తెలుగు చరిత్రTelugu History

గుంటూరు (పాత జిల్లా)

పాత గుంటూరు జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉండేది. పల్నాడు కొండల నుంచి సముద్రం వరకు విస్తరించిన ఈ జిల్లాలో అమరావతి, కొండవీడు, భట్టిప్రోలు ఉన్నాయి. అంతకుముందు ఉన్న గుంటూరు జిల్లా 1859 వరకు కొనసాగింది. కొత్త జిల్లాను 1904లో కృష్ణా జిల్లాలోని ఏడు తాలూకాలు, ఒంగోలుతో ఏర్పాటు చేశారు. పొగాకు, మిరప, పత్తి సాగు, కృష్ణా డెల్టా జిల్లా సంపదకు ఆధారాలు. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని గుంటూరు, పల్నాడు, బాపట్ల జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత గుంటూరు జిల్లా కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డున, పడమట పల్నాడు కొండల నుంచి తూర్పున బంగాళాఖాతం వరకు ఉండేది.12 కొత్త జిల్లా 1904లో ఏర్పడింది.345 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.345 గుంటూరు పట్టణానికి తెలుగు పదం గుంట (చెరువు) నుంచి పేరు వచ్చింది.6

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

అమరావతి కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉంది.7 దానికి కొంచెం ఉత్తరాన ధరణికోట ఉండేది.7 అది ఆంధ్ర బౌద్ధ వంశపు రాజధాని అని 1908 గెజిటీర్ అంటుంది.7 1797లో ఇక్కడికి వచ్చిన కాలిన్ మెకంజీ స్తూపంలోని శిల్పాలను వర్ణించాడు.7 శిల్పాలతో అలంకరించిన దాని వేదిక బహుశా భారతదేశంలోనే అత్యంత గొప్ప కట్టడమని జేమ్స్ ఫెర్గ్యూసన్ భావించాడు.8

తెనాలి తాలూకాలోని భట్టిప్రోలులో మరో బౌద్ధ స్తూపం ఉండేది.9 1892లో అక్కడ దొరికిన ధాతు పేటికలపై అశోకుడి శాసనాల లిపిని పోలిన అక్షరాల్లో శాసనాలు ఉన్నాయి.9 క్రీ.శ. 640 ప్రాంతంలో చైనా యాత్రికుడు హ్యుయెన్ త్సాంగ్ ధాన్యకటకం (ధరణికోట)లోని రెండు పెద్ద విహారాలను వర్ణించాడని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.10

తూర్పు చాళుక్యులు నాలుగు శతాబ్దాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.10 ఉండవల్లి గుహాలయాన్ని వారే తొలిపించారని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.10 సుమారు 999లో చోళులు వారి స్థానంలోకి వచ్చారు.10 దాదాపు రెండు శతాబ్దాల తర్వాత కాకతీయులు వచ్చారు.10

రుద్రమదేవి కాలంలో, సుమారు 1290లో, మార్కో పోలో మోటుపల్లిలో దిగినట్టు కనిపిస్తుందని అదే హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.11 ప్రతాపరుద్రుడు పల్నాడులో చాలా దానాలు చేశాడు.11 1323లో ఆయనను బందీగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లారు.11

రెడ్డి రాజులు, విజయనగరం, గోల్కొండ

1323 తర్వాత జిల్లా ఉత్తర భాగాన్ని ఒడిశా రాజు, దక్షిణ భాగాన్ని రెడ్డి రాజులు పాలించారు.11 వేమారెడ్డి కొండవీడు కొండ కోటలో స్వతంత్రుడిగా నిలిచాడు.11 బెల్లంకొండ, వినుకొండ, నాగార్జునకొండ కోటలు కూడా ఆయన చేతిలో ఉండేవి.11 కొండవీటి రెడ్డి రాజులు తెలుగు సాహిత్యాన్ని బాగా పోషించారు.11 కవి శ్రీనాథుడు వారి ఆస్థానంలో ఉండేవాడు.11

రెడ్డి రాజుల పాలన ముగిశాక ఒడిశా గజపతి రాజులు ఇక్కడ తమ అధికారాన్ని విస్తరించారు.11 విజయనగర రాజు కృష్ణదేవరాయలు కొండవీడును, వినుకొండను గెలిచాడు.1213 1531, 1536, 1579లలో గోల్కొండ కొండవీడును పట్టుకుంది.12 ముస్లింలు దానికి ముర్తజానగర్ అని పేరు పెట్టారు.12 1579లో జిల్లాలో హిందూ పాలన ముగిసింది.11

1687 వరకు కుతుబ్ షాహీలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.11 ఆ ఏడాది ఇది ఔరంగజేబు సామ్రాజ్యంలో చేరింది.11 తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీషువారు మొదటగా వ్యాపారం మొదలుపెట్టిన రేవు నిజాంపట్నం.14 అది 1611లో జరిగింది.14

ఫ్రెంచివారు, ఇంగ్లీషువారు, పాత జిల్లా

1752లో కొండవీడు ప్రాంతం ఫ్రెంచివారికి వచ్చింది.12 చల్లని గాలి, మంచి నీళ్ల వల్ల వాళ్లు కొండవీడు కంటే గుంటూరును ఇష్టపడి ఆ పట్టణాన్ని స్థాపించారని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.6 1765లో ఉత్తర సర్కారులు ఇంగ్లీషువారికి వెళ్లినప్పుడు గుంటూరు బసాలత్ జంగ్ జాగీరు (భూమి దానం) కావడంతో దాన్ని మినహాయించారు.6

1778లో మద్రాసు ప్రభుత్వం బసాలత్ జంగ్ నుంచి గుంటూరును కౌలుకు తీసుకుంది.6 కానీ 1780లో తిరిగి ఇచ్చేసింది.6 1788లో ఇది చివరికి బ్రిటిష్ వారి చేతికి వచ్చింది.6 1823లో ఆ అప్పగింతను ఖరారు చేశారు.6 1801లో ఆర్కాటు నవాబు పల్నాడును అప్పగించాడని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.15 1794లో గుంటూరులో, మచిలీపట్నంలో కలెక్టర్లను నియమించారు.15

1832–34 కరువును గుంటూరు కరువు అనేవారు.16 1859లో పాత గుంటూరు జిల్లాను రద్దు చేసి రాజమండ్రి, మచిలీపట్నం జిల్లాల మధ్య పంచారు.4 ఆ జిల్లాలకు గోదావరి, కృష్ణా అని పేర్లు మార్చారు.4

కొత్త జిల్లా, 1904–1956

గోదావరి, కృష్ణా నదులపై కొత్త కాలువలు నిర్మించిన తర్వాత ఆ జిల్లాలను ఒక్కో కలెక్టర్ నిర్వహించడం కష్టమైంది.4 దాంతో 1904 అక్టోబర్ 1న కొత్త గుంటూరు జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు.1 కృష్ణా జిల్లాలోని తెనాలి, గుంటూరు, సత్తెనపల్లి, పల్నాడు, బాపట్ల, నరసరావుపేట, వినుకొండ అనే ఏడు తాలూకాలు ఇందులో చేరాయి.34 నెల్లూరు జిల్లాలోని ఒంగోలు తాలూకా కూడా ఇందులో చేరింది.34

1909 జూలై 1న తెనాలి తాలూకాను తెనాలి, రేపల్లె అని రెండుగా విభజించారు.1 జిల్లా దేశభక్తుల్లో టంగుటూరి ప్రకాశం, కొండా వెంకటప్పయ్యల పేర్లను 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.15 అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశాలు రెండుసార్లు ఈ జిల్లాలో జరిగాయి.15

1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో గుంటూరు ఒకటి.17 1953 అక్టోబర్ 1 నుంచి 1956 నవంబర్ 1 వరకు ఆంధ్ర హైకోర్టు గుంటూరు నగరంలో ఉంది.15

1956–2014

1970లో జిల్లాలో కొంత భాగం కొత్త ప్రకాశం జిల్లాకు వెళ్లింది.18 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో గుంటూరు ఒకటి.19 1985లో జిల్లాలోని 21 తాలూకాలను 57 మండలాలుగా మార్చారు.20 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.21

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:5

పాలన

1904లో జిల్లాలో గుంటూరు, తెనాలి, నరసరావుపేట, ఒంగోలు అనే నాలుగు రెవెన్యూ ఉపవిభాగాలు ఉండేవి.4 1961లో నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో తొమ్మిది తాలూకాలు ఉండేవి.1 2001లో 57 మండలాలు ఉన్నాయి.20

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1961 హ్యాండ్‌బుక్ జిల్లాలో మూడు భౌగోళిక భాగాలను వివరిస్తుంది: డెల్టా, రాళ్లతో కూడిన మెట్ట ప్రాంతం-కొండలు, నల్లరేగడి మైదానాలు.1 జిల్లాలో 85 శాతానికి పైగా నల్లరేగడి నేల.2 1904లో తెనాలి తాలూకా దాదాపు అంతటికీ కృష్ణా కాలువల నీరు అందేది.22 ఇది మద్రాసు రాష్ట్రంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన తాలూకా అని 1908 గెజిటీర్ అంటుంది.22

2001 నాటికి కృష్ణా నదిపై నిర్మించిన రెండు పెద్ద సాగునీటి ప్రాజెక్టులు జిల్లాకు నీటిని అందించాయి.23 ఇప్పుడు ప్రకాశం బ్యారేజీ నుంచి నీరు వచ్చే పాత కృష్ణా డెల్టా సాగునీటి వ్యవస్థ ఆయకట్టు (నీరందే విస్తీర్ణం) 2,02,032 హెక్టార్లు.23 నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టు ఆయకట్టు 2,54,583 హెక్టార్లు.23 వరి, పత్తి, మిరప సాగులో జిల్లా రాష్ట్రంలో ముందుందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.24

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1904లో గుంటూరు పట్టణం పత్తి వ్యాపారానికి పెద్ద కేంద్రం.12 అక్కడ ప్రెస్‌లు, జిన్నింగ్ కర్మాగారాలు ఉండేవి.12 చీరాలలో నేత పరిశ్రమ బాగా సాగేది.9 పరిశ్రమల్లో జిల్లా బాగా ముందుందని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.25 ఇండియా లీఫ్ టొబాకో కంపెనీ ప్రధాన కార్యాలయం గుంటూరులో ఉండేది.25 వర్జీనియా పొగాకును అందరికంటే ఎక్కువగా కొనేది అదే.25

1961లో మంగళగిరి, చీరాల, వేటపాలెం, బాపట్ల చేనేతకు పేరుపొందాయి.25 తాడేపల్లి, మంగళగిరి, మాచర్లలో సిమెంటు కర్మాగారాలు ఉండేవి.25 2001 నాటికి జిల్లాలో 44 పెద్ద, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి.26

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.27 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.28

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
190111,33,968
195119,75,395
196123,27,246
198134,34,724
200144,65,144
201148,87,813

1961లో ఒంగోలుతో కలిపి జిల్లా జనాభా 30,09,900.1 రాష్ట్రంలో అన్ని జిల్లాల కంటే ఇదే ఎక్కువ.1

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

రెండు తేదీల విషయంలో ఆధారాలు వేర్వేరుగా చెబుతాయి:1211

  • 1482 వరకు కొండవీడు రెడ్డి రాజుల కేంద్రమని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.12 కొండవీటి చివరి రెడ్డి రాజు 1428లో హత్యకు గురయ్యాడని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.11
  • కృష్ణదేవరాయలు సుమారు 1516లో కొండవీడును గెలిచాడని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.12 ఆయన ఈ ప్రాంతాన్ని 1515లో గెలిచాడని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.11

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. i (PDF p. 16) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. ii (PDF p. 17) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Hemingway, Godavari (1907), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 328, s.v. Guntur District (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 186 (Guntur; Gazette No. 485), No. 187 (Bapatla; Gazette No. 486) and No. 188 (Palnadu; Gazette No. 487), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 186 (opens in a new tab), 187 (opens in a new tab), 188 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 335 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  7. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 332 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 333 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 334 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. v (PDF p. 20) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. vi (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 336 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 339 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 337 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. vii (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. 11 (PDF p. 62) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  22. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 329 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. 17 (PDF p. 68) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  24. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. 16 (PDF p. 67) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  25. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. iv (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  26. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. 18 (PDF p. 69) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  27. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  28. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Guntur District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 7 (PDF p. 25) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (25)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (8)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (25)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 178. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 80; 328–338. [Public domain]
  5. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (opens in a new tab), Census of India, 1965, i–vii. [Public domain in India]
  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxxi, 11, 16–18. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Guntur District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 7. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  9. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  10. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: