ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు

ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు బళ్లారి న్యాయవాది; జీవితమంతా తెలుగు రంగస్థలానికే అంకితం చేశారు.¹ నాటకాలు రాశారు, వాటిలో నటించారు, ఒక నాటక సమాజాన్ని నడిపారు.² తెలుగు రచయితలు ఆయనను ఆంధ్ర నాటక పితామహుడు అంటారు.³⁴ ఆయన 1853 నుంచి 1913 వరకు జీవించారని పి. రఘునాథరావు చెబుతారు.⁵

పుట్టుక, వృత్తి

ఆయన ధర్మవరం గ్రామంలో పుట్టారని 1970 నాటి అనంతపురం జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶ ఆధునిక తెలుగు నాటకానికి ఆయనే తండ్రి అని అది అంటుంది.⁶ ఆయన బళ్లారిలో స్థిరపడి న్యాయవాద వృత్తి చేశారు.¹ నటనలోనూ కవిత్వంలోనూ ఆయనకు ప్రావీణ్యం ఉందని గంగప్ప అంటారు.¹

బళ్లారికి ఒక తెలుగు నాటకం

ఆయన కాలంలో బళ్లారిలో మరాఠీ, హిందీ, కన్నడ నాటకాలు ప్రదర్శించేవారు.³ నాటకానికి కన్నడమే తగిన భాష, తెలుగు పనికిరాదని కొందరు అనేవారు.³ అది తప్పని నిరూపించడానికి ధర్మవరం పూనుకున్నారు.³

మొదట జనం అభిరుచికి తగ్గట్టు ఆయన కన్నడంలోనే నాటకం రాశారని ఎన్. గంగప్ప రాశారు. అది ఉషా అనిరుద్ధుల కథ.³ తర్వాత తెలుగులో చిత్రనళీయం రాసి 1886లో ప్రదర్శించారు.³ దానితోనే తెలుగులో స్వతంత్ర నాటక రచన, ప్రదర్శన మొదలయ్యాయని, తొలి స్వతంత్ర తెలుగు నాటకకర్త ధర్మవరమేనని గంగప్ప అంటారు.¹ చిత్రనళీయం బాగా ఆడిందని 1928లో పి. చెంచయ్య రాశారు.⁷

సరసవినోదినీ సభ

ధర్మవరం బళ్లారిలో సరసవినోదినీ సభను స్థాపించారు.¹ తెలుగు దేశంలో మొదటి నాటక సమాజం అదేనని గంగప్ప అంటారు.¹ మద్రాసు సుగుణవిలాసినీ సభతో పాటు అదీ తొలి రెండు తెలుగు నాటక సంఘాల్లో ఒకటని, దానికి ప్రాణం ధర్మవరమేనని పి. టి. రాజు రాశారు.² ఆయన తన సమాజాన్ని చాలాసార్లు మద్రాసుకు తీసుకెళ్లి ప్రదర్శనలిచ్చారు; దాంతో అక్కడివారికీ నాటకాలు ఆడాలనే ఉత్సాహం కలిగింది.¹

పార్సీ పద్ధతి పాటలనూ, పాశ్చాత్య రంగస్థల పద్ధతులనూ తెలుగు నాటకాల్లోకి మొదట తెచ్చినది ధర్మవరమేనని కూడా గంగప్ప అంటారు.⁸ కోలాచలం శ్రీనివాసరావు ఆయనను అనుసరించారు; తర్వాత ఎంతోమంది అదే దారి పట్టారు.⁸

ఆయన నాటకాలు

ఆయన దాదాపు ముప్పై నాటకాలు రాశారని, వాటిలో సుమారు పదమూడు అచ్చయ్యాయని రాజు అంటారు.²⁴ రాజు జాబితాలో బాగా ప్రసిద్ధమైనవి విషాద సారంగధర, చిత్రనళీయం, ప్రహ్లాద, పాదుకా పట్టాభిషేకం.⁴ ఎన్నో పౌరాణిక నాటకాలు రాసిన ప్రజాదరణ గల రచయిత అని చెంచయ్య ఆయనను అంటారు.⁷ ఉత్తమ తెలుగు నాటకాల్లో చిత్రనళీయాన్ని చేర్చి, సంస్కృత పద్ధతి తెలుగు నాటకానికి మార్గదర్శకుల్లో ఒకరిగా ఆయనను కె. సీతారామయ్య (1943) పేర్కొన్నారు.⁹

బళ్లారిలో ఆయన ప్రత్యర్థి కోలాచలం శ్రీనివాసరావుతో పోల్చుతూ 1964లో వై. సీతారామశర్మ రాశారు. ధర్మవరం పౌరాణిక నాటకాలు మాత్రమే, సరళమైన శైలిలో రాశారు; నాటకాలు నీతిని బోధించాలని నమ్మారు.¹⁰ ఆయన ప్రహ్లాద నాటకంలో పోతన భాగవతం నుంచి ఎన్నో పద్యాలు తీసుకున్నారు.¹¹ ఎందుకని కోలాచలం ఒకసారి అడిగారు. పోతన పద్యాలంత రసవంతమైనవి రాయడం కష్టం కాబట్టి వాటినే తీసుకున్నానని ధర్మవరం జవాబిచ్చారు.¹¹

మేనల్లుడు రాఘవ

మహానటుడు బళ్లారి రాఘవ ధర్మవరం మేనల్లుడు.¹² అయినా ధర్మవరం బతికి ఉన్నంతకాలం రాఘవ ఆయన నాటకాల్లో వేషం వేయలేదని సీతారామశర్మ చెబుతారు. ధర్మవరం నిషేధించడమే దానికి కారణం కావచ్చని ఆయన ఊహించారు.¹² రాఘవ కోలాచలం నాటకాలతోనే పేరు తెచ్చుకున్నారు.¹² ఆయన కాలపు రంగస్థలం గురించి తెలుగు నాటకరంగం, తొలి సినిమా పేజీ చూడండి.

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆయన పేరు. గెజిటీర్, గంగప్ప, రఘునాథరావు ఆయనను రామకృష్ణమాచార్యులు అంటారు.⁶³⁵ రాజు “ధర్మవరం కృష్ణమాచారి” అని, చెంచయ్య “డి. కృష్ణమాచార్లు” అని రాశారు.²⁷ సీతారామయ్య ఒకే పుటలో రెండు పేర్లూ వాడారు.⁹

ఎన్ని నాటకాలు. ఆయన దాదాపు ముప్పై నాటకాలు రాశారని రాజు అంటారు.² గంగప్ప ఇరవై ఎనిమిది అంటారు.¹

Gangappa, Bharati (March 1968), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (Bombay: International Book House, 1944), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
N. Gangappa, “Andhra Nataka Rangasthalamupai Paschatyulayu, Parsilayu Prabhavamu”, Bharati, Vol. 45, No. 3 (March 1968), p. 39 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Raju, Telugu Literature (1944), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³
P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (New Delhi: Sterling, 1997), p. 331 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Andhra Pradesh District Gazetteers: Anantapur (revised edition, 1970), p. 840, entry “Dharmavaram” (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩ ↩² ↩³
P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gangappa, Bharati (March 1968), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (Hyderabad: Hyderabad Telugu Academy, 1943), p. 71 and note 1 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Y. Sitarama Sarma, “Ki. Se. Kolachalam Srinivasa Rao”, Bharati, Vol. 41, No. 10 (October 1964), p. 58 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
Sitarama Sarma, Bharati (October 1964), p. 59 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Sitarama Sarma, Bharati (October 1964), p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³