మతం, తత్వం · తెలుగు చరిత్ర

ఒక్క చూపులో

నాగార్జునకొండలో ఇక్ష్వాకు రాజవంశపు రాణులు, రాకుమార్తెలు మహాస్తూపానికి, దాని మందిరాలకు డబ్బు ఇచ్చారు. ఆ కుటుంబపు మగవాళ్లు తాము చేసిన వైదిక యజ్ఞాలను ప్రకటించుకున్నారు, శివాలయాలు కట్టించారు.^12,13,17,18

కృష్ణా లోయ బౌద్ధాన్ని వోగెల్ శ్రీలంకతో సముద్ర వ్యాపారంతో ముడిపెట్టారు. దాని క్షీణతకు రోమన్ వ్యాపారం ముగియడం, సముద్రగుప్తుని దండయాత్ర, బ్రాహ్మణ మత రాజవంశాల ఎదుగుదల కారణమని ఆయన చెప్పారు.²⁴

కాకతీయుల కాలంలో శైవం వ్యవస్థీకృత రూపాలు తీసుకుంది. కాలాముఖ, పాశుపత రాజగురువులు ఉండేవారు. శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామ క్షేత్రాల పేరు మీద ఈ యుగం దేశానికి త్రిలింగ అనే పేరు ఇచ్చింది.^6,35,36,37

వీరశైవం ఎంతవరకు వ్యాపించిందనే విషయంపై వివాదం ఉంది. చెంచయ్య, భుజంగరావు తెలుగువారిలో దానికి పెద్ద అనుచర వర్గాన్ని చూశారు. శ్రీనివాసాచార్‌కు తన సేకరణలో దానిని ప్రస్తావించే కాకతీయ శాసనం ఒక్కటీ దొరకలేదు.^39,40,41

కుతుబ్ షాహీలు షియాలు. హైదరాబాద్‌ను షియా ఆచారాల చుట్టూ నిర్మించారు. రాజ బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానాను 1593 నుండి 1596 మధ్య కట్టారు.^8,51

అతి పెద్ద క్రైస్తవ ఉద్యమాలు మాదిగలు, మాలల్లో జరిగాయి. 1876–78 కరువు తర్వాత ఒంగోలు మిషన్ 1878 జూన్ నుండి డిసెంబర్ మధ్య 9,606 మందికి బాప్తిస్మం ఇచ్చింది. వారిలో 2,222 మందికి ఒకే రోజు ఇచ్చింది.⁶⁸

Old photograph of a carved stone gateway post with panels of small figures, standing among broken masonry. · G. Yazdani (Director), Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions; photographer not named (opens in a new tab) · Public domain

ఈ పేజీ తెలుగు దేశపు మతాలను యుగాల వారీగా అనుసరిస్తుంది. ఇది కృష్ణా లోయలోని బౌద్ధ స్తూపాలు (అవశేషాలపై కట్టిన దిబ్బలు), వేంగిలోని వైదిక, శైవ రాజులు, జైన పోషకులతో ప్రారంభమవుతుంది.¹²³⁴⁵ తర్వాత కాకతీయ యుగపు శైవ, వైష్ణవ ఉద్యమాలకు, తెలుగులో భక్తి కవిత్వానికి వెళుతుంది.⁶⁷ కుతుబ్ షాహీలు, నిజాముల కాలంలో ఇస్లాం, గ్రామాల దేవతలు, పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు క్రైస్తవ మిషన్లతో ముగుస్తుంది.⁸⁹¹⁰

ఆధారాల గురించి. ఆధారాలు అసమానంగా ఉన్నాయి. రాజులు, ఆలయాలు బాగా నమోదయ్యాయి. సామాన్యుల నమ్మకాలు ఎక్కువగా తర్వాతి అధికారులు, మిషనరీల దృష్టి ద్వారానే కనిపిస్తాయి.

కృష్ణా లోయలో బౌద్ధం

తెలుగు దేశంలో దొరికిన అత్యంత పాత లిపి బౌద్ధమైనది. భట్టిప్రోలులో మూడు రాతి ధాతు పేటికలపై బ్రాహ్మీ లిపిలో చిన్న ప్రాకృత శాసనాలు ఉన్నాయి.¹ జి. బూలర్ ఈ లిపిని అశోకుని శాసనాల లిపితో అక్షరం అక్షరం పోల్చారు.¹ కుర అనే వ్యక్తి, అతని తల్లిదండ్రులు “బుద్ధుని కొన్ని అవశేషాలను ఉంచడానికి” ఇచ్చిన ఒక పేటికను, ఒక స్ఫటిక పెట్టెను ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹¹ భట్టిప్రోలు స్తూపం, పేటికలు చూడండి.

అమరావతిలో చెక్కిన ఫలకాలపై పేర్కొన్న దాతల్లో గృహస్థులతో పాటు భిక్షువులు, భిక్షుణులు ఉన్నారు.² ఒక పైవరుస ఫలకంపై స్త్రీల ఒక బృందం చేసిన దానాన్ని జేమ్స్ బర్జెస్ చదివారు. అందులో భిక్షుణి బుద్ధరక్షిత, ఆమె కుమార్తెలు ఉన్నారు.² నిర్మాణ పనిని పర్యవేక్షించిన రాజగిరికి చెందిన ఒక సీనియర్ భిక్షువుతో కలిపి అది నమోదైంది.²

అదే ఫలకంపై ఐదుగురు భిక్షువులు ఒక ఖాళీ ఆసనాన్ని, ఒక జత పాదముద్రలను పూజిస్తున్నారు.² తొలి శిల్పాలు బుద్ధుని మానవ రూపంలో చూపించలేదని బర్జెస్ తేల్చారు. అలాంటి చిహ్నాల ద్వారానే వాటిని చూపించాయి.²

అత్యంత పూర్తి చిత్రం క్రీ.శ. 3వ, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభపు ఇక్ష్వాకు రాజధాని నాగార్జునకొండ నుండి వస్తుంది. రాజవంశపు రాణులు, రాకుమార్తెలు మహాస్తూపానికి, దాని మందిరాలకు డబ్బు ఇచ్చారని దాని శాసనాలు చూపిస్తాయి.¹² అందరికంటే ముఖ్యంగా చాంతమూల రాజు సోదరి చాంతిసిరి.¹²

అవే శాసనాలు ఆమె సోదరుడిని వైదిక యజ్ఞాలు చేసినందుకు ప్రశంసిస్తాయి.¹³ వాటిలో అగ్నిహోత్రం, వాజపేయం, అశ్వమేధం (గుర్రపు యజ్ఞం) ఉన్నాయి.¹³ అంటే ఒకే కుటుంబంలో మగవాళ్లు తమ వైదిక కర్మలను ప్రకటించుకున్నారు, స్త్రీలు బౌద్ధ విహారాలకు మద్దతు ఇచ్చారు.¹²¹³

నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట వల్ల లోయ మునిగిపోవడానికి ముందు 1954–60లో తవ్వకాలు జరిగాయి.¹⁴¹⁵ ఆ కుటుంబపు మగవాళ్లు ఏమి పూజించారో అవి చూపించాయి.¹⁴¹⁵ బ్రాహ్మణ మందిరాలు, కర్మల భవనాలు నది ఒడ్డు వెంబడి, రాజధానిలోని కోట భాగం లోపల ఉన్నాయి.¹⁶ లోయలోని మిగతా భాగాన్ని బౌద్ధ విహారాలు నింపాయి.¹⁶

ఎహువుల చాంతమూల రాజు 16వ పాలనా సంవత్సరంలో యువరాజు వీరపురుషదత్తుడు మహాదేవ పుష్పభద్రస్వామి రూపంలో శివునికి ఒక మందిరాన్ని కట్టించాడు.¹⁷¹⁸ అతను ఒక ధ్వజస్తంభాన్ని (ధ్వజ స్తంభం) నిలిపి, ఆలయానికి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.¹⁷¹⁸ ఈ వంశపు శైవ మొగ్గుకు ఇదే మొదటి ప్రత్యక్ష రుజువని డి. సి. సర్కార్, కె. జి. కృష్ణన్ భావించారు.¹⁷¹⁸ అదే రాజు 11వ సంవత్సరంలో కార్తికేయ భక్తుడైన సామంతుడు ఎలిసిరి శివుని నివాసంగా వర్ణించిన ఒక ఆలయాన్ని కట్టించాడు.¹⁹

కార్తికేయ ఆలయాలు నది పక్కన ఉన్నాయి.¹⁶ ఒకటి పొడవైన స్తంభాల భవనం. ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ దానిని రేవుగా భావించారు.¹⁶ దాని స్తంభాలపై ఉన్న శాసనాలు అది ఒక ఆలయమని గుర్తించాయి.¹⁶

ఈ ఇటుక ఆలయాలను సముదాయాలుగా ప్రణాళిక వేశారని 1959–60 సర్వే కనుగొంది.²⁰ వాటికి గర్భగుడి ముందు వరుసగా మండపాలు, ప్రాకార గోడ, ద్వారం, ధ్వజస్తంభం, చతురస్ర, అష్టభుజ, గుండ్రని ప్రణాళికలపై చిన్న మందిరాలు ఉన్నాయి.²⁰ చాలా ప్రధాన మందిరాలు అర్ధవృత్తాకారం (ఒక చివర గుండ్రంగా) గా ఉన్నాయి. రూపంలో అవి స్తూపాల పక్కనే ఉన్న బౌద్ధ చైత్య మండపాల (మందిర మండపాలు) కంటే భిన్నంగా లేవు.²⁰ ఆలయ రూపాలు అన్ని మతాలకూ ఉమ్మడివని సర్వేయర్లు తేల్చారు.²⁰

విష్ణువు కూడా కనిపిస్తాడు.²¹²²²³ ఆభీర రాజు వసుషేణుని ఒక శాసనం విష్ణువు రూపమైన అష్టభుజస్వామి విగ్రహ ప్రతిష్ఠను నమోదు చేస్తుంది.²¹²² సుమారు 278లో ఆభీరులు కొద్దికాలం ఇక్ష్వాకు రాజ్యాన్ని పట్టుకున్నారని సర్కార్ సూచించారు.²¹²²²³ పుష్పభద్రస్వామి శాసనం, విజయపురి కోట చూడండి.

విహారాలు అనేక శాఖలకు చెందినవి. అపరమహావినసేలియ సంఘానికి, బహుసుతీయ శాఖ ఆచార్యులకు దానాలు చేశారు.²⁴²⁵ ఒక మందిరాన్ని శ్రీలంక నుండి వచ్చిన భిక్షు సంఘాలకు అంకితం చేశారు.²⁶ ఈ భిక్షువులు కాశ్మీరం, గాంధారం, చైనా, ఇతర దేశాలను మతం మార్చారని చెబుతారు.²⁶ ఒక “సింహళ విహారం”లో బోధి వృక్షం కోసం ఒక మందిరం ఉంది.²⁶²⁴

జె. ఫిలిప్ వోగెల్ ఈ రికార్డులను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు. శ్రీలంకతో సంబంధాన్ని ఆయన శ్రీలంకకు, కృష్ణా డెల్టాకు మధ్య సముద్ర వ్యాపారంతో వివరించారు.²⁴ బౌద్ధం తన మద్దతుదారులను ఎక్కువగా వర్తక వర్గాల నుండి పొందింది కాబట్టి, ఆ వ్యాపారమే ఈ ప్రాంత స్తూపాలకు డబ్బు ఇచ్చిందని కూడా ఆయన భావించారు.²⁴ ఈ వంశం గురించి ఇక్ష్వాకులు పేజీలో మరిన్ని వివరాలు ఉన్నాయి.

బౌద్ధం ఉత్తర తీరానికి కూడా చేరింది. పాత ఓడరేవు కళింగపట్నం దగ్గరి సాలిహుండంలో తవ్వకాల్లో సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 7వ లేదా 8వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న కుండలు దొరికాయి.²⁷ ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు శాఖ ఆ స్థలాన్ని ఉత్తరాది, దక్షిణాది బౌద్ధ నిర్మాణ సంప్రదాయాలు కలిసే చోటుగా వర్ణించింది.²⁷

క్షీణత నెమ్మదిగా జరిగింది. వోగెల్ అనేక కారణాలు సూచించారు: రోమన్ వ్యాపారం ముగియడం, సముద్రగుప్తుని దక్షిణ దండయాత్ర, పల్లవులు, చాళుక్యులు వంటి బ్రాహ్మణ మతాన్ని ఆదరించిన రాజవంశాల ఎదుగుదల.²⁴ చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ సాంగ్ 7వ శతాబ్దంలో వేంగి గుండా వెళ్లాడు. గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం, ఒకప్పుడు అనేకంగా ఉన్న దాని బౌద్ధ విహారాలు “శిథిలమై, నిర్జనంగా” ఉండటాన్ని అతను చూశాడు.²⁸

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఆంధ్రలో బౌద్ధం అంతాన్ని 10వ, 11వ శతాబ్దాల నాటిదిగా చెబుతారు.²⁹ తర్వాతి కొన్ని రికార్డులు ఇంకా దానిని ప్రస్తావిస్తాయి.²⁹ 12వ శతాబ్దంలో అమరావతిలో బుద్ధునికి దీపాలు దానం చేశారు. ఒక కాకతీయ మంత్రి బుద్ధుని విష్ణువు అవతారంగా ఒక విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు.²⁹

వైదిక రాజులు, శైవ దానపత్రాలు (సుమారు 300–1100)

4వ శతాబ్దం నుండి తెలుగు దేశపు తామ్రశాసనాలు బ్రాహ్మణ మతానికి చెందినవి. చిక్కుళ్ల తామ్రశాసనాల విష్ణుకుండిన రాజులు తమను తాము మహేశ్వరుని, అంటే శివుని, భక్తి గల ఆరాధకులుగా పిలుచుకుంటారు.³ వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు కూడా అదే బిరుదు వాడారు.⁴ ఉదాహరణకు, మొదటి రాజరాజు దానపత్రం ఒకటి అతనిని పరమమాహేశ్వర, అంటే శివుని పరమ భక్తుడు, అని పిలుస్తుంది.⁴ దీనికి భిన్నంగా గోదావరి గెజిటీర్ ఈ వంశాన్ని వైష్ణవమని పేర్కొంది.²⁸

1202 నాటి ఒక వంశావళి 9వ శతాబ్దపు రాజు నరేంద్రుడు 108 యుద్ధాలు చేశాడని ఘనత ఇస్తుంది.³⁰ యుద్ధభూముల్లో చెరువులు, తోటలతో అతను 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని అది చెబుతుంది.³⁰ అతని వంశానికి చెందిన ఒకరు విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) లో ఉమామహేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించారని 958 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.³¹ వేంగి యుగం చూడండి.

జైన పోషకులు, జైన విగ్రహాలు

కాకతీయులకు ముందరి శతాబ్దాల్లో దక్కన్‌లో జైనం బలంగా ఉండేది. తొలి కాకతీయ నాయకులకు దానితో సంబంధం ఉండేది.⁵ మొదటి బేత, రెండవ బేత జైన ఆలయాలకు ఇచ్చిన దానాలను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఉదహరిస్తారు.⁵ హనుమకొండలోని పద్మాక్షి కొండపై 1117 నాటి ఒక శాసనం ఒక మంత్రి భార్య ఒక జైన ఆలయాన్ని (బసది) కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది.⁵

ఇప్పుడు శైవ దేవతగా పూజిస్తున్న పద్మాక్షి దేవత మొదట జైన దేవత అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాదిస్తారు.⁵ వంశం చివరి కాలంలో కూడా జైనానికి పోషకులు ఉన్నారు. అప్పయార్యుడు అనే జైన కవి తన రచనకు ప్రతాపరుద్రుని పాలన కాలాన్ని తేదీగా వేశాడు.⁵

ఇదే స్వాధీనం తీరంలో కూడా కనిపిస్తుంది. గుడివాడలోని భీమేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఏడు తలల సర్పం కింద కూర్చున్న ఒక జైన విగ్రహాన్ని అలెగ్జాండర్ రియా కనుగొన్నారు.³² ఆలయ బ్రాహ్మణులు దానిని తమదిగా చెప్పుకుని మునీశ్వరస్వామిగా పూజించారు.³²

అనేక గ్రామాల్లో కాళ్లు మడుచుకుని కూర్చున్న తపస్వి విగ్రహాలను గోదావరి గెజిటీర్ గుర్తించింది.³³ పిఠాపురంలో హిందువులు అలాంటి విగ్రహాలను సన్యాసి దేవుళ్లు (“తపస్వి దేవుళ్లు”) గా పూజించేవారు. కరువు కాలంలో వారికి పండుగ చేసేవారు.³³ 1931 నాటికి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం 21,543 మంది జైనులను లెక్కించింది.³⁴ వారిలో ఎక్కువమంది మరాఠీ మాట్లాడే జిల్లాల్లో నివసించే మార్వాడీ వ్యాపారులు.³⁴

