ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

కొండవీడు

గుంటూరు జిల్లాలోని గ్రామం, కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో, 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది రెడ్డి రాజుల రాజధాని. 16వ శతాబ్దంలో ఒరిస్సా, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడాయి. తర్వాత ఇది ముర్తజానగర్ లేదా కొండవీడు సర్కార్‌కు కేంద్రం.

కొండవీడు గుంటూరు జిల్లాలోని నరసరావుపేట తాలూకాలో, కోట కట్టిన కొండల వరుస కింద ఉన్న గ్రామం.1 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని 16°16′ ఉత్తర అక్షాంశం, 80°16′ తూర్పు రేఖాంశం వద్ద ఉంచుతుంది. 1901లో దాని జనాభా 1,979.1 ఒకప్పుడు ఇది కృష్ణా నుంచి గుండ్లకమ్మ నది వరకు విస్తరించిన ఒక సీమకు రాజధాని.1

కోట

కోట కట్టడాలు ఒక చిన్న కొండల వరుస శిఖరాల వెంట సాగుతాయి.1 అవి విస్తృతమైనవని, పెద్ద రాళ్లతో కట్టినవని, చుట్టుకొలత చాలా మైళ్లు అని గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.1 1908లో అవి ఓ మోస్తరు మంచి స్థితిలో ఉన్నాయి.1

కోట లోపలి భాగం అడవితో నిండిపోయింది.1 దానిలో గిడ్డంగుల, ఆయుధాలు-మందుగుండు దాచే గిడ్డంగుల శిథిలాలు ఉండేవి.1 కొండ శిఖరం సముద్ర మట్టానికి 1,701 అడుగుల ఎత్తున ఉంది.1 అది ఒకప్పుడు గుంటూరులో ఉండే అధికారులకు ఆరోగ్య విశ్రాంతి కేంద్రంగా ఉండేది.1

గెజిటీర్ కోటను 12వ శతాబ్దం నాటిదిగా చెబుతుంది.1 రెడ్లు దాన్ని తీసుకోక ముందు అది “నిస్సందేహంగా కొన్ని శతాబ్దాల పాటు బలమైన దుర్గంగా ఉండేది” అని కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ చెబుతుంది.2

రెడ్ల రాజధాని

కాకతీయుల పతనం తర్వాత రెడ్లు కొండవీడును తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు.2 పులయ్య వేమారెడ్డి (ప్రోలయ వేమారెడ్డి) కొండ కోటలో స్థిరపడ్డాడని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.2 అది ఆ వంశాన్ని 1328 నుంచి 1428 వరకు ఉంచుతుంది.2

శాసనాల ఆధారంగా, ఆ కుటుంబపు మొదటి రాజధాని అద్దంకిలో ఉండేదని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.3 వారు తర్వాత కొండవీడుకు మారారని అది చెబుతుంది.3 Imperial Gazetteer కొండవీడును 1328 నుంచి 1482 వరకు రెడ్డి వంశ కేంద్రంగా పిలుస్తుంది.1

ఒరిస్సా, విజయనగరం, గోల్కొండ మధ్య

1454 నుంచి కొండవీడు ఒడిశా గజపతుల పాలనలో ఉండేదని రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) చెబుతారు.4 1515లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రెండు నెలల ముట్టడి తర్వాత దాన్ని తీసుకున్నాడు.4 దగ్గరలో జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన గజపతిని ఓడించాడు.4

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు (అప్పాజీ)ను పాలకుడిగా ఉంచాడు.4 కోటలోని ఒక శాసనం అక్కడి సేనానిని నాదెండ్ల గోపమంత్రిగా పేర్కొంటుంది.4 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కొండపల్లిని ఒరిస్సాకు తిరిగి ఇచ్చాడు కానీ కొండవీడును ఉంచుకున్నాడని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.5

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు దీనిపై చాలాసార్లు దాడి చేశారు.6 కృష్ణా మాన్యువల్ గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథాన్ని అనుసరిస్తుంది.6 దాని ప్రకారం సుల్తాన్ కులీ కోటను ముట్టడించినప్పుడు బెల్లంకొండ, వినుకొండల నుంచి వచ్చిన విజయనగర సైన్యాలు ఆయన సైన్యంపై మళ్లీ మళ్లీ దాడి చేశాయి.6 చివరికి ఆయన కోటను తీసుకుని, దాన్ని కూల్చేశాడు.6

తర్వాత ఒక విజయనగర సైన్యం దాన్ని తిరిగి తీసుకుని బాగు చేసింది.6 సుల్తాన్ కులీ దాన్ని రెండవసారి ముట్టడించాడు.6 సంవత్సరానికి మూడు లక్షల వరహాల (బంగారు నాణేల) కప్పం చెల్లించడానికి దాని దండు అంగీకరించేలా చేశాడు.6

సుమారు 1536లో కోట కప్పం చెల్లించలేదని, అప్పుడు సుల్తాన్ కులీ దాన్ని మళ్లీ తీసుకున్నాడని మాన్యువల్ చెబుతుంది.6 ఆయన కోటలో ఒక విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు.6 గోల్కొండ కొండవీడును తీసుకున్న సంవత్సరాలను Imperial Gazetteer 1531, 1536, 1579గా చెబుతుంది.1

హిజ్రీ 987 (1579; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) నాటి చివరి ముట్టడిని గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం వర్ణిస్తుంది.7 కుతుబ్ షాహీ సేనాని అమీర్ షా మీర్ గోడలను బద్దలు కొట్టడానికి ఫిరంగులను కొండపైకి లాగించాడు.7 ఆయన ఏనుగులు ఒక ద్వారాన్ని బలవంతంగా తెరిచాయి.7 దివంగత విజయనగర పాలకుడు అళియ రామరాయలు అల్లుడు ఒకరు బందీగా పట్టుబడ్డాడు.7

కోటతో పాటు “సముద్ర తీరం నుంచి బీజానగర్ సరిహద్దు వరకు” దేశం మొత్తం గోల్కొండ చేతికి వెళ్లిందని చరిత్ర గ్రంథం చెబుతుంది.7 జిల్లాలో హిందూ పాలనకు ఇదే ముగింపు అని కృష్ణా మాన్యువల్ గుర్తిస్తుంది.5

సర్కార్

ముస్లిం పాలనలో ఈ చోటును ముర్తజానగర్ అని పిలిచేవారు.1 దీని పేరు గల సీమ బ్రిటిష్ ఒప్పందాలలోని “ముర్తజానగర్, లేదా కొండవీడు” సర్కార్ (సీమ).8 దాన్నే తర్వాత గుంటూరు అని పిలిచారు.8 1752లో నిజాం సలాబత్ జంగ్ కొండవీడు ప్రాంతాన్ని ఫ్రెంచివారికి అప్పగించాడు.9 1788లో అది ఇంగ్లీషువారి చేతికి వెళ్లింది.1

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 336 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  2. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), pp. 9–10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Robert Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 10 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Mackenzie, Kistna District (1883), pp. 26–28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  7. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), pp. 437–438 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Henry George Briggs, The Nizam, Vol. I (1861), pp. 70, 234 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Hemingway, Godavari (1907), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424

పంట రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు రాజవంశం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తీరంలో ఎదిగి, సుమారు 1325 నుండి 1420ల వరకు సుమారు వంద సంవత్సరాలు, మొదట అద్దంకి నుండి, తర్వాత కొండవీడు కొండ కోట నుండి పాలించింది. ప్రోలయ వేమ నుండి రాచ వేమ వరకు దాని ఆరుగురు రాజులు శ్రీశైలానికి, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న దేశాన్ని, కొన్నిసార్లు గోదావరి డెల్టాను పట్టుకున్నారు. వారు శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో మెట్ల వరుసలు కట్టించారు. రేచర్ల వెలమలతో, విజయనగరంతో, బహమనీలతో పోరాడారు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ, శ్రీనాథుడు రచనలు చేసిన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించారు. కుమారగిరి కాలంలో రాజ్యపు తూర్పు సగం రాజమహేంద్రవరం వద్ద వేరే రాజ్యమైంది.

వ్యక్తులు

ప్రోలయ వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1353

అద్దంకి, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు (దాదాపు 1325–1353). కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన శ్రీశైలం, సముద్రం మధ్య దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. వరంగల్‌ను జయించిన ముస్లింలు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తాను తిరిగి ఇచ్చానని 1345, 1346 నాటి ఆయన దానశాసనాలు చెబుతాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలంలలోని మెట్ల వరుసల కోసం తర్వాతి శాసనాలు ఆయనను గుర్తుంచుకుంటాయి. కవి ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు.

అనవేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1364–1386

మూడవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1364–1386), ప్రోలయ వేముని చిన్న కొడుకు. ఆయన కొండవీడు నుంచి పాలించాడు. రాజ్యపు దానశాసనాలను గోదావరి డెల్టా వరకు తీసుకువెళ్లాడు. ఐదు తామ్ర దానశాసనాల (పచ్చని తాడిపర్రు 1374, నడుపూరు, పెదపలకలూరు 1378, వానపల్లి 1380, ఇతరాలు) ద్వారా, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామంలలోని శాసనాల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వసంతోత్సవం కారణంగా ఆయనకు వసంతరాయ అనే బిరుదు వచ్చింది. కవి శ్రీనాథుడికి రెడ్లతో సంబంధం బహుశా ఆయన కాలంలోనే మొదలైంది.

శ్రీనాథుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1365–1440

14వ శతాబ్దం చివర, 15వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలుగు కవి. తరచుగా మహాభారతపు ముగ్గురు అనువాదకులతో సమానంగా ఆయనను పరిగణిస్తారు. ఆయన కొండవీడు పెదకోమటి వేమునికి విద్యాధికారిగా సేవ చేసి, ఆయన దానశాసనాలను, శాసనాలను రచించాడు. తర్వాత ఆయన రాజమహేంద్రవరం రెడ్ల కోసం రాశాడు. ఆయన శృంగారనైషధం, భీమఖండం, కాశీఖండం రెడ్డి రాజులకు, మంత్రులకు అంకితం. అవి వారి చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారం.

కుమారగిరిరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1402

కొండవీడు రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1386–1402), అనవోత కొడుకు. ఆయన వసంతోత్సవం, ఆయన ఆస్థానపు విదేశీ వ్యాపారం కోసం, కాళిదాసుపై తన వ్యాఖ్యానానికి కాటయ వేముడు ఎవరి పేరు పెట్టాడో ఆ పోషకుడిగా ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం చుట్టూ ఉన్న గోదావరి ప్రాంతాన్ని తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చాడు. తన పాలన చివరలో ఆయన కొండవీడును తన బంధువు పెదకోమటి వేమునికి కోల్పోయాడు.

పెదకోమటి వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1402–1420

కొండవీటి ఐదవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1402–1420), ప్రోలయ వేముని అన్న మాచ మనవడు. ఆయన పండిత రాజుగా ప్రసిద్ధుడు. అమరుశతకంపై శృంగారదీపిక వ్యాఖ్యానాన్ని, ఇతర రచనలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. కవి శ్రీనాథుడు ఆయన దగ్గర విద్యాధికారిగా పనిచేసి, ఆయన దానశాసనాలను రచించాడు. ఆయన పాలన రాజమహేంద్రవరం రెడ్లు, విజయనగరం, రేచర్ల వెలమలతో యుద్ధాలలో గడిచింది.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

మూడవ ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1463–1482

బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కిన బహమనీ సుల్తాన్ (1463–1482). ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని బహమనీ పాలనలోకి తెచ్చి, తెలంగాణను స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు. 1481లో ఒక నకిలీ లేఖ కారణంగా ఆయన తన గొప్ప మంత్రి మహమూద్ గవాన్‌ను చంపించాడు. రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి ఆధారాలు ఈ చర్యనే నిందిస్తాయి.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1509–1529

1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు, తుళువ వంశీయుడు, ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. 1512–16లో ఆయన గజపతి ప్రతాపరుద్రుని నుంచి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకున్నాడు. ఆయన సింహాచలం వరకు దండెత్తి, గజపతి కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1520లో రాయచూరు దగ్గర ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద రాశాడు. అందులో దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు చెబుతాడు. అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మనలు ఉన్న ఆయన ఆస్థానం తెలుగు ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని మొదలుపెట్టింది.

అచ్యుతదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1529–1542

1529 లేదా 1530 నుంచి 1542 వరకు విజయనగర రాజు. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సవతి సోదరుడు, వారసుడు. చంద్రగిరిలో చాలా సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్న తర్వాత ఆయనకు తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను బీజాపూర్‌కు కోల్పోయాడు. అదే సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కొండవీడుపై దాడి చేశాడు. ఆయన ఆస్థాన కావ్యం ఆయనకు దక్షిణ దండయాత్రను, రాయచూరులో విజయాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఆయన రాజధానిలో నివసించిన నూనిజ్ ఆయనను నిరంకుశుడని, ఆయన ఇద్దరు బావమరుదులైన సాళకం తిరుమలల మాట మీద నడిచేవాడని అన్నారు. ఆయన మరణం తర్వాత వారి సంరక్షక పాలన అంతర్యుద్ధానికి దారి తీసింది.

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (మల్కిభరాముడు)

క్రీ.శ. 1530–1580

గోల్కొండ నాలుగవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1550–1580), సుల్తాన్ కులీ చిన్న కొడుకు. ఆయన రామరాయల కింద విజయనగరంలో ఏడు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపాడు. కోటలను కాపాడిన తెలుగు కాల్బలం సాయంతో ఆయన సింహాసనం తీసుకోవడానికి తిరిగి వచ్చాడు. 1565లో తళ్ళికోట దగ్గర విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో ఆయన చేరాడు. రాజమహేంద్రవరం, ఉత్తర తీరం, కొండవీడులను జయించాడు. తెలుగు కవులు ఆయనకు, ఆయన అధికారులకు రచనలు అంకితం ఇచ్చారు. తెలుగు రికార్డులు ఆయనను ఇభరాముడు అంటాయి. నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం ఆయనను మల్కిభరాముడు అంటుంది.

అళియ రామరాయలు

క్రీ.శ. 1542–1565

అరవీటి కుటుంబ నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు (అళియ). అచ్యుతరాయల మరణం తర్వాత ఆయన, ఆయన సోదరులు తిరుమల, వేంకటాద్రి కలిసి సంరక్షక పాలకుడు సాళకం తిమ్మను పడగొట్టారు. ఆయన 1542లో సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1565 వరకు ఆయన పేరు మీద సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కుటుంబ భూములు కర్నూలు, ఆదోని, గుత్తి చుట్టూ ఉండేవి. ఆయన పాలకులు కొండవీడును పాలించారు. ఆయన దక్కన్ సుల్తానులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. చివరకు వారంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకమయ్యారు. 1565 జనవరి యుద్ధంలో ఆయనను పట్టుకుని తల నరికారు.

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1566–1612

గోల్కొండ ఐదవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1580–1612), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా మూడవ కొడుకు. దాదాపు 1589–91లో ఆయన మూసీ నది మీద భాగ్‌నగర్ నగరాన్ని, తర్వాతి హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, అక్కడ చార్మినార్, జామా మసీదు, దార్-ఉష్-షిఫా ఆసుపత్రిని కట్టించాడు. భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన ఆ నగరానికి పేరు పెట్టాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. ఆమె ఎవరు, ఆ నగరానికి తర్వాతి పేరు ఎలా వచ్చింది అనే విషయాలలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆయన పర్షియన్‌లో, దక్కన్ పాత ఉర్దూలో కవిత్వం రాశాడు.

మాదయగారి మల్లన

కొండవీడుకు చెందిన తెలుగు శైవ కవి, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులలో ఒకరిగా లెక్కించబడినవాడు. ఆయన కథా కావ్యం రాజశేఖర చరిత్రము రాజు మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు (nephew), అల్లుడు నాదెండ్ల అప్పకు అంకితం. దాని ప్రారంభం మంత్రి కుటుంబాన్ని గుర్తిస్తుంది. సుల్తానులపై విజయం తర్వాత రాయవాచకము ఆయనను రాజుతో పాటు ఉంచుతుంది.

మాలిక్ హసన్ బహ్రీ (నిజాముల్ ముల్క్)

క్రీ.శ. 1486 కి ముందు

బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ముస్లింగా పెరిగిన బహమనీ ప్రముఖుడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌గా ఆయన దాదాపు 1471లో మూడవ ముహమ్మద్ షా కోసం రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకుని, తెలింగాణ మొత్తాన్ని పాలించాడు. మహమూద్ గవాన్ దానిని విభజించడంపై ఆయన అసంతృప్తి చెంది, 1481లో ఆ మంత్రిని చంపించిన కుట్రకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత 1486లో వరంగల్ దండయాత్ర తర్వాత చంపబడే వరకు మాలిక్ నాయిబ్‌గా రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

నజీబుల్లా ఖాన్

నవాబు ముహమ్మద్ అలీ వాలాజా సోదరుడు, 1750లలో నెల్లూరు పాలకుడు. 1753లో సాహసికుడు ముహమ్మద్ కమాల్ ఆయనను నెల్లూరు నుంచి తరిమేశాడు, కానీ ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకుని కమాల్ తల నరికించాడు. 1757లో ఆయన అదనపు చెల్లింపు కోసం తన సోదరుడి డిమాండ్‌ను తిరస్కరించి తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, కల్నల్ ఫోర్డ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం దాడిని ఆయన కోట సైన్యం తిప్పికొట్టింది. ఆయన ఫ్రెంచి వారి వైపు వెళ్లి, 1758లో నెల్లూరులో బుస్సీని స్వీకరించి, తిరుపతికి వ్యతిరేకంగా మొరాసిన్‌తో చేరాడు. 1759లో మద్రాసుపై ఫ్రెంచి ముట్టడి విఫలమైనప్పుడు, ఆయన తనతో ఉన్న ఫ్రెంచి వారిని చంపి, 30,000 వరహాల కప్పానికి నెల్లూరులో ధృవీకరణ పొందాడు. 1762లో కైలాడ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం నవాబు కోసం ఆయన నుంచి నెల్లూరు కోటను తీసుకుంది.

నంది తిమ్మన (ముక్కు తిమ్మన)

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని తెలుగు కవి, అష్టదిగ్గజాలలో (ఎనిమిది మంది గొప్ప కవులు) ఒకరు. ఆయనను ప్రజలు ముక్కు తిమ్మన అని పిలిచారు. ఆయన నియోగి బ్రాహ్మణుడు, శైవుడు, కవి మలయమారుతుని మేనల్లుడు (nephew). ఆయన రాజుకు అంకితమైన, సత్యభామ కోసం కృష్ణుడు స్వర్గం నుంచి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథ అయిన పారిజాతాపహరణము రాశాడు. దాని పరిచయం నరస నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితాలకు ఆధారం. రాజును ఒక రాణితో రాజీ పడేలా చేయడానికి అది రాయబడిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

పింగళి ఎల్లనార్యుడు

దాదాపు 1602 నాటి తెలుగు కవి. క్రైస్తవ విషయంపై నాలుగు ఆశ్వాసాల కావ్యం తోభ్యా చరిత్రము రచయిత. దానిని సర్వేశ్వర మాహాత్మ్యము అని కూడా అంటారు. కొండవీడు ప్రాంతంలోని ఒక చిన్న నాయకుడు తుమ్మ రాయపరెడ్డి కోసం ఆయన దానిని రాశాడు. పోషకుని కుటుంబంలో ఉంచిన సెయింట్ థామస్ జీవిత కథనం దానికి ఆధారమని చెంచయ్య, భుజంగరావు చెబుతారు.

సాళువ తిమ్మరసు (అప్పాజీ)

విజయనగర రాజులు వీర నరసింహుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ప్రధాన మంత్రి. తెలుగు సంప్రదాయంలో తిమ్మరసు అని, అప్పాజీ, 'తండ్రి' అని ప్రసిద్ధుడు. ఆయన కృష్ణరాయలను కళ్లు పీకించడం నుంచి కాపాడి రాజుగా చేశాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. ఆయన ఒరిస్సాపై దండయాత్రను నిర్వహించి, 1515లో కొండవీడును తీసుకుని, తన కుటుంబమైన నాదెండ్ల సోదరుల ద్వారా దానిని పాలించాడు. యువ రాకుమారునికి విషం పెట్టాడని అనుమానించి రాజు తర్వాత ఆయనను గుడ్డివానిగా చేసి బంధించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. తెలుగు సంప్రదాయం రాజును, ఆయన మంత్రిని చాలా కథలకు నాయకులుగా చేస్తుంది.

సుల్తాన్ కులీ

క్రీ.శ. 1543 కి ముందు

గోల్కొండ నుంచి తెలింగాణను పాలించిన, పర్షియాలో పుట్టిన బహమనీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని జయించి, కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. 1543లో ఆయన హత్యకు గురయ్యాడు. గోల్కొండ చరిత్ర ప్రకారం, గోల్కొండ కోట మసీదులో ప్రార్థన చేస్తుండగా ఆయన చంపబడ్డాడు. ఫెరిష్తా ప్రకారం, ఆయన రత్నాలను పరిశీలిస్తుండగా ఒక బానిస ఆయనను చంపాడు.

వేమన

నీతి, మతం, వ్యంగ్యాలపై చిన్న పద్యాల తెలుగు కవి. ప్రతి పద్యం 'విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ' అనే మకుటంతో ముగుస్తుంది. ఆయన పద్యాలు తెలుగు దేశపు నీతి పాఠ్యపుస్తకం. ఆయన జీవితం గురించి నిశ్చయంగా ఏదీ తెలియదు. 1824 నుంచి ఆ పద్యాలను సేకరించి అనువదించిన సి. పి. బ్రౌన్ ఆయన దాదాపు 1600లో జీవించాడని విన్నారు. చెంచయ్య, భుజంగరావు 15వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి మొగ్గు చూపారు.

కట్టడాలు

కొండవీడు కోట

సుమారు క్రీ.శ. 1150

గుంటూరుకు పశ్చిమాన చిన్న కొండల వరుసపై ఉన్న కొండ కోట. అనవేమ కాలం (1361 తర్వాత) నుంచి 1420ల వరకు ఇది రెడ్డి రాజుల రాజధాని. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ఈ కోటను 12వ శతాబ్దం నాటిదిగా చెబుతుంది. దాని లోపలి కోటను ప్రోలయ వేమ మళ్లీ కట్టించాడని స్థానిక కైఫీయతులు చెబుతాయి. దాని గోడలు కొండల శిఖరాల వెంట మైళ్ల దూరం సాగుతాయి. 1579 వరకు ఒడిశా, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడాయి.

శాసనాలు

గణదేవుని కొండవీడు శాసనం (1455)

సుమారు క్రీ.శ. 1455

కిస్ట్నా జిల్లా నుండి ఇ. హుల్ష్‌కు పంపిన, 1891లో ఆయన సంపాదకత్వం వహించిన మూడు తామ్ర రేకులు. రౌతరాయ అని పిలిచే కొండవీడు పాలకుడు గణదేవుడు రేపల్లె తాలూకాలోని చావలి గ్రామాన్ని అనేక మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. శక 1377లో చంద్రగ్రహణం నాడు దానం చేయబడింది. కటక్ రాజధానిగా ఉన్న, సూర్య వంశపు ఒడిశా గజపతి 'రాజు కపిలుని' దానపత్రం పొగుడుతుంది. చింతపల్లిపాడులో అదే గణదేవుడి స్తంభ శాసనం ఒక సంవత్సరం పాతది, 1454 ఏప్రిల్ నాటిది.

నాదెండ్ల గోపన కొండవీడు స్తంభ శాసనం (1520)

క్రీ.శ. 1520

కొండవీడులో అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం) దగ్గర సంస్కృతం, తెలుగులో చెక్కిన నాలుగు ముఖాల స్తంభం. 1901లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రితో కలిసి హెచ్. లూడర్స్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. దానికి 1520 మే 2 నాటి చంద్రగ్రహణపు తేదీ ఉంది. కొండవీడు పాలకుడు, సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు నాదెండ్ల గోపన కొండవీడులోని రఘునాయక ఆలయాన్ని మళ్లీ కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. కొండవీడు దేశంలోని ప్రతి దారిపై సరుకుల సుంకాలను అతను ఆ ఆలయానికి ఇచ్చాడు. సుమారు యాభై వస్తువుల రేట్ల జాబితా కూడా దానిలో ఉంది. దానాన్ని భంగపరిచే ఒడ్డ, తెలుగు, తురక రాజులను రికార్డు శపిస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 336. [Public domain]
  2. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 9–11, 26–28. [Public domain]
  3. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 25, 30. [Public domain]
  4. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, chs. 10, 16. [Public domain]
  5. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 437–438. [Public domain]
  6. Henry George Briggs, The Nizam: His History and Relations with the British Government, Vol. I (opens in a new tab), Bernard Quaritch, London, 1861, pp. 70, 234. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: