మల్లికార్జునరాయలు (విజయనగరం)

మల్లికార్జునరాయలు 1446 నుంచి 1465 వరకు విజయనగర రాజు. ఆయన రెండవ దేవరాయల కొడుకు.¹² ఆయన కాలంలో ఒరిస్సా గజపతి రాజులు రాజమహేంద్రవరం నుంచి కృష్ణ దాకా, ఇంకా దక్షిణానికీ తెలుగు తీరాన్ని ఆక్రమించారు.³⁴ తర్వాత సింహాసనాన్నే చేజిక్కించుకున్న సాళువ నాయకుడు నరసింహుడు ఎదిగింది కూడా ఈ రోజుల్లోనే.⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, రెండవ దేవరాయలు చూడండి.

సింహాసనం ఎక్కడం

మల్లికార్జునుడు రెండవ దేవరాయలకు రాణి పొన్నలాదేవి ద్వారా పుట్టిన కొడుకని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.¹ రాజు కాకముందు, 1443లో బహమనీలతో జరిగిన యుద్ధంలో తండ్రి పెద్ద కొడుకుగా ఆయన గాయపడ్డాడు.¹ రెండవ దేవరాయలు 1446 మే 24న మరణించాడు; అదే రోజు మల్లికార్జునుడు సింహాసనం ఎక్కాడు.¹ తండ్రిలాగే ఆయనకూ గజవేటకార (“ఏనుగుల వేటను చూసినవాడు”) అనే బిరుదు ఉంది.¹ ఆయనను ఇమ్మడి దేవరాయలు అని కూడా పిలిచేవారు.⁶

ఆయన పాలన మొదట్లో వచ్చిన ఒక కష్టాన్ని దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలోని 1446 నాటి శాసనం చెబుతుంది.¹ ప్రతి కొత్త పాలన మొదలైనప్పుడు రాజోద్యోగులు ప్రజల దగ్గర బలవంతంగా కానుకలు వసూలు చేసేవారు.¹ దాంతో రైతులు ఇళ్లు వదిలి వెళ్లిపోయారు, గుళ్లలో పూజలు ఆగిపోయాయి, రోగాలు వ్యాపించాయి.¹ ప్రజలు రాజుకు మొరపెట్టుకోగా, ఆయన ఈ వసూళ్లను ఆపించాడు.¹

రాజధాని ముట్టడి

రాజు మారిన సమయాన్ని ఉత్తరాన ఉన్న రెండు రాజ్యాలూ దాడికి వాడుకున్నాయని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵ బహమనీ సుల్తాన్, ఒరిస్సా గజపతి రాజు కలిసి విజయనగరాన్ని ముట్టడించారు.⁵ ఈ ఉమ్మడి దాడి గురించి ఆనాటి సంస్కృత నాటకం గంగాదాసప్రతాపవిలాసము చెబుతుంది.⁷ కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సంగ్రహం ప్రకారం, యువ రాజు “గుహలోంచి సింహంలా” రాజధాని నుంచి బయటికి దూకి ముట్టడిదారులను చిత్తుచేశాడు.⁷ ఇది దాదాపు 1450లో జరిగిందని అయ్యంగార్ లెక్క.⁵

ఆ తర్వాత మల్లికార్జునుడు దాదాపు పదేళ్లు ప్రశాంతంగా పాలించాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵ నీలకంఠ శాస్త్రి అభిప్రాయం వేరు. మల్లికార్జునుడు బలహీనుడని, ఆయన పాలనతో కలహాలు, క్షీణత మొదలయ్యాయని ఆయన భావించారు.⁸

చేజారిన తెలుగు తీరం

ఒరిస్సా నుంచి ముప్పు నిజంగానే కొనసాగిందని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁹¹⁰ గజపతి రాజు కపిలేశ్వరుడు తెలుగు తీరం వెంబడి దక్షిణానికి ముందుకు వచ్చాడు.⁹¹⁰ నీలకంఠ శాస్త్రి ఆయన గెలుచుకున్న ప్రాంతాలను ఇలా చెబుతారు:³

• 1454కు ముందే రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు
• శ్రీశైలం దాకా నేల, కర్నూలు జిల్లాలో చాలా భాగం
• ఆయన కొడుకు హంబీరుడు పట్టుకున్న వరంగల్
• నెల్లూరు సీమలోని ఉదయగిరి; 1463లో కంచి, తిరుచిరాపల్లి దాకా ఒక దాడి³

సూయెల్ శాసనాల జాబితా కూడా చాలా విషయాల్లో ఇదే చెబుతుంది.⁴¹¹ కృష్ణా జిల్లాలోని 1455 నాటి శాసనం ఒకటి విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ), కొండపల్లి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని గజపతి పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది.⁴ వరంగల్ కోట ద్వారం దగ్గరి ఒక స్తంభంపై ఉన్న శాసనం “కపిలేంద్ర గజపతి కొడుకు” ఆ కోటను పట్టుకున్నాడని చెబుతుంది.¹¹ దూర దక్షిణం దాకా సాగిన దండయాత్ర ఒక హఠాత్ దాడి మాత్రమేనని, ఆ వెంటనే వారు వెనుదిరిగారని సూయెల్ భావించారు.²

బహమనీలు తమ రాజధాని రాచకొండను తీసుకున్నప్పుడు వెలమలు కర్నూలు జిల్లాలోని వెలుగోడులో కొత్త నివాసం ఏర్పరచుకున్నారని నీలకంఠ శాస్త్రి జోడిస్తారు.³ దాదాపు 1458–59లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ కొన్ని తెలుగు కోటలపై దాడి చేశాడని సూయెల్ చెబుతారు; వాటిలో దేవరకొండ ఒకటి. అక్కడి రక్షకులకు ఒరిస్సా సైన్యం సాయం చేయడంతో సుల్తాన్ ఓడిపోయాడు.¹¹¹² కపిలేంద్రుడు, ఒడిశా గజపతులు చూడండి.

సాళువ నరసింహుడు

ఈ పాలనలో ఎదుగుతున్న వ్యక్తి చంద్రగిరి చుట్టూ వంశ భూములున్న సాళువ నరసింహుడు.⁵ 1455లో తిరుపతి దగ్గర ఆయన పాలిస్తున్నట్లు, 1462 నాటికి మైసూరులోని ఒక ప్రాంతంలో అధికారమంతా ఆయన చేతిలో ఉన్నట్లు సూయెల్ జాబితా చూపిస్తుంది.⁴¹³

1459లో రాజు, నరసింహుడు కలిసి పెనుకొండలో ఉన్నట్లు మైసూరులోని రెండు శాసనాలు చూపిస్తాయి.¹¹ “నరసింహుని ప్రాంతాల వ్యవహారాల” మీద వారు అక్కడ ఉన్నారు.¹¹ గజపతి విజయాలు వారిని కలవరపెట్టాయని సూయెల్ భావించారు.¹¹ తన భూములను కాపాడుకోవడానికో, ఒరిస్సాకు వ్యతిరేకంగా నరసింహునికి అండగా నిలవడానికో రాజు తూర్పుకు వచ్చాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ భావించారు.⁵

మరణం

1463 ఏప్రిల్ 29న రాజుకు పుట్టిన కొడుకుకు నామకరణ ఉత్సవం జరిగింది.¹³ ఈ కొడుకు ఏడాది వయసులో ఉండగానే, 1465లో, మల్లికార్జునుడు మరణించాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.² రాజు తమ్ముడు విరూపాక్షునికి 1465 నవంబరులో పట్టాభిషేకం జరిగింది.² ఇద్దరు అన్న కొడుకులను పక్కకు నెట్టి విరూపాక్షుడు సింహాసనం ఎక్కాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ 1919లో రాశారు.¹⁰ విరూపాక్షరాయలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• సింహాసనం ఎక్కింది ఎప్పుడు. తండ్రి మరణించిన రోజే, 1446 మే 24న, ఆయన రాజయ్యాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.¹ మధ్యలో రెండవ విజయరాయలు కొద్దికాలం పాలించాడని, మల్లికార్జునుని పట్టాభిషేకం 1447 మేకు ముందు జరిగిందని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.⁸ 1444–1449 మధ్య మూడవ దేవరాయలు అనే రాజు ఉన్నాడేమోనని సూయెల్ (1900) సందేహించారు.¹⁴
• ముట్టడిని తిప్పికొట్టింది ఎవరు. గంగాదాసప్రతాపవిలాసమును కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సంగ్రహించిన తీరులో విజయం మల్లికార్జునునిది.⁷⁵ ఆ నాటకం విజయాన్ని సాళువ నరసింహునికి ఇస్తుందని, ఇతర ఆధారాలతో ఆ మాట రుజువు కావాలని సూయెల్ తర్వాతి రచన అంటుంది.⁶
• పాలన ముగింపు. ఆయన 1465లో మరణించాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన, నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.²³ ఆయన 1467 లేదా 1468 వరకు పాలించాడని, సహజంగా చనిపోయాడో తమ్ముడు విరూపాక్షుని చేతిలో హత్యకు గురయ్యాడో తెలియదని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1928) రాశారు.⁵¹⁵
• ఆయన కొడుకులు. సూయెల్ (1900) ఆయనకు రాజశేఖరుడు, రెండవ విరూపాక్షుడు అనే ఇద్దరు కొడుకులను ఇస్తారు.¹⁴ సూయెల్ తర్వాతి రచన, ఆయన మరణించేనాటికి ఏడాది వయసున్న ఒక్క కొడుకునే పేర్కొంటుంది.² నీలకంఠ శాస్త్రి ఆ పసి కొడుకు పేరు రాజశేఖరుడు అంటారు.³

Footnotes

1. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 220 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 225 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 222 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 493 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

6. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 221 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 65, extract 25, the Gangadasapratapavilasam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 271 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

9. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 223 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

12. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 98 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 224 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