రాజమహేంద్రవరం

గోదావరి ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం, ప్రాచీన రాజమహేంద్రవరం. ఇది రెడ్డి రాజుల తూర్పు రాజధాని. ఒరిస్సా, బహమనీలు, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడిన సరిహద్దు కోట. 1750లలో బుస్సీ కేంద్రం. 1920లలో ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలికి నెలవు.

ఒక్క చూపులో

రాజమహేంద్రవరం గోదావరి ఎడమ ఒడ్డున, దాని డెల్టా మొదట్లో ఉంది. గోదావరిని దాటడానికి అది కీలకం కాబట్టి అది ముఖ్యమైన కోట అని సామ్రాజ్య గెజిటీర్ (Imperial Gazetteer) చెబుతుంది.¹
తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుడు సింహాసనం ఎక్కిన రాజధానిగా ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలి దీన్ని గుర్తు చేసుకుంది. ఆయన ఆస్థానంలో నన్నయ భట్టు తెలుగు మహాభారతాన్ని రచించాడు. 1385, 1422 మధ్య రెడ్డి రాజు కుమారగిరి తరఫున కాటయ వేముడు ఇక్కడి నుంచి పాలించాడని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.^2,5
నాలుగు నెలల ముట్టడి తర్వాత 1571–72లో గోల్కొండ చివరికి పట్టణాన్ని తీసుకుంది. ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ 1754 నుంచి 1757 వరకు దీన్ని తన కేంద్రంగా చేసుకున్నాడు. 1758 డిసెంబరులో చందుర్తిలో ఫ్రెంచివారి ఓటమి తర్వాత ఇంగ్లీషువారు కోటను ఆక్రమించారు.^10,12

Photograph of the long masonry anicut across the Godavari at Dowlaishweram, water spilling over it, with a man standing on the work; printed across two pages. · George T. Walch (opens in a new tab) · Public domain

రాజమహేంద్రవరం (ఇంగ్లీషులో Rajahmundry) గోదావరి ఎడమ ఒడ్డున, దాని డెల్టా మొదట్లో ఉంది. 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దాన్ని అప్పటి గోదావరి జిల్లాలో 17°1′ ఉ., 81°46′ తూ. వద్ద ఉంచుతుంది.¹ 1901లో దానిలో 36,408 మంది నివసించారు.¹

గెజిటీర్ ప్రకారం, గోదావరిని దాటడానికి అది కీలకం కాబట్టి, స్థాపన నుంచే పట్టణం ఒక ముఖ్యమైన కోట.¹ దాన్ని ఒరిస్సా రాజులు కాకుండా చాళుక్య రాజులు స్థాపించారని “దాదాపు నిశ్చయంగా” చెప్పవచ్చని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹

తెలుగు మహాభారతం

1920ల ప్రారంభంలో రాజమహేంద్రవరంలో ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలిని స్థాపించారు.² తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుడు సింహాసనం ఎక్కిన రాజధానిగా అది పట్టణాన్ని గుర్తు చేసుకుంది.² ఆయన ఆస్థానంలో నన్నయ భట్టు తెలుగు మహాభారతం రచించాడు.² తొలి కాలానికి చెందిన తెలిసిన ఏకైక తెలుగు కావ్యం (సాహిత్య కావ్యం) అదే అని మండలి పేర్కొంది.²

1922లో మండలి రాజు పట్టాభిషేక తొమ్మిదవ శతాబ్ది ఉత్సవాన్ని తెలుగులో ఒక స్మారక సంపుటంతో జరుపుకుంది.² తెలుగు లిపి అభివృద్ధిని చూపించే శాసనాల ప్రదర్శనను కూడా అది నిర్వహించింది.² కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ కూడా 11వ శతాబ్దంలో నన్నయను రాజమహేంద్రవరంలో ఉంచుతుంది.³

ఒక సరిహద్దు కోట

ఢిల్లీ సుల్తానత్ వరంగల్‌ను తీసుకున్న తర్వాతి సంవత్సరం, 1324లో, ప్రధాన మసీదును కట్టారని దాని ద్వారం పైన ఉన్న ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.⁴ కాకతీయుల తర్వాత పట్టణం రెడ్డి రాజుల తూర్పు రాజధాని అయింది. 1385, 1422 మధ్య కొండవీడు రాజు కుమారగిరి తరఫున కాటయ వేముడు ఇక్కడి నుంచి పాలించాడని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁵ ఆయన తర్వాత 1440ల వరకు అల్లాడ, ఆయన కొడుకుల నాయకత్వంలో వేరే రెడ్డి వంశం పాలించిందని అది జోడిస్తుంది.⁵

15వ శతాబ్దం మధ్య నుంచి పట్టణం ఆ ప్రాంత శక్తుల మధ్య చేతులు మారుతూ వచ్చింది:¹

1450ల నాటికి ఒడిశా గజపతులు దాన్ని పాలించారు.⁶
1470లో బహమనీ సుల్తాన్ మూడవ మహమ్మద్ షా దాన్ని ఒరిస్సా నుంచి పొందాడు.⁷ ఒరిస్సా దాన్ని తిరిగి గెలవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, సుల్తాన్ ముట్టడిలో ఉన్న తన గవర్నర్‌ను స్వయంగా విడిపించి, దేశాన్ని స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు రాజమహేంద్రవరంలో ఉన్నాడు.⁷
బహమనీ రాజ్యం విడిపోయిన తర్వాత ఒరిస్సా దాన్ని తిరిగి పొందింది. విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 1512లో దాన్ని పట్టుకుని ఒరిస్సాకు తిరిగి ఇచ్చాడని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.⁸ గోదావరి గెజిటీర్ ఈ ప్రాంతంలో ఆయన దండయాత్రను 1515లో ఉంచుతుంది.⁸
గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ రాజమహేంద్రవరానికి చేరుకుని, గోదావరిని ఒరిస్సాతో తన సరిహద్దుగా చేసుకున్నాడు.⁹
హిజ్రీ 979 (1571–72; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో పట్టణం చివరికి గోల్కొండ చేతికి వెళ్లింది. అప్పుడు మాలిక్ నాయిబ్ అని పిలిచే రఫత్ ఖాన్ నాలుగు నెలల ముట్టడి తర్వాత దాన్ని తీసుకున్నాడు.¹⁰ గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం ప్రకారం, దాని రక్షకులు విద్యాధరుడు, సీతాపతి తమ కుటుంబాలతో వెళ్లిపోవడానికి అనుమతి పొందారు.¹⁰ ముస్లిం సైన్యంలోని హిందూ లెక్కల అధికారి యెల్లు పండితుడి ద్వారా షరతులు కుదిరాయి.¹⁰

తెలుగు దేశంలో మొఘలుల, నిజాంల కాలంలో రాజమహేంద్రవరం ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో ఒకదానికి రాజధాని.¹¹

ఫ్రెంచివారు, ఇంగ్లీషువారు

ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ 1754 నుంచి 1757 వరకు రాజమహేంద్రవరాన్ని తన కేంద్రంగా చేసుకున్నాడు.¹² 1758 డిసెంబరులో కాండోర్ (చందుర్తి) వద్ద కల్నల్ ఫోర్డ్ చేతిలో ఓడిపోయిన తర్వాత ఫ్రెంచి సైన్యం అక్కడికి వెనక్కి వెళ్లింది.¹² ఇంగ్లీషువారు పోరాటం లేకుండా కోటను ఆక్రమించారు.¹² 1759లో ఫ్రెంచివారు కొంతకాలం దాన్ని తిరిగి తీసుకుని, తర్వాత వదిలేశారు.¹² 1765–66లో ఉత్తర సర్కారులను కంపెనీకి అప్పగించే వరకు లెఫ్టినెంట్ కాస్బీ (Cosby) నాయకత్వంలో ఒక చిన్న బ్రిటిష్ దళం అక్కడ ఉంది.¹³

ఆధునిక పట్టణం

1908 నాటికి రాజమహేంద్రవరం ఒక రైల్వే పట్టణం.¹⁴ అక్కడ ఈస్ట్ కోస్ట్ రైల్వే 56 స్పాన్‌ల గర్డర్ వంతెనపై గోదావరిని దాటింది.¹⁴ పట్టణంలో 1864లో కట్టిన సెంట్రల్ జైలు, ఒక మ్యూజియం, 1866లో ఏర్పడిన పురపాలక సంఘం ఉన్నాయి.¹⁴

దాని కళాశాల 1853లో జిల్లా పాఠశాలగా మొదలై, 1877 నాటికి మొదటి గ్రేడ్ కళాశాల అయింది.¹⁴ పట్టణంలో ఒక ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాల, అమెరికన్ ఎవాంజెలికల్ లూథరన్ మిషన్ నడిపే ఒక ఉన్నత పాఠశాల కూడా ఉండేవి.¹⁴ 1928లో మద్రాసు శాసన మండలిలో అడిగిన ప్రశ్నలు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ సెనేట్ నిర్ణయాన్ని నమోదు చేశాయి.¹⁵ రాజమహేంద్రవరంలో ఒక యూనివర్సిటీ సైన్స్ కళాశాలను స్థాపించాలని సెనేట్ తీర్మానించింది.¹⁵

Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. I (1926), editorial and “Brief history of the Society”, PDF pp. 12–15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)); F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Hemingway, Godavari (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), pp. 26–27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 364 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 421–423 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), pp. 30–32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Hemingway, Godavari (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), pp. 296–297 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 23 January 1928 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²