తెలుగు చరిత్రTelugu History

కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మి

కంతేరులో బాపమ్మగా పుట్టిన కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మి (1851–1910) సంఘసంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం భార్య, ఆయన పనిలో భాగస్వామి. ఆయన బాలికల బడిలో పాఠాలు చెప్పారు. తొలి వితంతు వివాహాల్లో ఎవరూ ముందుకు రానప్పుడు నీళ్లు మోసి వంట చేశారు. రాజమండ్రిలో వితంతువులకు, వదిలేసిన స్త్రీలకు ఆశ్రయం ఇచ్చారు. ఆంధ్ర ప్రాంతంలో సంఘసంస్కరణకు దిగిన మొదటి మహిళగా ఆమెను పేర్కొంటారు.

కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మి సంఘసంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం భార్య; ఆయన చేసిన ప్రతి పనిలోనూ భాగస్వామి.12 19వ శతాబ్ది చివర, 20వ శతాబ్ది మొదట్లో ఆమె రాజమండ్రిలో ఉంటూ పనిచేశారు.34 సంఘసంస్కరణ, స్త్రీవిద్య, వితంతు పునర్వివాహాల కోసం పనికి దిగిన ఆంధ్ర ప్రాంతపు మొదటి మహిళ ఆమేనని చరిత్రకారుడు ఎన్. కనకరత్నం అంటారు.3 సంస్కరణలు నిలవడానికి కావలసిన రోజువారీ కష్టమైన పనిలో చాలాభాగం ఆమే చేశారు; అందుకే ఆమె ముఖ్యం.25 విస్తృతమైన కథ కోసం తెలుగు చరిత్రలో మహిళలు పేజీ చూడండి.

బాల్యం, పెళ్లి

రాజ్యలక్ష్మి 1851 నవంబర్ 5న పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని కంతేరు గ్రామంలో పుట్టారు.3 ఆమె అసలు పేరు బాపమ్మ. ఆ రోజుల్లో మామూలుగా జరిగినట్టే, పెళ్లయ్యాక ఆమెకు రాజ్యలక్ష్మి అని పేరు పెట్టారు.1 పసితనంలోనే తల్లి చనిపోయింది; మేనమామలు ఆమెను పెంచారు. వారే ఆమెకు కొంచెం చదువు చెప్పించారు.1

1861లో వీరేశలింగంతో ఆమె పెళ్లి జరిగింది. అప్పుడు ఆయనకు పదమూడేళ్లు, ఆమెకు తొమ్మిదేళ్లు.1 పెళ్లయ్యాక ఆయన ఆమెకు ఇంకా చదువు చెప్పారు. పాఠాలు చెప్పడానికి ఏ స్త్రీ ముందుకు రాని రోజుల్లో, ఆయన పెట్టిన బాలికల బడిలో ఆమే మొదటి ఉపాధ్యాయిని అయ్యారు.1

సంస్కరణలో భాగస్వామి

వితంతువులకు మళ్లీ పెళ్లి చేయడం వీరేశలింగం పెట్టుకున్న పెద్ద లక్ష్యం; మొదటి వితంతు వివాహం 1881 డిసెంబర్ 11న జరిగింది.5 ఈ పెళ్లిళ్ల బాధ్యతను ఆమె తలకెత్తుకున్నారు; గట్టి వ్యతిరేకత మధ్యే వాటిని జరిపించడంలో ఆయనకు తోడుగా నిలిచారు.2

ఈ పనులన్నిటిలో ఆమె ఆయనకు కుడిభుజమని డి. ఆంజనేయులు 1976లో రాసిన వీరేశలింగం జీవితచరిత్రలో చెబుతారు.6 ఒక పెళ్లిలో ఇంటికి మైలు దూరంలో ఉన్న గోదావరి నుంచి తాగునీళ్లు ఆమే మోసుకురావలసి వచ్చింది; అతిథులకు ఆమే వంట చేశారు.6 బ్రాహ్మణ వంటవాళ్లు వంట చేయడానికి నిరాకరించడంతో చాలా పెళ్లిళ్లలో ఇలాగే జరిగిందని కనకరత్నం చెబుతారు.5

ఈ పని ఏళ్ల తరబడి సాగింది. 1902 డిసెంబర్‌లో గుంటూరు, రాజమండ్రిల్లో ఈ దంపతులు వితంతు వివాహాలు జరిపించారని 1903 జనవరిలో తెలుగు జనానా అనే స్త్రీల పత్రిక వార్త వేసింది.7

ఇంటికి వచ్చిన వితంతువుల బాగోగులూ ఆమె చూసుకున్నారు. వీరేశలింగం స్వీయచరిత్ర నుంచి కనకరత్నం ఈ సంగతులు చెబుతారు:28

  • సాయం కోసం వచ్చిన ఏ వితంతువుకైనా తిండి, బట్టలు, ఆశ్రయం ఇచ్చి, చదవడం నేర్పారు2
  • తమ ఇంటి ఎదురుగా దిక్కులేని, వదిలేసిన స్త్రీల కోసం ఒక ఆశ్రమం పెట్టారు2
  • తల్లి వదిలి వెళ్లిన ఒక పసిపాపను పెంచి, ప్రేమవతి అని పేరు పెట్టారు8
  • వేడి ఇసుకలో స్పృహ తప్పి పడి ఉన్న ఒక మాల వ్యక్తిని దారిన పోయేవాళ్లెవరూ ముట్టుకోకపోతే, ఒక మిత్రుడి సాయంతో ఆమే ఎత్తి నీడకు చేర్చారు8

బడులు, ప్రార్థన, పాటలు

రాజ్యలక్ష్మి విగ్రహారాధన మానేసి, బ్రహ్మసమాజ పద్ధతిలో ఏకేశ్వరోపాసన చేశారు.8 సొంతంగా పాటలు రాసి పాడారు; అవి గీతములు అనే పుస్తకంగా అచ్చయ్యాయి.8 కేవలం స్త్రీల కోసమే ఉన్న ఏకైక ప్రార్థనా మందిరాన్ని ఆమె రాజమండ్రిలో ఏర్పాటు చేశారని కనకరత్నం అంటారు.8

1907లో రాజమండ్రిలోని నేషనల్ స్కూల్‌ను వీరేశలింగం చేపట్టారు. పెద్ద భవనం కోసం డబ్బు, అనుమతులు సంపాదించి రాజ్యలక్ష్మి దాన్ని పెంచి పోషించారు.8 చాలామంది వద్దని హెచ్చరించినా, ఆమె దాన్ని అబ్బాయిలూ అమ్మాయిలూ కలిసి చదివే బడిగా నడిపారు.8 వితంతువుల కోసం ఒక ఆశ్రమ పాఠశాల కూడా నడిపారు. ఒక దశలో అందులో 150 మందికి పైగా స్త్రీలు, ఆరుగురు ఉపాధ్యాయులు ఉండేవారు.5 దాని కోసం డబ్బు సేకరించడానికి దంపతులు బొంబాయిలో పర్యటించారు.5

మరణం

ఆమె ఎలా చనిపోయారో ఆంజనేయులు వివరిస్తారు. 1910 ఆగస్టు 11 రాత్రి వీరేశలింగం ఆమె కంటే కొంచెం ముందుగా లేచారు. ఆమె లేవకపోవడంతో లేపబోతే, శరీరం చల్లగా తగిలింది.4 కొన్ని గంటల ముందే ఆమె నిద్రలో చనిపోయారని వైద్యుడు చెప్పాడు.4 ఆ దంపతులకు సొంత పిల్లలు లేరు; ఒక అబ్బాయిని దత్తత తీసుకున్నారు.2

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆమె వయసు. ఆమె భర్త కంటే మూడేళ్లు మాత్రమే చిన్నదని ఆంజనేయులు రాశారు.9 కనకరత్నం నాలుగేళ్లు అంటారు.1 అయితే కనకరత్నమే ఇచ్చిన పుట్టిన సంవత్సరాలు, వీరేశలింగానికి 1848, ఆమెకు 1851, మధ్య తేడా మూడేళ్లే.3

Footnotes

  1. Kanakarathnam, “Kandukuri Rajyalakshmi”, KJHS XV (2020), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Kanakarathnam, “Kandukuri Rajyalakshmi”, KJHS XV (2020), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. N. Kanakarathnam, “Gendered Anomalies and 19th Century Social Reforms: Kandukuri Rajyalakshmi and Girls Education in Madras Presidency”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), p. 68 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  5. Kanakarathnam, “Kandukuri Rajyalakshmi”, KJHS XV (2020), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  6. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  7. S. Mahaboob Basha, “Sculpturing a ‘New Woman’ with Print Culture in Colonial Andhra: A Biography of Telugu Zenana, 1893–1907”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. IV (2009), p. 143 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  8. Kanakarathnam, “Kandukuri Rajyalakshmi”, KJHS XV (2020), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  9. Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. K. Purushotham (article); Thallapally Manohar (ed.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), incl. K. Purushotham, 'From Social Reform to Dandora: A Critical Perspective of Telugu Dalit Short Stories in Historical Outline', pp. 1-11 (opens in a new tab), 2020, pp. 37–41. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (opens in a new tab), Publications Division, Government of India, 1976, pp. 33, 67–68. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. S. Mahaboob Basha (article); Thallapally Manohar and K. Vijaya Babu (eds.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. IV, No. 1 (May 2009), incl. S. Mahaboob Basha, 'Sculpturing a "New Woman" with Print Culture in Colonial Andhra: A Biography of Telugu Zenana, 1893-1907', pp. 124 ff. (opens in a new tab), 2009, pp. 143. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: