భట్టిప్రోలు · తెలుగు చరిత్ర

భట్టిప్రోలు కృష్ణా డెల్టాలో, నది ప్రధాన ప్రవాహం నుంచి సుమారు నాలుగు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం.¹ ఇది మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం)కు సుమారు 24 మైళ్లు పశ్చిమ-దక్షిణంగా ఉంది.¹ 1892లో రాసిన రియా దీన్ని కృష్ణా జిల్లాలోని రేపల్లె తాలూకాలో ఉంచారు.¹ 1908 నాటికి ఇది గుంటూరు జిల్లాలోని తెనాలి తాలూకాలో ఉంది. 1901లో దాని జనాభా 3,568.² Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దాని స్థానాన్ని 16° 6′ ఉత్తర అక్షాంశం, 80° 47′ తూర్పు రేఖాంశం అని ఇస్తుంది.²

స్తూపం

గ్రామానికి దక్షిణాన స్థానికంగా లంజ దిబ్బ అని పిలిచే పెద్ద ఇటుక బౌద్ధ స్తూపం (ధాతువుల దిబ్బ) ఉండేది. 1870లలో రోడ్లు వేయడానికి ఇటుకల కోసం దానిలో చాలా భాగాన్ని కూల్చేశారు.¹³ దాని పాలరాతి పలకలను వెల్లటూరు వద్ద కృష్ణా కాలువపై ఒక తూములో మళ్లీ వాడారు.¹³ 1892లో అలెగ్జాండర్ రియా (Alexander Rea) మిగిలిన భాగాన్ని తవ్వారు. గుమ్మటం 132 అడుగుల వెడల్పు, చుట్టూ ఉన్న అరుగుతో కలిపి 148 అడుగులు అని ఆయన కనుగొన్నారు. మధ్యలోని ఇటుక కట్టడంలో ఆయనకు మూడు రాతి ధాతు పేటికలు దొరికాయి.⁴⁵ వాటిలో స్ఫటిక సీసాలు, ఎముక ముక్కలు, బంగారు పువ్వులు, ముత్యాలు, వెండి నాణేలు ఉన్నాయి.⁴⁵

పేటికలపై ప్రాకృతంలో పది చిన్న శాసనాలు ఉన్నాయి.⁶⁷ వాటి లిపి అంతకు ముందు తెలియని బ్రాహ్మీ రకం అని జి. బూలర్ (G. Bühler) అంచనా వేశారు.⁶⁷ అది సుమారు క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాతిది కాదని, అశోకుడి శాసనాలకు దగ్గరి కాలం నాటిదని ఆయన నిర్ణయించారు.⁶⁷ భట్టిప్రోలు స్తూపం, భట్టిప్రోలు శాసనాలు పేజీలు చూడండి.

ఇతర అవశేషాలు

స్తూపానికి వెంటనే తూర్పున చిన్న-లంజ దిబ్బ అనే కొంచెం ఎత్తైన నేల ఉంది. దాని మట్టిలో ఇటుకలు ఉన్నాయి.⁸ అది మరో బౌద్ధ కట్టడం ఉండి ఉండవచ్చిన చోటు అని రియా భావించారు.⁸ చాలా సంవత్సరాల ముందు అక్కడ ఒక రాతి పెట్టె దొరికిందని ఒక స్థానిక కథ చెప్పేది.⁸

గ్రామం తూర్పు అంచున విక్రమార్క కోట దిబ్బ అనే పొడవైన, తక్కువ ఎత్తు దిబ్బ ఉంది.⁸ అది పూర్వపు ఒక రాజు కోట గోడను సూచిస్తుందని చెప్పేవారు. దాని నుంచి పెద్ద ఇటుకలు తవ్వి తీశారు.⁸

తర్వాతి శాసనాలు

గ్రామ ఆలయాలపై తర్వాతి శాసనాలు ఉన్నాయి. సూయెల్ 1144, 1252, 1542 నాటి దానాలను జాబితా చేశారు.⁹ 1252 నాటి దానాన్ని కాకతీయ రాజు గణపతి కుల పురోహితుడి కొడుకు ఇచ్చాడు.⁹ మరమ్మతుల గురించిన 16వ శతాబ్దపు ఒక శాసనం ఆలయాన్ని ఒక “విష్ణువర్ధన చక్రవర్తి” కట్టించి, దానికి దానాలు ఇచ్చాడని చెబుతుంది.⁹

Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 334 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Bühler, Epigraphia Indica II (1894), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 78 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³