ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

గుంటూరు (ముర్తజానగర్)

కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో అన్నిటికంటే దక్షిణాన ఉన్న గుంటూరు లేదా ముర్తజానగర్ సర్కార్ (జిల్లా)కు దీని పేరు వచ్చింది. 1687 తర్వాత మొఘల్ రికార్డులలో సుమారు 11.7 లక్షల రూపాయల దాని ప్రామాణిక శిస్తు అంచనాను నమోదు చేశారు. అందులో సగానికి పైగా రాజ్య భూమి. దీనికి దక్షిణాన ఉన్న తీరాన్ని మొఘలులు హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా లెక్కించారు. 1788లో మాత్రమే ఇది ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.

గుంటూరు ఐదు తీర సర్కారులలో (జిల్లాలలో) అన్నిటికంటే దక్షిణాన ఉన్నదానికి ప్రధాన కేంద్రం. ఆ ఐదు గుంటూరు, కొండపల్లి, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్).1 అవి “దేశంలోని ఆ భాగాన్ని ముస్లింలు ఆక్రమించిన కాలం నుంచి” ఉన్నాయని మద్రాసు Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.1 ఇంగ్లీషువారు వాటిని ఉత్తర సర్కారులు అని పిలిచారు. వాటి ప్రధాన పట్టణం మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం).1 తెలుగు దేశంలో మొఘలులు, మచిలీపట్నం, కొండవీడు పేజీలు చూడండి.

ముర్తజానగర్ సర్కార్

జేమ్స్ గ్రాంట్ (James Grant) Political Survey of the Northern Circars (ఉత్తర సర్కారుల రాజకీయ సర్వే) రాశారు. దాన్ని 1812 నాటి ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ (Fifth Report)తో కలిపి ముద్రించారు. ఆయన ఈ సర్కార్‌ను “గుంటూరు, లేదా ముర్తజానగర్” అని పిలుస్తారు. గోల్కొండ విజయం తర్వాత ఔరంగజేబు రికార్డులలో నమోదు చేసిన దాని ప్రామాణిక శిస్తు అంచనాను ఆయన రూ. 11,67,709గా ఇస్తారు.2 దీనిలో “హవేలీ, లేదా గృహ భాగం” రూ. 6,79,945.2 కాబట్టి సర్కార్‌లో సగానికి పైగా ప్రభుత్వం నేరుగా నిర్వహించే రాజ్య భూమి.2

గుంటూరులో ఆదాయంలో పెద్ద భాగాన్ని అక్కడ ఉంచిన రాజ అశ్వదళం కోసం కేటాయించారని గ్రాంట్ వివరిస్తారు.3 ఉత్తర సరిహద్దులోని శ్రీకాకుళంలో కూడా అలాగే చేశారు.3 ఇది “1652 సంవత్సరంలో కర్ణాటక విజయానికి ముందు” జరిగింది.3

కర్ణాటకకు ద్వారం

“కృష్ణాకు దక్షిణం వైపు ఉన్నందువల్ల”, గుంటూరు “ఉత్తరం వైపు నుంచి కర్ణాటకకు ముఖ్యమైన తాళం చెవి” అని గ్రాంట్ వర్ణిస్తారు.4 మొఘలులు దీనికి దక్షిణాన ఉన్న తీరాన్ని కర్ణాటకలో భాగంగా చూశారు. హైదరాబాదీ కర్ణాటక లోతట్టు ప్రాంతం “గుంటూరు నుంచి సద్రాస్ వరకు సముద్ర తీరాన్ని కలిగి ఉంది” అని సర్కార్ (Sarkar) చెబుతారు.56 హైదరాబాద్ కర్ణాటక “గుంటూరు నుంచి కోరమాండల్ తీరం వెంట విస్తరించింది” అని గ్రాంట్ డఫ్ (Grant Duff) చెబుతారు.7

తర్వాతి చరిత్ర

1766లో నిజాం ఉత్తర సర్కారులను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.8 ఆ సమయంలో గుంటూరు ఆయన సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ చేతిలో జీవితకాలం ఉండేది. 1788లో మాత్రమే అది బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది.8

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. James Grant, “Political Survey of the Northern Circars”, in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Grant, “Political Survey”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. 48 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. James Grant, “Political Survey of the Northern Circars”, in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. V (1924), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Sarkar, Aurangzib V (1924), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 346 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా

క్రీ.శ. 1749–1795

1749 నుంచి 1795 వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు, అన్వరుద్దీన్ ఖాన్ కొడుకు. 1749లో ఆంబూరులో ఆయన తండ్రి చంపబడ్డాడు. ఆయన తిరుచిరాపల్లిలో నిలబడి, ఇంగ్లీషు సాయంతో చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి నుంచి నవాబు పదవిని గెలుచుకున్నాడు. 1763 పారిస్ ఒప్పందం ఆయనను గుర్తించింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆయనకు వాలాజా అనే బిరుదు ఇచ్చాడు. ఆయన తెలుగు జిల్లాలు 1757లో తిరుగుబాటు చేసిన ఆయన సోదరుడు నజీబుల్లా కింద నిలుపుకున్న నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఆయన కంపెనీకి, ప్రైవేటు అప్పులవారికి పెద్ద అప్పులు పడ్డాడు. 1781లో ఆయన కర్ణాటక ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ వాటి నిర్వహణను తీసుకోవడం చూశాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా దాని సైన్యాల కోసం ఏటా తొమ్మిది లక్షల వరహాలు చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. ఆయన 1795 అక్టోబర్‌లో చనిపోయాడు.

సలాబత్ జంగ్

క్రీ.శ. 1751–1761

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I మూడవ కొడుకు. 1751లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఆయనను దక్కన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. బుస్సీ రక్షణలో ఆయన మరాఠాలను, తన అన్న ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌ను ఓడించాడు. 1753లో ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాడు. కర్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచి వారిని తీరం నుంచి తరిమిన తర్వాత, ఆయన మచిలీపట్నాన్ని ఇంగ్లీషువారికి వదులుకున్నాడు (1759). ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీ ఆయన మంత్రిగా అధికారం చేపట్టి, 1761 లేదా 1762లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దాదాపు 1763లో జైలులో ఆయనను చంపించాడు.

నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II)

క్రీ.శ. 1761–1803

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I నాల్గవ కొడుకు. 1761–62లో ఆయన తన సోదరుడు సలాబత్ జంగ్‌ను పక్కకు నెట్టి, 1803లో హైదరాబాద్‌లో చనిపోయే వరకు దక్కన్‌ను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చేరాయి (1766, గుంటూరు 1788లో). నిజాం టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌వారితో చేరాడు, ఖర్దాలో (1795) మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, శాశ్వత సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు (1798). దాని ఖర్చు కోసం ఆయన తన మైసూరు లాభాలను, అంటే తర్వాతి రాయలసీమ దత్త మండలాలను వదులుకున్నాడు (1800). మక్కా మసీదులో సమాధి చేయబడిన మొదటి నిజాం ఆయనే.

ఎన్. జి. రంగా

క్రీ.శ. 1900

గుంటూరు జిల్లాలోని నిడుబ్రోలుకు చెందిన రైతు నాయకుడు, ఆర్థికవేత్త (జననం 1900). 1923 నుంచి ఆయన ఆంధ్రలో రైతు సంఘాలను నిర్వహించారు. 1934లో ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీని స్థాపించారు. యువ కార్యకర్తల కోసం రాజకీయ పాఠశాలలు నడిపారు. అఖిల భారత కిసాన్ సభ స్థాపనకు సహాయం చేశారు. గ్రామీణ రైతు సంఘాలను నిర్వహించినందుకు, మళ్లీ 1942లో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1951లో ఆయన కాంగ్రెస్‌ను వదిలి కృషికార్ లోక్ పార్టీని స్థాపించారు. 1952 నుంచి ఆయన రాజ్యసభలో ఉన్నారు.

ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ

గుంటూరుకు చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ కార్యకర్త. వందేమాతరం ఉద్యమ సమయంలో ప్రభుత్వ నిఘా నివేదికలు ఆయన పేరును చెప్పాయి. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఆయన తన న్యాయవాద వృత్తిని వదులుకున్నారు. 1921లో పల్నాడు అటవీ అలజడులపై విచారణకు వెళ్లిన తర్వాత ఆయనను ఒక సంవత్సరం జైలులో ఉంచారు. 1932లో ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, ఇతరులతో పాటు శాసనోల్లంఘన సమావేశం జరపకుండా ప్రభుత్వం ఆయనను నిషేధించింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. Walter Kelly Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee of the House of Commons on the Affairs of the East India Company, Vol. III: British Acquisitions in the Presidency of Fort St. George, Madras Appendices, Wilkins' Glossary and Index (opens in a new tab), R. Cambray and Co., Calcutta, 1918, pp. 10, 47–48. James Grant, Political Survey of the Northern Circars. [Public domain]
  2. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. V: The Closing Years, 1689-1707 (opens in a new tab), M. C. Sarkar and Sons, Calcutta, 1924, pp. 50–51. [Public domain]
  3. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (opens in a new tab), Longmans, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1826, pp. 346. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 185–186. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: