల పేటిక ఒక నేగమ సభ్యులను, మరొకటి ఒక సంఘం (గోఠి) సభ్యులను జాబితా చేస్తుంది.⁸⁷⁸⁸ స్మిత్ సంగ్రహించినట్లుగా, పశ్చిమ గుహల్లో నేతగాళ్లు, కుమ్మరులు, నూనె గానుగవారు, ఇతరుల వృత్తి సంఘాలు వడ్డీకి డిపాజిట్లు తీసుకున్నాయి.⁶⁸⁷⁴ నీటి పనులు కూడా కనిపిస్తాయి: మ్యాకదోని జలాశయం, కోడవలి దిబ్బ పక్కన రాతిలో తొలిచిన బావులు.³⁸³³

నాణేలు

ఆంధ్ర నాణేలు ప్రధానంగా సీసపువని, కొన్ని రాగి, మిశ్రమ లోహపు ముక్కలు ఉన్నాయని, తన కాలంలో బంగారువి గానీ వెండివి గానీ లేవని ఎలియట్ వర్ణించారు. ఆయన సుమారు ముప్పై ఐదు గ్రెయిన్లను (బరువు కొలమానం) ప్రమాణంగా తీసుకున్నారు.²¹⁸⁹

రాప్సన్ ఆంధ్రదేశపు సీసపు నాణేలను రెండు రకాలుగా విభజించారు.^35561990 రకం Aకు ఒకవైపు స్తూపం (చైత్యం), మరోవైపు “ఉజ్జయిని గుర్తు” ఉంటాయి.^35561990 రకం Bపై సింహం తర్వాత గుర్రం, యజ్ఞశ్రీ పాలన నుండి ఏనుగు వచ్చాయి.^35561990 గుడివాడలో లాగా రెండు రకాల నాణేలు తరచుగా కలిసి దొరుకుతాయి. కాబట్టి అవి పొరుగు జిల్లాల కరెన్సీలని రాప్సన్ భావించారు.³⁵

గుడివాడ నుండి, అమరావతి, దీపాలదిన్నె దిబ్బ నుండి, కృష్ణా జిల్లాలోని ఇతర చోట్ల నుండి, గోదావరి జిల్లాలోని చిట్టాల నుండి వచ్చిన ఆంధ్ర నాణేలను రాప్సన్ జాబితా నమోదు చేస్తుంది.^349192932627 నందిగామకు మూడు నాలుగు మైళ్ల దూరంలోని మాగల్లు వద్ద 1826లో దొరికిన ఒక నిధి గురించి ఎలియట్‌ను కూడా ఆయన ఉదహరిస్తారు. మున్నేరు నది వరదలు సుమారు 105 పౌండ్ల సీసపు నాణేలు ఉన్న కుండలను బయటపెట్టాయి. వాటిలో చాలావరకు ఏనుగు రకం.⁹⁴

స్తూపం, గుర్రం, సింహం, ఓడ, ఏనుగు బొమ్మలు ఉన్న గుడివాడ నుండి వచ్చిన డెబ్బై రెండు సీసపు నాణేలను అలెగ్జాండర్ రియా వర్ణించారు.⁹⁵⁹⁶ నాగార్జునకొండలో ఒక విహార గదిలో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ సీసపు ఖనిజాన్ని, మట్టి నాణేల అచ్చును కనుగొన్నారు. భిక్షువులు నాణేలు ముద్రించారని ఆయన తేల్చారు.⁹⁷⁹⁸

తెలుగు దేశం బయట, “రానో సిరి-సాతస” అని రాసి ఉన్న మాల్వా రకపు నాణేలను రాప్సన్ సుమారు 150 సా.శ.పూ. నాటి శ్రీ శాతకర్ణికి ఆపాదించారు.⁹⁹¹⁰⁰ యజ్ఞశ్రీ తల ఉన్న వెండి నాణేలను ఆంధ్ర రాజుకు తెలిసిన ఏకైక నాణెపు చిత్రపటంగా ఆయన వర్ణించారు.¹⁰¹ యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి చూడండి.

సామాజిక జీవితం

అమరావతి శాసనాలు దాతల, వారి కుటుంబాల పేర్లు చెబుతాయి. వారిలో గృహస్థులు (గహపతి), వ్యాపారులు, ఒక స్వర్ణకారుడు, ఒక సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారి, బర్జెస్ “తమిళ కన్హ” అని పిలిచిన ఒక వ్యక్తి ఉన్నారు.^102103104105 విధిక అనే ఒక దాతను వర్ణించే పదాన్ని బర్జెస్ ప్రశ్నార్థకంతో చర్మకారుడు అని అనువదించారు.¹⁰⁶ దానికి కమ్మరి లేదా వడ్రంగి అని అర్థమని చిల్డర్స్ భావించారు.¹⁰⁶

దానాలు సాధారణంగా విస్తృత కుటుంబంతో “కలిసి” చేయబడ్డాయి.¹⁰³ ఉదాహరణకు, గృహస్థుడు సిధత భార్య తన కుమార్తెలు, కుమారులు, తల్లి, సోదరులు, తన ఇంటి కోడలితో కలిసి ఒక దీప స్తంభాన్ని ఇచ్చింది.¹⁰³

స్త్రీలు తమ సొంత పేర్లతో దానాలు ఇచ్చారు.^10210752106 వ్యాపారి నాగతిస భార్య తన కుమారులతో కలిసి ఇచ్చింది.^10210752106 వ్యాపారి భార్య సిధి విజయపురం నుండి వచ్చింది. సన్యాసిని సఘరఖిత తన కుమార్తెలతో కలిసి ఇచ్చింది.^10210752106 శిల్పాల్లో స్త్రీలు “అతని అత్యంత ఉత్సాహపూరిత భక్తుల్లో” (బుద్ధుని గట్టి అనుచరుల్లో) కనిపిస్తారని బర్జెస్ వ్యాఖ్యానించారు.¹⁰²

దాతలు అనేక పేరున్న స్థలాల నుండి వచ్చారు. వాటిలో ధమ్నకటకం, కేవురూర, మందర, రాజశైల ఉన్నాయి.^52108107105

శాసనాలు బ్రాహ్మీ లిపిలో ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి. కృష్ణా జిల్లాలో రెండు మాండలికాలు వాడారని రాప్సన్ భావించారు. ఒకటి విస్తృతంగా అర్థమయ్యే ప్రాకృతం. మరొకటి స్థానికమైనది, బహుశా ద్రావిడ అంశాలతో, భట్టిప్రోలు పేటికల వేరే లిపిలో రాసినది. శక్తికి బదులు హకు వంటి పేర్లలో ఆయన దాని జాడలు చూశారు.^109110111 రాజులను ప్రాకృత సాహిత్యంతో, అన్నిటికంటే ఎక్కువగా హాలుని పద్య సంకలనంతో ముడిపెట్టే సంప్రదాయాలను స్మిత్ గుర్తించారు.¹¹²

మతం

పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితలు ఆంధ్రులను బౌద్ధులుగా వర్ణించారు. వారు బ్రాహ్మణులను కూడా పోషించారని Imperial Gazetteer జోడించింది.^3113114 అమరావతి స్తూపం, కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల్లోని ఇతర బౌద్ధ కట్టడాల ఘనతను అది వారికి ఇచ్చింది.^3113114 అమరావతి స్తూపం, గుంటుపల్లి గుహలు, గోదావరి, కృష్ణా ప్రాంతాల్లోని అనేక స్తూపాలను సూయెల్ వారికి ఆపాదించారు.¹¹⁵¹⁶

శాసనాలు మరింత మిశ్రమ చిత్రాన్ని ఇస్తాయి. పొడవైన నానాఘాట్ రికార్డు గొప్ప వైదిక యాగాలను వర్ణిస్తుంది.¹ రాజులు అధికారికంగా బ్రాహ్మణ మతస్థులని స్మిత్ పిలిచారు. అయితే నమోదైన వారి దానాల్లో చాలావరకు బౌద్ధ సంస్థలకు వెళ్లాయి.¹¹⁶ అమరావతిలో పులుమావి పాలనా కాలపు తేదీ ఉన్న దానాన్ని రాజు కాదు, గృహస్థులు చేశారు.⁵

అనేక అమరావతి శాసనాలు స్తూపాన్ని మహాసాంఘికుల ఒక శాఖ అయిన చైత్యక శాఖ సంరక్షణలో ఉంచుతాయి.⁷⁷ యాగకర్తగా వర్ణించిన ఒక వ్యక్తి చేసిన బౌద్ధ దానాన్ని చిన్న శాసనం నమోదు చేస్తూ ఉండవచ్చని బూలర్ భావించారు.¹¹⁷

ఇతర ఆరాధనలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఐర రాజు సేవలో ఉన్న ఒక దివిటీ పట్టే స్త్రీ భూతగ్రాహక అనే దేవుని కోసం కట్టించిన మండపాన్ని వెల్పూరు శాసనం నమోదు చేస్తుంది.³² అమరావతి శిల్పాల్లోని సర్పం (నాగ) ఆంధ్ర దేశంలో బౌద్ధం తనతో కలుపుకున్న పాత ఆరాధనకు ప్రతీక అని బర్జెస్ సూచించారు.¹¹⁸ చైనా, టిబెట్ సంప్రదాయం బౌద్ధ గురువు నాగార్జునునికి “సద్వాహన” కుటుంబానికి చెందిన ఒక పోషకుని ఇచ్చింది.¹¹⁹ ఈ పోషకుడు చివరి రాజుల్లో ఒకడు, బహుశా యజ్ఞశ్రీ అని బర్జెస్ భావించారు.¹¹⁹

కళ, వాస్తుశిల్పం

తెలుగు దేశంలో ఆ కాలపు గొప్ప కృషి అమరావతి స్తూపపు చెక్కిన ప్రాకారం (రెయిలింగ్). శైలి నుండి ఫెర్గూసన్ చేసిన తొలి వాదనను మెరుగుపరుస్తూ బర్జెస్ దానిని 2వ శతాబ్దం చివరి భాగానికి చెందినదిగా చెప్పారు. స్తూపం మాత్రం చాలా పాతదని ఆయన భావించారు.¹²⁰¹²¹

ఫెర్గూసన్ History 1910 సవరణ ప్రాకారాన్ని 1వ శతాబ్దం నుండి 2వ శతాబ్దం ముగింపుకు ముందు వరకు చెందినదిగా చెప్పింది.⁴⁹¹²² అప్పుడు స్తూపాల అలంకరణ తన “అత్యున్నత వివరణ స్థాయికి” చేరిందని అది నిర్ణయించింది.⁴⁹¹²² కృష్ణా జిల్లాలోనే సుమారు మూడు వందల ప్రాచీన దిబ్బలను అది లెక్కించింది. వాటిలో చాలా స్తూపాలు. వాటిలో భట్టిప్రోలు, జగ్గయ్యపేట, ఘంటసాల, గుడివాడ ఉన్నాయి.¹²³¹²⁴

అమరావతిలో దొరికిన కొన్ని తలలు నానాఘాట్ విగ్రహాల లాగా నాయకులను లేదా రాజులను, వారి భార్యలను చిత్రించాయని బర్జెస్ సూచించారు.¹²⁵ నాగార్జునకొండ శిల్పాల్లో కొన్నింటిలో లాంగ్‌హర్స్ట్ రోమన్ ప్రభావాన్ని చూశారు.¹²⁶ అమరావతి మహాచైత్యం, ఆలయాలు, వాస్తుశిల్పం చూడండి.

