విరూపాక్షరాయలు (విజయనగరం)

విజయనగరపు మొదటి వంశమైన సంగమ వంశంలో విరూపాక్షుడు చివరి రాజు. ఆయన 1465 నుంచి 1485 వరకు పాలించాడు.¹² ఆయన కాలంలో రాజ్యం పడమటి రేవులను కోల్పోయింది; తెలుగు తీరం పరాయి చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది.³⁴ రాజ్య భాగాలు సాళువ నాయకుడు నరసింహుని వైపు మళ్లాయి; చివరికి సింహాసనాన్ని ఆయనే తీసుకున్నాడు.⁵² విజయనగర సామ్రాజ్యం, సాళువ నరసింహరాయలు చూడండి.

సింహాసనం ఎక్కడం

మల్లికార్జునుడు 1465లో మరణించాడు; అప్పుడు ఆయన కొడుకు వయసు ఏడాది మాత్రమే.¹ ఆ తర్వాత 1465 నవంబరులో రాజు తమ్ముడు విరూపాక్షునికి పట్టాభిషేకం జరిగిందని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.¹ ఇద్దరు అన్న కొడుకులను పక్కకు నెట్టి విరూపాక్షుడు సింహాసనం తీసుకున్నాడని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁶

పట్టాభిషేకం రోజున విరూపాక్షుడు చేసిన ఒక దానాన్ని శ్రీశైలం రాగి శాసనం నమోదు చేస్తుంది.⁷ “పర్వతం” మీద ఉంటూ మల్లికార్జున దేవుణ్ణి పూజించే సిద్ధ భిక్షావృత్తి అనే శైవ గురువుకు ఆయన ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చి, దానికి విరూపాక్షపురం అని పేరు పెట్టాడు.⁸⁷ శత్రువులందరినీ “కత్తి మొనతో” జయించి, “తన శౌర్యంతోనే” పూర్వీకుల సింహాసనాన్ని సంపాదించానని ఆ శాసనం చెబుతుంది.⁷⁹ అందులో మల్లికార్జునుని పేరే లేదు.⁷⁹ దీన్నిబట్టి విరూపాక్షుడు బలవంతంగా సింహాసనం తీసుకున్నాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ భావించారు.⁹

కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ చదువులో, ప్రపన్నామృతము అనే మరో గ్రంథం ఇంకా ఎక్కువ చెబుతుంది: సింహాసనంపై హక్కు కోరగల దగ్గరి బంధువులందరినీ ఆయన చంపించాడు.⁶ దెయ్యాలు ఆయనను పీడించాయని, ఎట్టూరు నరసింహాచార్యులు ఆయన కోసం రామాయణ పారాయణం చేశాక అవి వదిలిపోయాయని కూడా అది చెబుతుంది.⁶ కృతజ్ఞతగా ఆయన తన శాసనాలపై తన పేరుకు బదులు “శ్రీరామ” అని సంతకం చేయడం మొదలుపెట్టాడని అది అంటుంది.⁶

భూములు పోగొట్టుకున్న రాజు

ఆయనను “వెరుపకరావు” అని పిలిచే నూనిజ్ ఆయన గురించి కటువుగా రాశాడు.³ ఈ రాజు స్త్రీలు, మద్యం, వినోదాలు తప్ప మరేమీ పట్టించుకోలేదని, సేనానులకూ ప్రజలకూ ఎప్పుడూ కనిపించలేదని అతను అంటాడు.³ సర్దారులు తిరగబడి ఎవరి భూములు వారు పట్టుకున్నారు.³ రాజు గోవా, చౌల్, దాభోల్ సహా ముఖ్యమైన భూములన్నీ పోగొట్టుకున్నాడు.³ ఆయన ఎంతోమంది సేనానులను చంపించాడని, వారిలో ఒకరిని తనను చంపడానికి అతను వచ్చినట్లు కల కన్నందుకే చంపించాడని నూనిజ్ రాశాడు.³

విరూపాక్షుడు చెడ్డగా, కఠినంగా పాలించాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ 1928లో రాశారు.⁵ అందువల్ల తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాలు నరసింహుని పట్ల విధేయత చూపాయి.⁵ పడమటి తీరంలో అరబ్ గుర్రాల వర్తకులు తమ వ్యాపారాన్ని సరిహద్దు అవతలి రేవులకు మార్చుకున్నారు.⁵

బహమనీల వైపు కథను సూయెల్ చెబుతారు. 1469లో బహమనీ మంత్రి మహమూద్ గవాన్ విజయనగరం నుంచి గోవాను తీసుకున్నాడు.¹⁰ బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ ప్రకారం 1470లో బహమనీ సుల్తాన్ ఒరిస్సా రాజు నుంచి రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు, కొండపల్లిలను కూడా తీసుకున్నాడు.⁴ ఆ తర్వాత ఒక బహమనీ అధికారి రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, వాటి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను పాలించాడు.¹¹ రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు చూడండి.

