భట్టిప్రోలు స్తూపం

భట్టిప్రోలులోని స్తూపం (ధాతువుల దిబ్బ) కృష్ణా డెల్టాలో, నది ప్రధాన ప్రవాహం నుంచి సుమారు నాలుగు మైళ్ల దూరంలో ఉండేది. స్థానికంగా దాని దిబ్బను లంజ దిబ్బ అని పిలిచేవారు.¹ అమరావతి, జగ్గయ్యపేట, ఘంటసాల, నాగార్జునకొండలతో సహా దిగువ కృష్ణా వెంట ఉన్న బౌద్ధ క్షేత్రాల వరుసలో ఇది ఒకటి.² అప్పట్లో పెద్దగా ఉండి సముద్రం వరకు పడవలు వెళ్లగలిగిన ఆ నది వాటిని కలిపేదని ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) భావించారు.² ఈ కట్టడంలో కొద్ది భాగమే మిగిలింది. కానీ దాని మధ్యలో దొరికిన ధాతువుల నిక్షేపం, దక్షిణ భారతదేశపు తొలి బౌద్ధమతానికి సంబంధించి అత్యంత బాగా నమోదైన ఆవిష్కరణలలో ఒకటి.

పదాలు

స్తూపం అంటే బుద్ధుడి ధాతువుల (అవశేషాల) పైన కట్టిన నిండు గుమ్మటం. దాని అడుగుభాగం చుట్టూ ఎత్తుగా ఉన్న ప్రదక్షిణ దారి ఉండేది. దాని అవతల రాతి వేదిక (కంచె) ఉండేది. అమరావతిలో లాగే భట్టిప్రోలులో కూడా అడుగుభాగానికి నాలుగు ప్రధాన దిక్కుల (ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర) వైపు ముందుకు వచ్చిన అరుగులు ఉండేవి.³ ధాతువులను ఇటుక కట్టడం లోపల ధాతు పేటికలలో మూసి ఉంచారు. అవి రాయి, స్ఫటికంతో చేసిన, ఒకదానిలో ఒకటి పెట్టిన పాత్రలు.⁴

19వ శతాబ్దంలో ధ్వంసం

1870–71లో ఈ దిబ్బ అధికారుల దృష్టికి వచ్చింది.¹ బోస్వెల్ దాని గురించి మద్రాసు ప్రభుత్వానికి నివేదించారు. వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) దాని గురించి రాశారు.¹ అప్పటికే సామగ్రి కోసం దాన్ని తవ్వుతున్నారు.¹ దాని పెద్ద, మంచి ఇటుకలు రోడ్లు వేయడానికి వెళ్లాయి.¹ దాని పాలరాతి పలకలు కృష్ణా కాలువపై ఒక తూములోకి వెళ్లాయి. అక్కడ నేలలో అమర్చిన కొన్ని పలకలను అలెగ్జాండర్ రియా (Alexander Rea) ఇంకా చూడగలిగారు.¹

నోరిస్ అనే అసిస్టెంట్ ఇంజనీర్ మిగిలిన భాగాన్ని పరిశీలించారు.¹ సుమారు 14 అడుగుల ఎత్తున్న, గట్టిగా కానీ చాలా అస్తవ్యస్తంగా ఉన్న ఇటుకల ముద్దను ఆయన చూశారు. అందులోని ఇటుకలు సుమారు 1 అడుగు 6 అంగుళాలు × 2 అడుగులు.¹ దాని మధ్యలో కిందికి ఒక సన్నని గుంత ఉంది.¹ పక్కల వాలును బట్టి అసలు శంకువు సుమారు 66 అడుగుల ఎత్తు ఉండేదని ఆయన అంచనా వేశారు.¹

సూయెల్ సందర్శన

కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) వచ్చి, దిబ్బ “పూర్తిగా నేలమట్టమైంది” అని చూశారు.¹ ఇటీవలి దాకా అది ప్రదక్షిణ దారి, సుమారు నాలుగు అడుగుల ఎత్తున్న పాలరాతి వేదిక లేదా గోడ ఉన్న ఎత్తైన గుమ్మటం అని గ్రామస్తులు ఆయనకు చెప్పారు.¹ సుమారు 15 అడుగుల ఎత్తున్న, విడిగా నిలిచిన ఒక చెక్కిన స్తంభం గురించి ప్రజాపనుల శాఖ ఉద్యోగి ఒకరు కూడా వర్ణించారు.¹

కూల్చివేతను పర్యవేక్షించిన అధికారి దిబ్బ 30 నుంచి 40 అడుగుల ఎత్తు ఉండేదని సూయెల్‌కు చెప్పారు.⁵ దాని లోపల ఒకదానిలో ఒకటి బిగించిన ఆరు పలకలతో చేసిన ఒక రాతి పెట్టె ఆయనకు దొరికింది.⁵ అందులో ఒక మట్టి కుండ, ఒక “సబ్బురాతి” పేటిక, ఒక ముత్యం, బంగారు రేకు, బూడిద ఉన్న స్ఫటిక సీసా ఉన్నాయి.⁵ రాతి పెట్టె, కుండ పగిలిపోయాయి. సబ్బురాతి పేటిక ఇంగ్లండ్‌కు ఓడ ప్రయాణంలో ముక్కలైంది.⁵ స్ఫటిక సీసాను డా. బర్నెల్‌కు ఇచ్చారు.⁵

దిబ్బలో “ఐదు కోట్ల” విలువైన నిధి దాగి ఉందన్న స్థానిక నమ్మకాన్ని బోస్వెల్ నమోదు చేశారు.⁵ ఇలాంటి నిధి కథలే చాలా స్తూపాల ధ్వంసానికి కారణమని రియా నిందించారు.⁶

1892లో రియా తవ్వకం

కూల్చివేత వల్ల కట్టడం అసలు మధ్యభాగం ఇప్పుడు దిబ్బ మధ్య నుంచి బాగా ఉత్తరాన ఉందని రియా కనుగొన్నారు.⁷ మధ్య వరుసలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి.⁷ ఒక చిన్న మధ్య బావి చుట్టూ ఎనిమిది పెద్ద ఇటుకలు కిరణాల్లా అమర్చి ఉన్నాయి.⁷ వాటి చుట్టూ పదహారు చీలిక ఆకారపు ఇటుకల వలయం ఉంది. మధ్యలో మట్టి నింపారు.⁷ ఈ నమూనా, బహుశా ఉద్దేశపూర్వకంగా, తామర పువ్వును పోలి ఉందని రియా భావించారు.⁷

ఈ బావిని అనుసరించి కిందికి వెళ్లి, ఆయన శాసనాలున్న మూడు ధాతు పేటికలను కనుగొన్నారు.⁸⁹¹⁰ అవి శిఖరం నుంచి 14½, 17, 18 అడుగుల లోతులో ఉన్నాయి.⁸⁹¹⁰ పునాదులు 23 అడుగుల లోతులో ఉన్నాయి.⁸⁹¹⁰

మూడు పేటికలు

మొదటి పేటికలో ఒక గుండ్రని రాతి పెట్టె, దానిలో ఒక స్ఫటిక సీసా ఉన్నాయి. ఆ సీసాలో ఒక చిన్న ఎముక ముక్క ఉంది.⁸⁴ సీసా చుట్టూ బంగారు పువ్వులు, ముత్యాలు, పూసలు, స్వస్తిక ఆకారంలో అమర్చిన ఇరవై నాలుగు చిన్న వెండి నాణేలు ఉన్నాయి.⁸⁴

రెండో పేటికలో కనిపించే ధాతువు ఏదీ లేని ఒక స్ఫటిక సీసా ఉంది.⁹ అందులో చాలా బంగారు పువ్వులు, పూసలు, చుట్టిన వెండి రేకు ఒకటి ఉన్నాయి. ఆ రేకుపై చుక్కలతో గుచ్చిన మూడు వరుసల అక్షరాలు ఉన్నాయి.⁹ మూడో దానిలో, ఒక స్ఫటిక సీసా లోపల వైడూర్యంతో చేసిన చిన్న పేటికలో మూడు చిన్న ఎముక ముక్కలు ఉన్నాయి.¹⁰¹¹ దొరికినవన్నీ మద్రాసు మ్యూజియంకు వెళ్లాయి.¹²

స్తూపం మధ్యభాగంలో మూసి ఉంచిన శాసనాలు దాని స్థాపన కాలాన్ని తెలియజేస్తాయని రియా వాదించారు.¹³ దానికి భిన్నంగా, బయటి భాగాలపై చెక్కిన శాసనాలను తర్వాత జోడించి ఉండవచ్చు.¹³

పరిమాణం, నమూనా

ఆగ్నేయ వైపు తవ్విన కందకాలు గుమ్మటం చెక్కుచెదరని ముఖాన్ని, దాని ఇటుకల అడుగుభాగాన్ని బయటపెట్టాయి.¹⁴ గుమ్మటం 132 అడుగుల వెడల్పు.¹⁴ 8 అడుగుల అడుగుభాగం లేదా ఎత్తైన దారితో కలిపి మొత్తం 148 అడుగులు.¹⁴ అమరావతి స్తూపం అడుగుభాగానికి బర్జెస్ వేసిన సుమారు 138 అడుగుల అంచనా కంటే ఇది పెద్దది.¹⁴

అడుగుభాగం దాటి ఎనిమిది అడుగుల దూరంలో, ఇంకా యథాస్థానంలో ఉన్న ఆరు పాలరాతి వేదిక పీఠాలను రియా కనుగొన్నారు.¹⁴³ అవి అమరావతి వేదిక స్తంభాల కంటే దగ్గర దగ్గరగా ఉన్నాయి.¹⁴³ సాంచీలో లాగా ఈ వేదికకు కూడా సాదా కటకం ఆకారపు అడ్డ పట్టీలు ఉండేవని ఆయన ఊహించారు.¹⁴³

కాలువ కోసం పాలరాళ్లను తీసుకెళ్లినవాళ్లు, అవి అడుగుభాగం గోడకు ఆనించి పెట్టిన, సుమారు నాలుగు అడుగుల చతురస్రపు సాదా పలకలు అని వర్ణించారు.³ జగ్గయ్యపేటలో లాగా నాలుగు అరుగులపై ఉన్న పలకలను మాత్రమే చెక్కారని రియా తేల్చారు.³

ఆయనకు దొరికిన కొన్ని చెక్కిన ముక్కలలో పాలరాతి గొడుగు ముక్కలు, గుర్రాలు, రౌతులు ఉన్న ఒక అర్ధస్తంభ శీర్షం, వస్త్రం ధరించిన ఒక బొమ్మ ఉన్న సగం పలక ఉన్నాయి.¹⁴ ఈ ముక్కల పాత శైలిని ఆయన జగ్గయ్యపేట శిల్పంతో పోల్చారు.¹⁴

కాలం

కాలం పేటికల శాసనాల నుంచి తెలుస్తుంది.¹⁵ అక్షరాల రూపాలను బట్టి అవి సుమారు క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాతివి కావని, కొంచెం ముందువి కూడా కావచ్చని జి. బూలర్ (G. Bühler) అంచనా వేశారు.¹⁵ వాటి లిపి వేరే ఎక్కడా కనిపించని బ్రాహ్మీ రకం (భట్టిప్రోలు ధాతు పేటికల శాసనాలు చూడండి).¹⁵

సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటికే డెల్టాలో బుద్ధుడి ధాతువులను ప్రతిష్ఠించారనడానికి ఈ నిక్షేపాలను పురావస్తు సర్వే తర్వాతి నివేదికలు ఆధారంగా చూపాయి.¹⁶ 1908 నాటికి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఈ స్తూపం చాలావరకు ధ్వంసమైందని వర్ణించింది.¹⁷¹⁸ దాని పేటికలు మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉన్నాయని అది పేర్కొంది.¹⁷¹⁸

Footnotes

1. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

2. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 8, quoting Sewell and Boswell (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

8. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 51, note by Dr. Warth of the Madras Museum (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), Preface, p. iii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

15. G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 325 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. H. Hargreaves (ed.), Annual Report of the Archaeological Survey of India, 1927–28 (1931), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 334 (archive.org↗ (opens in a new tab)); see also p. 303 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

18. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 508 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²