క్షీణత, వారసులు

సూయెల్ కథనంలో రుద్రదాముడు పులుమావిని ఓడించి, ఆ వంశపు పశ్చిమ భూముల్లో చాలావరకు తీసుకున్నాడు. పులుమావి రుద్రదాముని కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకున్నాడని సూయెల్ చెబుతారు. ఆయన కథనంలో, చుటు-శాతకర్ణులు అనే ఒక శాఖ తర్వాత పడమరను పట్టుకుంది.⁵¹⁵⁰ యజ్ఞశ్రీ రాజ్యం చాలావరకు తెలుగు జిల్లాలకు, తూర్పు దక్కన్‌కు పరిమితమైంది.⁵¹⁵⁰

సూయెల్ ఆ వంశాన్ని సుమారు సా.శ. 225–236లో పల్లవ రాజు బప్ప చేతిలో ముగించారు.¹²⁷⁵⁰ సుమారు 218 తర్వాత ఆంధ్ర శాసనాలు తెలియవు కాబట్టి, గోదావరి గెజిటీర్ పల్లవ విజయాన్ని సుమారు 2వ శతాబ్దం ముగింపులో ఉంచింది.⁴⁸ తూర్పు, పశ్చిమ ప్రాంతాలు రెండింటినీ పట్టుకున్న చివరి రాజు యజ్ఞశ్రీ అని స్మిత్ రాశారు. 3వ శతాబ్దాన్ని ఆయన భారత చరిత్రలో “చీకటి కాలాల్లో ఒకటి” అని పిలిచారు.⁷⁴

తవ్వకాలు, శాసన అధ్యయనం చిత్రాన్ని మార్చాయి. తన జగ్గయ్యపేట శాసనాల రాజు పురుషదత్తుడు ప్రాతినిధ్యం వహించే మరో వంశం ఆంధ్రులకు, పల్లవులకు మధ్య ఉందని బర్జెస్ అనుమానించారు.¹²⁰ కృష్ణా జిల్లాలో శాతవాహనుల తర్వాత ఒక కొత్త వంశం వచ్చిందని అవే శాసనాలు చూపిస్తాయని రాప్సన్ భావించారు.¹²⁸ నాగార్జునకొండ శాసనాలు ఈ వంశాన్ని ఇక్ష్వాకులుగా గుర్తించాయి.⁹¹²⁹

యజ్ఞశ్రీ సా.శ. 200 తర్వాత ఎంతో కాలం కాకుండానే తన పాలనను ముగించాడని 1939లో సర్కార్ వాదించారు.¹³⁰¹³¹ ఆయన అభిప్రాయంలో, సుమారు 3వ శతాబ్దపు మూడవ దశాబ్దంలో శాతవాహన అధిపత్యాన్ని తిరస్కరించిన మొదటి స్థానిక కుటుంబం ఇక్ష్వాకులు.¹³⁰¹³¹ 1959లో ఆయన కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో శాతవాహన పాలన ముగింపును సుమారు 3వ శతాబ్దపు మొదటి పావు చివరికి చెందినదిగా చెప్పారు.⁶⁰

ఆధారాలు, విభేదాలు

కాలక్రమం

శాసనాలకు పాలనా సంవత్సరాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. కాబట్టి ప్రతి కాలక్రమం తేదీ నిర్ణయించగల బయటివారితో, అన్నిటికంటే ఎక్కువగా పశ్చిమ భారతదేశపు శక క్షత్రపులతో సంబంధాల మీద ఆధారపడి ఉంది. గౌతమీపుత్రుడు క్షత్రపుడు నహపానుని కుటుంబాన్ని నిర్మూలించాడు. నహపానుని చివరి తెలిసిన తేదీ సా.శ. 124. “దక్షిణాపథ ప్రభువు శాతకర్ణిని” తాను రెండుసార్లు ఓడించానని సుమారు సా.శ. 150లో క్షత్రపుడు రుద్రదాముడు నమోదు చేశాడు.^2313213322

ఆధారం	వంశ కాలవ్యవధి	గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి	వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి
ఫెర్గూసన్ (1868)134	సా.శ.పూ. 31 నుండి సా.శ. 5వ శతాబ్దం వరకు	సా.శ. 309	సా.శ. 330
బర్జెస్ (1887)1135	సా.శ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి సుమారు సా.శ. 200–220 వరకు	సుమారు సా.శ. 114–135	సుమారు సా.శ. 135–163
రాప్సన్ (1908)2376133	సా.శ.పూ. 232 తర్వాత కొద్ది కాలం నుండి సా.శ. 3వ శతాబ్దంలోకి	సింహాసనారోహణ సుమారు సా.శ. 106	సింహాసనారోహణ సుమారు సా.శ. 131
Imperial Gazetteer (1908)3	సా.శ.పూ. 220 నుండి సా.శ. 236 వరకు	ఇవ్వలేదు	ఇవ్వలేదు
స్మిత్ (1924)147311686	సుమారు సా.శ.పూ. 240/230 నుండి సుమారు సా.శ. 225 వరకు	2వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి సుమారు సా.శ. 128 వరకు	సుమారు సా.శ. 128–156
విన్సెంట్ స్మిత్‌ను అనుసరించి సూయెల్ (1932)1650	సుమారు సా.శ.పూ. 220 నుండి సుమారు సా.శ. 236 వరకు	సింహాసనారోహణ సా.శ. 113 (బార్నెట్: 106)	సింహాసనారోహణ సా.శ. 138 (బార్నెట్: 131)
సర్కార్ (1959)60	కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో సుమారు సా.శ. 225 వరకు	సుమారు సా.శ. 106–130	సుమారు సా.శ. 130–159
శాస్త్రి (1987)4744	సుమారు సా.శ.పూ. 1వ శతాబ్దం మధ్య నుండి	ఇవ్వలేదు	ఇవ్వలేదు

ఫెర్గూసన్ ఆలస్య తేదీలు నాసిక్ శాసనాలపై 1852 నాటి ఒక అధ్యయనాన్ని అనుసరించాయి. అది కాలం చెల్లిందని బర్జెస్ భావించారు.¹²⁰ వంశ ప్రారంభం కోసం, ఊహించిన ఒక మౌర్య శకం ఎప్పుడు ప్రారంభమైందనే దాని ప్రకారం, బర్జెస్ హాథీగుంఫా శాసనాన్ని సా.శ.పూ. 157 లేదా 92 నాటిదిగా చెప్పారు.¹ జయస్వాల్, బెనర్జీకి రాయిపై అలాంటి తేదీ దొరకలేదు. ఖారవేలుని శాతకర్ణిని వారు శ్రీ శాతకర్ణిగా గుర్తించారు.⁷¹³⁶ సర్కార్ ఖారవేలుని సుమారు సా.శ.పూ. 1వ శతాబ్దం ముగింపులో ఉంచారు.³²

పురాణాలు, శాసనాలు

పురాణాలు మొదట కచ్చితమైనవే, కానీ ప్రతులు రాయడంలో ఎంతగా చెడిపోయాయంటే శాసనాలతో సరిచూడకుండా వాటిని వాడలేమని రాప్సన్ నిర్ణయించారు.⁵⁵ సరిచూడటం రెండు వైపులా పనిచేస్తుంది. పురాణాలు గౌతమీపుత్రునికి 21 సంవత్సరాలు ఇస్తాయి, కానీ అతని శాసనాలు అతని 24వ సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి.⁷⁶ యజ్ఞశ్రీకి అతని 27వ సంవత్సరపు చిన్న శాసనం వాయు, మత్స్య పురాణాల 29 సంవత్సరాలకు సరిపోతుంది. బూలర్ ఆ ఏకీభావాన్ని “చాలా గొప్పది” అని పిలిచారు.¹¹⁷ వంశాన్ని సా.శ.పూ. 23 నుండి సా.శ. 437 వరకు నడిపిన పాత పురాణ లెక్కను అశోకుని శాసనాలతో పొంతన కుదర్చలేమని ఎలియట్ చూపించారు.¹³⁷

ఇతర తేలని ప్రశ్నలు

• తర్వాతి రాజుల క్రమం. రాప్సన్ నాణేలు శివశ్రీ, చంద్రసాతిలను పులుమావి తర్వాత కొద్ది కాలానికి, యజ్ఞశ్రీకి ముందు ఉంచుతాయి. సూయెల్, స్మిత్ పురాణాలను అనుసరించి చంద్రశ్రీని అతని తర్వాత ఉంచుతారు.^5750138 ఆ రాజులను సాధారణంగా తర్వాత ఉంచినప్పటికీ, యజ్ఞశ్రీ చిన్న శాసనపు అక్షరాలు కోడవలి, మ్యాకదోని రికార్డుల అక్షరాల కంటే ముందువి కావని సర్కార్ కనుగొన్నారు.⁶⁰
• వంశం కృష్ణాను ఎప్పుడు చేరింది. బర్జెస్, రాప్సన్ కృష్ణా దేశాన్ని ఆంధ్రుల మూల నివాసంగా భావించారు. సర్కార్ దాని విజయాన్ని పులుమావి కాలానికి చెందినదిగా చెప్పారు.¹³⁵²
• మ్యాకదోని పులుమావి. సుక్తంకర్, సూయెల్ అతనిని వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావిగా గుర్తించారు. అతనిని సాధారణంగా యజ్ఞశ్రీ తర్వాత ఉంచుతారని సర్కార్ గుర్తించారు.¹⁰⁵¹⁶⁰
• శ్రీ శివమక సద. బర్జెస్ సిముకుని, రాప్సన్ శివశ్రీ శాతకర్ణిని సూచించారు. ఆ రాజు అసలు శాతవాహనుడేనా అని సర్కార్ సందేహించారు.⁶¹⁵⁷³²
• కోడవలి తేదీ. స్టెన్ కోనో పాలనా సంవత్సరాన్ని కొంత సందేహంతో 13గా చదివారు. హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి 2గా, సర్కార్ 11గా చదివారు.^1396360
• కోటిలింగాల స్థానిక రాజులు. శాస్త్రి (1987), లోడాయ సమగోప, కంవాయలను శాతవాహనులకు ముందు పాలించిన రాజులలో లెక్కించి, కాబట్టి వంశపు ఎదుగుదలను సా.శ.పూ. 1వ శతాబ్దం మధ్యకు చెందినదిగా చెప్పారు. దానికి బదులు పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) గోభద, సమగోపలను శుంగ రాజులుగా భావించారు. అది తొలి శాతవాహనులను వారి సామంతులుగా చేస్తుంది. కోటిలింగాల చూడండి.^4746140

Footnotes

1. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 3 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

2. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), pp. 15–16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. H. Krishna Sastri, “The Kodavali Rock-Inscription of Chandasati”, Epigraphia Indica XVIII (1926), p. 316 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 100 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. James Fergusson, rev. James Burgess, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. K. P. Jayaswal and R. D. Banerji, “The Hathigumpha Inscription of Kharavela”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the “Bodhi” Dynasty (1908), p. xv and n. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Sukthankar, “A New Andhra Inscription of Siri-Pulumavi” (1918), p. 154 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xvi and n. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Vincent A. Smith, The Early History of India, 4th ed. (1924), p. 217 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Smith, Early History of India (1924), p. 218 and nn. 1–2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 324 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

17. Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. D. C. Sircar, “Erragudi Edicts of Asoka”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 24 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

19. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxiv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

20. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxx (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

21. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

22. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

23. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. G. Bühler, “A New Inscription of the Andhra King Yajnasri Gautamiputra”, Epigraphia Indica I (1892), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20, quoting Robert Sewell (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

26. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

27. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

28. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

29. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 19, quoting Walter Elliot (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

30. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 13, entry for A.D. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

31. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

32. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), pp. 84–85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

33. Krishna Sastri, “The Kodavali Rock-Inscription of Chandasati” (1926), p. 317 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

34. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 2 and n. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

35. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

36. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

37. V. S. Sukthankar, “A New Andhra Inscription of Siri-Pulumavi”, Epigraphia Indica XIV (1918), p. 153 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

38. Sukthankar, “A New Andhra Inscription of Siri-Pulumavi” (1918), p. 155, text, translation and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

39. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (1904), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

40. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxxi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

41. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 25 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

42. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 23 and n. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

43. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

44. Shastri, Early History of the Deccan: Problems and Perspectives (1987), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