నరసింహుని ఎదుగుదల

ఈ పాలన అంతటా సాళువ నరసింహుడు రాజు తరఫున పాలిస్తున్నట్లు సూయెల్ జాబితా చూపిస్తుంది.⁴¹¹ 1470లో దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలో రాజు మంత్రిగా, 1477లో కడప జిల్లాలో పాలకుడిగా ఆయన కనిపిస్తాడు.⁴¹¹ నరసింహుడు ఒరిస్సా సైన్యాలను తూర్పు జిల్లాల నుంచి తరిమేసి, గోదావరి వరకు ఉన్న నేలకు అధిపతి అయ్యాడని నీలకంఠ శాస్త్రి రాశారు.¹² బలమైన ప్రాంతీయ పాలకుల వల్లే రాజ్యం ముక్కలు కాకుండా నిలిచిందని ఆయన అభిప్రాయం.¹²

మరణం

రాజుకు ఎదిగిన ఇద్దరు కొడుకులు ఉండేవారని నూనిజ్ చెబుతాడు.³¹³ తండ్రి రాజ్యాన్ని పోగొట్టుకున్న తీరు చూసి పెద్ద కొడుకు ఆయనను చంపేశాడు.³¹³ తండ్రిని చంపినందుకు తాను రాజుగా ఉండకూడదని అతను సింహాసనాన్ని నిరాకరించాడు.³¹³ దాంతో చిన్న కొడుకు “పడెయరావు”ను రాజును చేశారు.¹³ అతను వెంటనే అన్నను చంపేశాడు.¹³ అతనూ సుఖాలలో మునిగిపోయాడు.¹³ నరసింహుని సేనాని రాజధానికి చేరేసరికి ద్వారాల దగ్గర కాపలా లేదు; కొత్త రాజు పారిపోయాడు.¹³¹⁴

ఈ హత్య 1485 మధ్యలో జరిగిందని, చిన్న కొడుకు పేరు ప్రౌఢదేవరాయలని నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.¹² నరసింహుడు 1485 జూలై, 1486 నవంబరు మధ్య సింహాసనం చేజిక్కించుకున్నాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.²

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• ఆయన తండ్రి. 1900 నాటి సూయెల్ వంశవృక్షం ఆయనను మల్లికార్జునుని కొడుకుగా చెబుతుంది.¹⁵ శ్రీశైలం శాసనాన్ని చదివిన కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్, ఆయన రెండవ దేవరాయల కొడుకని, అంటే మల్లికార్జునుని తమ్ముడని భావించారు.⁷⁵ అవే శాసనాలను, మరికొన్నిటిని చదివి తయారుచేసిన సూయెల్ తర్వాతి వంశవృక్షం ఆయన తండ్రిని రెండవ దేవరాయల తమ్ముడైన ప్రతాప దేవరాయలుగా చెబుతుంది.¹⁶ నీలకంఠ శాస్త్రి దీనితో ఏకీభవించి, ఆయనను మల్లికార్జునుని దాయాదిగా చెబుతారు.¹⁷
• ఆయన సంఖ్య. నీలకంఠ శాస్త్రి ఆయనను రెండవ విరూపాక్షుడని, సూయెల్ తర్వాతి రచన మూడవ విరూపాక్షుడని పిలుస్తాయి.¹⁷¹
• పాలన ఎలా ముగిసింది. పెద్ద కొడుకే ఆయనను చంపాడని నూనిజ్ అంటాడు.³ నీలకంఠ శాస్త్రి దీన్ని 1485కు చెందినదిగా చెబుతారు.¹² కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1928) మాత్రం, 1487లో నరసింహుని సైన్యానికి నాయకుడైన నరసుడు ఆయనను గద్దె దించాడని రాశారు.⁵

Footnotes

1. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 225 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 230 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 305 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 226 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 68, the Srisailam plates of Virupaksha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

8. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 67, extract 26, the Srisailam plates of Virupaksha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 69, the Srisailam plates of Virupaksha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 228 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 306 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

14. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 307 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 24, pedigree after Epigraphia Indica III (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 400, pedigree of the first dynasty (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²