మౌర్యులు, శాతవాహనులు

Re-erected carved limestone railing pillars and roundels in front of the brick drum of the Amaravati Mahachaitya stupa. · Anandajoti Bhikkhu (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

సుమారు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు తెలుగు దేశం చరిత్రపూర్వ యుగం నుండి లిఖిత చరిత్రలోకి వస్తుంది.¹² మూడు రకాల ఆధారాలు ఈ మార్పును గుర్తిస్తాయి:¹³⁴²

కర్నూలు జిల్లాలో రాళ్లపై చెక్కిన మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుని శాసనాలు¹
కృష్ణా లోయలో ధాతు పేటికలపై, రాతి ఫలకాలపై ఉన్న చిన్న బౌద్ధ శాసనాలు³
పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే శాతవాహన రాజుల నాణేలు, ప్రాకృత శాసనాలు⁴²

ఈ ముక్కలు ఎలా కలుస్తాయనే విషయంపై పండితులు 150 సంవత్సరాలకు పైగా వాదించారు. ఈ పేజీలోని ఆధారాలు 1868 నుండి 1959 వరకు ఉన్నాయి.⁵⁶ అవే రాజులకు అవి ఇచ్చే తేదీలు రెండు శతాబ్దాల వరకు తేడాగా ఉన్నాయి. అందుకే ఈ పేజీ ఒకే కాలక్రమాన్ని కాకుండా ముఖ్యమైన అభిప్రాయాలను ఇస్తుంది.⁵⁶

అశోకుడు, మౌర్యుల దక్షిణ ప్రాంతం

ఎర్రగుడిలోని శాసనాలు యెనకొండ అనే చిన్న కొండపై ఉన్న ఆరు పెద్ద బండరాళ్లపై చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఆ కొండ కర్నూలు జిల్లా దక్షిణ సరిహద్దు దగ్గర ఉంది.¹ భారత భూగర్భ సర్వే శాఖకు చెందిన ఎ. ఘోష్ ఖనిజాల కోసం వెతుకుతుండగా 1928 చివర్లో వాటిని కనుగొన్నారు.¹ డి. సి. సర్కార్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.¹ ఆయన అశోకుని కాలాన్ని సుమారు క్రీ.పూ. 272–232 అని నిర్ణయించారు.¹

రెండవ అశోక శాసనం 1953 డిసెంబర్ 26న రాజుల మందగిరి వద్ద దొరికింది.⁷ అది చిన్న శిలాశాసనం (Minor Rock Edict) యొక్క ఒక ప్రతి.⁷ రాజుల మందగిరి పత్తికొండకు వాయవ్యంగా సుమారు నాలుగు మైళ్ల దూరంలో, ఎర్రగుడి నుండి ఇరవై మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఒక చిన్న పల్లె.⁷

అశోకుని 13వ శిలాశాసనం (Rock Edict XIII) కూడా ఎర్రగుడిలో ఉంది.⁸ అది ఆంధ్రులు, పౌళిందులు, ఇతర ప్రజల పేర్లు చెబుతుంది.⁸ రాజు సొంత రాజ్యంలో ఉండి అతని ధర్మ (నైతిక నియమం) బోధను అనుసరించిన ప్రజల్లో వారిని అది లెక్కిస్తుంది.⁸

పాత రచయితలు ఆంధ్రులతో అశోకుని సంబంధాన్ని వేరుగా చూశారు.⁹¹⁰ వారిని లొంగదీసుకున్నానని అశోకుడు చెప్పుకున్నాడని 1907 గోదావరి గెజిటీర్ చెప్పింది.⁹ 1932లో ప్రచురితమైన రాబర్ట్ సూయెల్ జాబితా ఆంధ్ర రాజులను అశోకుడు స్వతంత్రులుగా గుర్తించిన పాలకులుగా చూసింది.¹⁰ ఎర్రగుడి శాసనానికి సర్కార్ చేసిన అనువాదం ఆంధ్రులను సామ్రాజ్యం లోపల ఉంచుతుంది.⁸

1908 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఎర్రగుడి గురించి తెలియకముందే రాసినది.¹¹ అది గంజాంలోని జౌగడ శాసనం, మైసూరు సరిహద్దులోని శాసనాల ఆధారంగా ఒక ఊహ మాత్రమే చేయగలిగింది.¹¹ వీటి నుండి సుమారు క్రీ.పూ. 250 ప్రాంతంలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ఉత్తర సగం బహుశా మౌర్యుల పాలనలో ఉండేదని అది ఊహించింది.¹¹

అశోకుని తర్వాత మౌర్య సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది. సూయెల్ రూపురేఖ ఆయన కాలపు పాండిత్యాన్ని అనుసరిస్తుంది.¹² దాని ప్రకారం, చివరి మౌర్యుడు బృహద్రథుడిని అతని సేనాని పుష్యమిత్రుడు సుమారు క్రీ.పూ. 184లో చంపాడు.¹²

తొలి స్థానిక లిపి

కృష్ణా లోయలోనే చేసిన అత్యంత పాత లిపి ధాతు పాత్రలపై (అవశేషాలు ఉంచే పాత్రలు) ఉంది. కృష్ణా డెల్టాలోని భట్టిప్రోలు స్తూపంలో (అవశేషాలపై కట్టిన దిబ్బ) అలెగ్జాండర్ రియా (Alexander Rea) మూడు ధాతు పేటికలను, ఒక చిన్న స్ఫటికం ముక్కను కనుగొన్నారు.³ వాటిపై పది చిన్న శాసనాలు ఉన్నాయి.³ వాటి భాష పాళీకి దగ్గరగా ఉన్న ఒక ప్రాకృతం (సంస్కృతానికి సంబంధించిన వ్యవహార భాషల్లో ఒకటి). వాటి లిపి అశోకుని శాసనాల లిపి అయిన బ్రాహ్మీ యొక్క ఒక రూపం.³

గెయోర్గ్ బూలర్ (Georg Bühler) వాటిని అధ్యయనం చేశారు. వాటి అక్షరాల్లో ఎక్కువ భాగం అశోకుని అక్షరాలతో సరిపోతాయని, కానీ కొన్ని రూపాలు మరెక్కడా కనిపించవని ఆయన కనుగొన్నారు.³ శాసనాలు కుబిరకుడు అనే రాజు పేరు చెబుతాయి. అతను మరే ఆధారం నుండీ తెలియదు.³

బూలర్ ఈ లిపిని అశోకుని శాసనాలతో, క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం మధ్య నాటి శాసనాలతో పోల్చారు.³¹³ పేటికలు సుమారు క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాతివి కావని, కొంచెం ముందువి కూడా కావచ్చని ఆయన తేల్చారు.³¹³ కానీ ఇలాంటి వాదన “తప్పుదారి పట్టించవచ్చు” అని ఆయన హెచ్చరించారు.¹³

అమరావతిలో జేమ్స్ బర్జెస్ “సేనాని ముదకుతలుని స్తంభం” అని చదివే ఒక ముక్కను కనుగొన్నారు. దాని అక్షరాలు మౌర్య రకానికి చెందినవి.¹⁴ మహాస్తూపాన్ని మొదట బహుశా సుమారు క్రీ.పూ. 200లో కట్టారనడానికి ఆయన దానిని ఆధారంగా తీసుకున్నారు. ఆయన అభిప్రాయంలో క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో దానిని చాలావరకు మళ్లీ కట్టారు.¹⁴ సూయెల్ తేదీల జాబితా కూడా అమరావతి స్తూపం పునాదిని సుమారు క్రీ.పూ. 200లో ఉంచుతుంది.¹⁰

శాతవాహనులు

పశ్చిమ భారతదేశంలోని నానాఘాట్ వద్ద ఉన్న ఒక పేరు ఫలకం నుండి ఈ వంశం కుటుంబ పేరు నిశ్చితంగా తెలుస్తుంది. “రాయ సిముక సాతవాహనో” అనే ఆ ఫలకాన్ని స్థాపకుడు సిముకుని విగ్రహం కోసం చెక్కారు.⁴ తర్వాతి రాజులు శాతకర్ణి అనే పేరును వాడారు. తల్లుల కుటుంబాల నుండి తీసుకున్న పేర్లతో (మాతృనామాలు) వారు ఒకరి నుండి ఒకరిని వేరుగా గుర్తించుకున్నారు.⁴ గౌతమీపుత్ర (“గౌతమి కుమారుడు”), వాసిష్ఠీపుత్ర ఉదాహరణలు.⁴

రోమన్ రచయిత ప్లినీ క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దంలో రాశాడు.¹⁵¹⁶ అతను అండరే (Andarae) అని పిలిచిన ఒక ప్రజల గురించి రాశాడు. జేమ్స్ బర్జెస్ వారిని ఆంధ్రులుగా భావించారు.¹⁵¹⁶ వారి రాజుకు ప్రాకారాలు, బురుజులు ఉన్న ముప్పై పట్టణాలు ఉన్నాయని అతను చెప్పాడు.¹⁵¹⁶ ప్లినీ అతనికి 100,000 పదాతి సైన్యం, 2,000 గుర్రపు సైన్యం, 1,000 ఏనుగులు ఉన్నాయని కూడా చెప్పాడు.¹⁵¹⁶

వంశపు తొలి రికార్డులు పశ్చిమ దక్కన్‌లో ఉన్నాయి.¹⁵ అవి నానాఘాట్, నాసిక్, కార్లే, కన్హేరి గుహల్లో ఉన్నాయి.¹⁵ భూగోళ శాస్త్రవేత్త టాలెమీ క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో రాశాడు. ఎగువ గోదావరిపై ఉన్న పైఠానను అతను “సిరి పొలెమాయోస్” రాజధానిగా పిలిచాడు.¹⁷ బర్జెస్ ఈ పాలకుడిని పులుమావి రాజుగా గుర్తించారు.¹⁷

తెలుగు దేశంలో తర్వాతి శాతవాహనుల నాలుగు శాసనాలను సర్కార్ పేర్కొన్నారు:²

వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి అమరావతి శాసనం
కృష్ణా జిల్లాలోని గౌతమీపుత్ర యజ్ఞ శాతకర్ణి చిన్న శాసనం
చండ (లేదా చంద్ర) సాతుని కొడవలి శాసనం
అప్పటి బళ్లారి జిల్లాలోని పులుమావి మ్యాకదోని శాసనం²

పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు రచయితలు శాతవాహనులను కృష్ణా లోయలో చాలా ముందే ఉంచారు. వారి మొదటి రాజధాని కృష్ణా తీరంలోని శ్రీకాకుళం అనే ఒక సంప్రదాయాన్ని బర్జెస్ నమోదు చేశారు. ఈ స్థలం మచిలీపట్నానికి (అప్పుడు మసులిపటం) పడమరగా సుమారు పందొమ్మిది మైళ్ల దూరంలో ఉంది.¹⁵ అదే సంప్రదాయం ప్రకారం, తర్వాత రాజధాని ధాన్యకటకానికి (అమరావతి పక్కనే ఉన్న ధరణికోట) మారింది. గోదావరి గెజిటీర్ దీనిని మళ్లీ చెప్పింది.¹⁵¹⁸ గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి ధాన్యకటకంలో ఉండేవాడని, అతని వారసుడు పైఠాన్ నుండి పశ్చిమాన్ని పాలించాడని సూయెల్ భావించారు.¹⁶

సర్కార్ దీనికి వ్యతిరేకంగా వాదించారు.¹⁹² పులుమావి పాలనకు ముందరి శాతవాహన శాసనం ఏదీ కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో దొరకలేదు.¹⁹ ఒక నాసిక్ శాసనం గౌతమీపుత్రుని భూభాగాలను పేర్కొంటుంది. ఆ జాబితాలో కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న భూమి ఏదీ ఉన్నట్లు కనిపించదు.¹⁹ సర్కార్ అభిప్రాయంలో, వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి (సుమారు క్రీ.శ. 130–159) జయించినప్పుడు మాత్రమే ఈ వంశం కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతానికి చేరింది.² దానికి ముందు, వెల్పూరులోని ఒక శాసనం ఐర వంశానికి చెందిన మానసదుడు అనే స్థానిక రాజు పేరు చెబుతుంది.¹⁹²

ఈ కాలానికి తేదీలు

గ్రంథాలయంలోని ప్రతి తరం పండితులూ ఈ రాజులను కాలరేఖపై వేర్వేరు చోట్ల ఉంచారు:

ఫెర్గూసన్ (Fergusson, 1868) వంశాన్ని క్రీ.పూ. 31లో ప్రారంభించారు.⁵ గౌతమీపుత్రుని క్రీ.శ. 309లో, చివరి పులుమావిని 5వ శతాబ్దంలో ఉంచారు.⁵
బర్జెస్ (1887) వంశానికి సుమారు నాలుగు శతాబ్దాలు ఇచ్చారు: క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి వరకు లేదా 3వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిని సుమారు క్రీ.శ. 114–135, పులుమావిని సుమారు క్రీ.శ. 135–163 అని నిర్ణయించారు.¹⁵²⁰²¹ 1852 నాటి ఒక అధ్యయనం నాసిక్ శాసనాలను 4వ శతాబ్దంలో ఉంచిందని, ఆ తేదీని అప్పటికే వదిలేశారని ఆయన చూపించారు.¹⁵²⁰²¹
Imperial Gazetteer (1908) ఆంధ్రుల కాలాన్ని క్రీ.పూ. 220 నుండి క్రీ.శ. 236 వరకు అని చెప్పింది.¹¹
సూయెల్ జాబితా (1932) విన్సెంట్ స్మిత్ (Vincent Smith) తేదీలను వాడుతుంది. క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం చివర్లో సిముకుని నుండి మూడవ పులుమావి వరకు ముప్పై మంది రాజులను అది లెక్కిస్తుంది. వంశం సుమారు క్రీ.శ. 236లో ముగుస్తుంది.²²²³ తేదీల్లో అన్నీ నిశ్చితం కావని, పురాణాలు పాలనా కాలాల్లో విభేదిస్తాయని అది పేర్కొంటుంది.²²²³
జయస్వాల్, బెనర్జీ (Jayaswal and Banerji, 1933) ఒడిశాలోని ఖారవేల రాజు హాథీగుంఫా శాసనంలో పేర్కొన్న శాతకర్ణిని వంశంలోని మొదటి శాతకర్ణిగా గుర్తించారు. అదే కాలంలో జీవించిన ఒక మగధ రాజు ద్వారా వారు ఖారవేలుని క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో ఉంచారు.⁴²⁴
సర్కార్ (1959) గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిని సుమారు క్రీ.శ. 106–130, పులుమావిని సుమారు క్రీ.శ. 130–159 అని నిర్ణయించారు. ఖారవేలుని సుమారు క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం చివరలో ఉంచారు.⁶¹⁹ కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో శాతవాహనుల పాలన అంతాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం మొదటి పావు చివరలో ఉంచారు.⁶¹⁹

ఆధారాల గురించి. ఈ అభిప్రాయాలన్నీ The Age of the Satavahanas (శాతవాహనుల యుగం, 1999) లో సేకరించిన ఆధునిక పరిశోధన కంటే పాతవి. ఈ వ్యాసం కోసం ఆ పుస్తకాన్ని పేజీ పేజీగా సంప్రదించలేదు.

కృష్ణా లోయలోని బౌద్ధ కేంద్రాలు

స్తూపం అంటే ధాతువులపై (అవశేషాలపై) కట్టిన, గుమ్మటం ఆకారంలో ఉండే గట్టి దిబ్బ. శాసనాలు అమరావతి మహాస్తూపాన్ని మహాచేతియ (మహాచైత్యం, ఒక పవిత్ర కట్టడం) అని పిలుస్తాయి.²⁵¹⁴ అది భిక్షువుల చైత్యక శాఖకు చెందినదని అవి నమోదు చేస్తాయి.²⁵¹⁴ బర్జెస్ బయటి వేదిక (కంచె) ను 2వ శతాబ్దం నాటిదిగా, లోపలి వేదికను సుమారు 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా నిర్ణయించారు.²⁶

కృష్ణా అవతలి ఒడ్డున ఉన్న జగ్గయ్యపేటలో అమరావతిలోని అత్యంత పాత పని శైలిలో ఉన్న శిల్పాలను బర్జెస్ కనుగొన్నారు.²⁷²⁶ ఐదు ఆయక స్తంభాలను నమోదు చేసే శాసనాలను కూడా ఆయన కనుగొన్నారు.²⁷²⁶ ఆంధ్ర స్తూపం నాలుగు ద్వారాల్లో ప్రతి దాని దగ్గర ఒక వేదికపై నిలిపిన స్తంభాల గుంపు ఇవి.²⁸

ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ నాగార్జునకొండను తవ్వారు.²⁸ ముందుకు పొడుచుకు వచ్చిన ఈ వేదికలు నైవేద్యాలకు బలిపీఠాలుగా పనిచేశాయని ఆయన గమనించారు.²⁸ ఉత్తర భారతదేశంలో తెలియని, ఆంధ్ర స్తూపాలకు మాత్రమే ఉన్న లక్షణం ఇది.²⁸ ఈ కాలపు ఇతర అవశేషాల్లో భట్టిప్రోలు, గుడివాడ, ఘంటసాలల్లోని స్తూపాలు ఉన్నాయి. గుంటుపల్లిలో భిక్షువుల గదులతో కూడిన, రాతిని తొలిచి చేసిన ఒక చైత్య గుహ కూడా ఉంది.²⁹³⁰

అమరావతి శాసనాల్లో ఎక్కువ భాగం వ్యక్తిగత దాతలు, వారి తల్లిదండ్రుల పేర్లతో, చెక్కిన రాతి ఫలకాలను దానం చేసినట్లు నమోదు చేస్తాయి.³¹ రాజులు సాధారణంగా ఈ రికార్డుల తేదీల్లో మాత్రమే కనిపిస్తారు. ఉదాహరణకు, పులుమావి శాసనం అతని పాలనలోని ”… సంవత్సరంలో” గృహస్థులు చేసిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.²⁵

Imperial Gazetteer ఆంధ్రులను బ్రాహ్మణులను కూడా ఆదరించిన బౌద్ధులుగా వర్ణించింది.³² నానాఘాట్‌లోని పొడవైన గుహ శాసనాన్ని గొప్ప వైదిక యజ్ఞాల రికార్డుగా బర్జెస్ ఉదహరించారు. ఆయన దానిని తొలి రాజు సిముకునికి ఆపాదించారు.¹⁵ జయస్వాల్, బెనర్జీ దానికి బదులుగా నానాఘాట్ శాసనాలను మూడవ రాజు శ్రీ శాతకర్ణి భార్య రాణి నాయనికతో ముడిపెట్టారు.³³

నాణేలు, పట్టణాలు, వ్యాపారం

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కూడా కృష్ణా లోయలో ఆంధ్రుల సీసపు నాణేలు పెద్ద సంఖ్యలో దొరుకుతున్నాయి.¹¹³² రాబర్ట్ సూయెల్ గుడివాడలో సీసపు నాణేలు సేకరించారు. వాటిలో మూడింటిని గౌతమీపుత్ర యజ్ఞశ్రీ, శ్రీ చండల నాణేలుగా అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ (Alexander Cunningham) చదివారు.³⁴ మరో రకం నాణెంపై రెండు తెరచాప స్తంభాల ఓడ ఉంది.³⁴

తర్వాత అలెగ్జాండర్ రియా అదే స్థలం నుండి డెబ్బై రెండు సీసపు నాణేలను వర్ణించారు.³⁵³⁶ వాటి ముఖ్య బొమ్మను బట్టి ఆయన వాటిని విభజించారు: చైత్యం, గుర్రం, సింహం, ఓడ లేదా ఏనుగు.³⁵³⁶ వెనుక వైపు ఎక్కువగా కనిపించే బొమ్మ ఉజ్జయిని చిహ్నం అని పిలిచేది. అది అడ్డంగా కలిసే గీతలతో కలిపిన నాలుగు వృత్తాలు.³⁵³⁶

నాగార్జునకొండలో ఒక విహారం గదిలో లాంగ్‌హర్స్ట్ సాధారణ ఆంధ్ర రకానికి చెందిన చిన్న సీసపు నాణేలను కనుగొన్నారు.³⁷ వాటితో పాటు సీసపు ఖనిజం ముద్ద, ఒక మట్టి అచ్చు (నాణేలు ముద్రించే ముద్ర) ఉన్నాయి.³⁷ భిక్షువులు తమ నాణేలను తామే తయారు చేసుకున్నారని ఆయన ఊహించారు.³⁷

ఈ కాలంలో రోమన్ సామ్రాజ్యానికి, భారతదేశానికి మధ్య వ్యాపారం గురించి ప్రాచీన గ్రీకు, రోమన్ రచయితలు చెప్పిన విషయాలను సూయెల్ పీఠిక సేకరిస్తుంది.³⁸ Periplus (పెరిప్లస్), టాలెమీ వ్యాపారం చేసిన సరుకులను వర్ణిస్తాయి. ఈ తీరంలోని ప్రదేశాల పేర్లు చెబుతాయి. వాటిలో మచిలీపట్నం ఉంది.³⁸ నాగార్జునకొండ శిల్పాల్లో కొన్నింటిలో లాంగ్‌హర్స్ట్ రోమన్ ప్రభావాన్ని చూశారు. రోమ్‌తో సముద్ర వ్యాపారంతో ఆయన దానిని ముడిపెట్టారు.³⁹

ఈ కాలం ముగింపు

ఆంధ్రులకు, తర్వాతి పల్లవులకు మధ్య మరో వంశం పాలించిందని బర్జెస్ ఊహించారు.²¹ బహుశా అది పురుషదత్త రాజు వంశం కావచ్చని ఆయన భావించారు. ఆ రాజు శాసనాలను ఆయన జగ్గయ్యపేటలో కనుగొన్నారు.²¹

నాగార్జునకొండ తవ్వకాలు దీనిని నిర్ధారించాయి.⁴⁰⁴¹ జె. ఫిలిప్ వోగెల్ “దక్షిణ ఇక్ఖాకు” (ఇక్ష్వాకు) రాజుల వంశాన్ని గుర్తించారు.⁴⁰⁴¹ వారు శాతవాహనుల మాతృనామ పద్ధతిని అనుకరించారు.⁴⁰ లాంగ్‌హర్స్ట్ ఆంధ్ర దేశంలో వారి పాలనను క్రీ.శ. 2వ, 3వ శతాబ్దాల్లో ఉంచారు.⁴¹ సర్కార్ ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుని సుమారు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.⁶

అంతకుముందు కథనాలు ఆంధ్రుల నుండి నేరుగా పల్లవులకు వెళ్లాయి.⁴²¹⁸ ఉదాహరణకు, పల్లవ బప్ప సుమారు క్రీ.శ. 225లో ఆంధ్ర వంశాన్ని ముగించాడని సూయెల్ చెప్పారు.⁴² ధన్నకడలోని (అమరావతి) ఒక పల్లవ గవర్నర్‌కు ఉద్దేశించిన మైదవోలు తామ్రశాసనాన్ని ఆయన ఉదహరించారు.⁴² ఆ కథనాలు ఇక్ష్వాకుల ఆధారాలు తెలియకముందు రాసినవి.⁴²¹⁸