45. Shastri, Early History of the Deccan: Problems and Perspectives (1987), p. 31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

46. Rachna Shamji Lodaya, An Integrated Approach to the Pre-Satavahana Coinage of the Deccan (PhD thesis, Deccan College, Pune, not before 2011), pp. 130–131 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

47. Ajay Mitra Shastri, Early History of the Deccan: Problems and Perspectives (1987), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

48. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

49. Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

50. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 325 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

51. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

52. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 90, inscriptions Nos. 53 and 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

53. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

54. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxiv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

55. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

56. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

57. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xl and n. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

58. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xli (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

59. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xlii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

60. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 83 and nn. 7–9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

61. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 61 and n. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

62. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xliii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

63. Krishna Sastri, “The Kodavali Rock-Inscription of Chandasati” (1926), p. 319, translation and Sten Konow’s postscript (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

64. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik” (1906), p. 72, No. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

65. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

66. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

67. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xlix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

68. Smith, Early History of India (1924), p. 225 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

69. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

70. É. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik”, Epigraphia Indica VIII (1906), p. 61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

71. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik” (1906), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

72. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lviii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

73. Smith, Early History of India (1924), p. 221 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

74. Smith, Early History of India (1924), p. 226 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

75. Jayaswal and Banerji, “The Hathigumpha Inscription” (1933), p. 86, translation of line 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

76. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxx (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

77. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 101 and n. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

78. Wilfred H. Schoff (tr.), The Periplus of the Erythraean Sea (1912), § 62, p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

79. Schoff, Periplus (1912), p. 252 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

80. J. W. McCrindle (tr.), Ancient India as Described by Ptolemy (1885), p. 66 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

81. McCrindle, Ancient India as Described by Ptolemy (1885), pp. 67–68 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

82. Vogel, “Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda” (1933), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

83. Vogel, “Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda” (1933), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

84. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxxii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

85. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 345 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

86. Smith, Early History of India (1924), p. 223 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

87. G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 327 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

88. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions” (1894), p. 328 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

89. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

90. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

91. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

92. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

93. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

94. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 50, n. 3, quoting Walter Elliot (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

95. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

96. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

97. Longhurst, Nagarjunakonda (1938), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

98. H. Hargreaves (ed.), Annual Report of the Archaeological Survey of India, 1927–28 (1931), p. 121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

99. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xcii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

100. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xciii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

101. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxxix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

102. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 82, inscription No. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

103. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 103, inscriptions Nos. 27 and 38 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

104. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 105, inscription No. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

105. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 104, inscriptions Nos. 39 and 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

106. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 91, inscription No. 36 and n. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

107. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 85, inscriptions Nos. 22 and 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

108. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 78, inscription No. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

109. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xc (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

110. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xci (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

111. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xx, n. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

112. Smith, Early History of India (1924), p. 220 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

113. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), pp. 192–193 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

114. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 301 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

115. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), pp. 8–9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

116. Smith, Early History of India (1924), p. 222 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

117. Bühler, “A New Inscription of the Andhra King Yajnasri Gautamiputra” (1892), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

118. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 93 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

119. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

120. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

121. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

122. Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 81 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

123. Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

124. Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

125. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 97 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

126. Longhurst, Nagarjunakonda (1938), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

127. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

128. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xliv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

129. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

130. D. C. Sircar, The Successors of the Satavahanas in Lower Deccan (1939), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

131. Sircar, Successors of the Satavahanas (1939), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

132. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxvii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

133. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxviii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

134. James Fergusson, Tree and Serpent Worship (1868), Appendix F, PDF p. 460 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

135. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

136. Jayaswal and Banerji, “The Hathigumpha Inscription” (1933), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

137. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

138. Smith, Early History of India (1924), table “The Later Andhra Kings and Connected Dynasties”, PDF p. 271 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

139. Krishna Sastri, “The Kodavali Rock-Inscription of Chandasati” (1926), p. 318 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

140. V. V. Krishna Sastry, Proto and Early History of the Karimnagar Region (PhD thesis, Karnatak University, 1978), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