D. C. Sircar, “Erragudi Edicts of Asoka”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
K. P. Jayaswal and R. D. Banerji, “The Hathigumpha Inscription of Kharavela”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
James Fergusson, Tree and Serpent Worship (1868), Appendix F, PDF p. 460 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
D. C. Sircar, “Rajula-Mandagiri Inscription of Asoka”, Epigraphia Indica XXXI (1960), p. 212 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
D. C. Sircar, “Erragudi Edicts of Asoka”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), pp. 15–16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 85 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 324 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
K. P. Jayaswal and R. D. Banerji, “The Hathigumpha Inscription of Kharavela”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 75 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), pp. 110–111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), Contents, PDF p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 322 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 193 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
K. P. Jayaswal and R. D. Banerji, “The Hathigumpha Inscription of Kharavela”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. క్రీ.పూ. 272రాజ్యం ఆవిర్భావం:మౌర్యులు
సు. క్రీ.పూ. 250శాసనం:ఎర్రగుడి అశోక శాసనాలు
సు. క్రీ.పూ. 250శాసనం:రాజుల మందగిరి అశోక శాసనం
సు. క్రీ.పూ. 220రాజ్యం ఆవిర్భావం:శాతవాహనులు
సు. క్రీ.పూ. 200శాసనం:భట్టిప్రోలు శాసనాలు
సు. క్రీ.పూ. 200కట్టడం:అమరావతి మహాచైత్యం
సు. క్రీ.పూ. 200కట్టడం:భట్టిప్రోలు స్తూపం
సు. క్రీ.పూ. 200కట్టడం:జగ్గయ్యపేట స్తూపం
సు. క్రీ.పూ. 200రాజ్యం ఆవిర్భావం:కోటిలింగాల నాణేల రాజులు
సు. క్రీ.పూ. 185రాజ్యం ముగింపు:మౌర్యులు
సు. క్రీ.పూ. 52రాజ్యం ముగింపు:కోటిలింగాల నాణేల రాజులు
సు. 130శాసనం:అమరావతి పులుమావి శాసనం
సు. 145శాసనం:మ్యాకదోని శాసనం (పులుమావి)
సు. 150శాసనం:అమరావతి శాసనం (శివమక సద)
సు. 195శాసనం:చిన్న శాసనం (యజ్ఞశ్రీ)
సు. 200కట్టడం:ఘంటసాల స్తూపం
సు. 210శాసనం:కోడవలి శాసనం (చంద్రసాతి)
సు. 225రాజ్యం ముగింపు:శాతవాహనులు
సు. 225రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఇక్ష్వాకులు

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (133)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

తెలుగు నేలలో, దాని సమీపంలో అశోకుని శాసనాలు దొరికిన చోట్లు; 1920లో విన్సెంట్ స్మిత్ గీసిన ఆయన సామ్రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దుతో. ఈ సరిహద్దు సుమారుగా గీసినదే: కర్నూలు శాసనాలు బయటపడటానికి ఎనిమిదేళ్ల ముందు స్మిత్ దానిని నెల్లూరుకు కొంచెం ఉత్తరాన గీశాడు.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: The Empire of Asoka, 250 B.C. (opens in a new tab), Vincent A. Smith, 1920 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

శాతవాహనుల ధాన్యకటకం నుండి కుతుబ్ షాహీల హైదరాబాద్ వరకు తెలుగు నేల అధికార కేంద్రాలు.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

కర్నూలులోని అశోకుని శాసనాల నుండి కృష్ణా లోయ స్తూపాల వరకు — ఈ ప్రాంతపు తొలి లిఖిత ఆధారాలు దొరికిన చోట్లు.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

తెలుగు నేలలో, దాని సమీపంలో శాతవాహన రాజుల నాణేలు, శాసనాలు దొరికిన చోట్లు: 1908లో ఇ. జె. రాప్సన్ జాబితా చేసిన కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల సీసపు నాణేల నుండి అమరావతి, చిన్నగంజాం, కొడవలి, మ్యాకడోని రాజ శాసనాల వరకు. రంగు వేసిన ప్రాంతం సుమారుగా గీసినదే.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Sketch map of the dominions of the Andhras & Western Ksatrapas, c. 150 A.D. (opens in a new tab), E. J. Rapson, 1908 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

పెరిప్లస్‌లోని ‘మసాలియా’, కాకతీయుల రేవు మోటుపల్లి నుండి 17వ శతాబ్దపు డచ్, ఇంగ్లీష్ వర్తక స్థావరాలు, సుమారు 1900 నాటి స్టీమర్ రేవుల వరకు — ఆధారాల్లో కనిపించే తెలుగు తీర రేవులు; టావెర్నియర్ గోల్కొండ నుండి మచిలీపట్నానికి వెళ్ళిన దారి కూడా. సముద్ర మార్గాలు ఆధారాలు పేర్కొన్న ప్రయాణాల దిశను మాత్రమే చూపుతాయి; దారులన్నీ సుమారుగా గీసినవి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).