కాకతీయుల కాలంలో శైవ, వైష్ణవ ఉద్యమాలు

కాకతీయుల కాలంలో శైవం అనేక వ్యవస్థీకృత రూపాలు తీసుకుంది. రెండవ బేత, రెండవ ప్రోలుడు శ్రీశైలంలోని ఒక కాలాముఖ మఠాధిపతి రామేశ్వర పండితునికి శిష్యులు.⁶³⁵ గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి కాలంలో రాజగురువులు పాశుపత గోళకీ మఠం నుండి వచ్చారు.⁶³⁵ దాని అధిపతి విశ్వేశ్వర శంభు రాజ దానాలతో మఠాలు, అన్నసత్రాలు, ఒక విద్యాలయం (విద్యా మండపం) స్థాపించారు.⁶³⁵

రాజులు, వారి అధికారులు తమ పేర్లతో ఆలయాలు కట్టించారు.³⁶³⁷ కాకతీయ యుగం దేశానికి త్రిలింగ అనే పేరు ఇచ్చింది.³⁶³⁷ శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామ అనే మూడు గొప్ప శివ క్షేత్రాల నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.³⁶³⁷

ఈ కాలంలో మరో రెండు శైవ ఉద్యమాలు పెరిగాయి. ఆరాధ్యులు మల్లికార్జున పండితారాధ్యుని అనుసరించారు.³⁸ పాల్కురికి సోమనాథుడు ఆయన జీవిత చరిత్రను తెలుగులో రాశాడు. సోమనాథుడు బసవుని వీరశైవ బోధను కూడా సమర్థించాడు.³⁸

వీరశైవం ఎంతవరకు వ్యాపించిందనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి.³⁹⁴⁰ 1928లో రాసిన చెంచయ్య, భుజంగరావు దానిని తెలుగువారిలో పెద్ద అనుచర వర్గం ఉన్న దూకుడు మతంగా పిలిచారు.³⁹⁴⁰ సోమనాథుని ఉద్యమానికి ఆస్థానం మద్దతు ఉందని వారు చెప్పారు.³⁹⁴⁰ పి. శ్రీనివాసాచార్ 1942లో కాకతీయ శాసనాలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు. తన సేకరణలో వీరశైవాన్ని ప్రస్తావించే రికార్డు ఒక్కటీ ఆయనకు దొరకలేదు.⁴¹ తెలుగు ప్రజలపై దాని ప్రభావం ఆచరణలో దాదాపు లేనట్లేనని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి తర్వాత నిర్ణయించారు.³⁸

ఈ ఇద్దరు పండితులు ఆరాధ్యుల విషయంలో కూడా విభేదిస్తారు.³⁸⁴² ఆరాధ్యులు ఒంటిపై లింగం (శివుని రాతి చిహ్నం) ధరించేవారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వర్ణిస్తారు.³⁸ కొన్ని పాత ఆరాధ్య కుటుంబాలు ఎప్పుడూ ధరించలేదని శ్రీనివాసాచార్ పేర్కొంటారు.⁴²

ఆస్థానంలో వైష్ణవం అంత ప్రముఖంగా లేదు, కానీ పూర్తిగా లేకపోలేదు.⁴³ కాకతీయ ముద్రపై ఉన్న వరాహం విష్ణువు చిహ్నం.⁴³ వేయి స్తంభాల గుడి లాగా మూడు గర్భగుడులున్న ఆలయాల్లోని ముగ్గురు దేవతల్లో విష్ణువు ఒకడు.⁴³ సింహాచలం, అహోబిలం, కృష్ణా తీరంలోని శ్రీకాకుళం, తిరుపతి, ఇతర ఆలయాలను ఆ కాలపు వైష్ణవ కేంద్రాలుగా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొంటారు.⁴³

మతాలు పక్కపక్కనే జీవించాయి. మల్లిరెడ్డి అనే ఒక చిన్న నాయకుడు తన బెక్కల్లు శాసనంలో నాలుగు మతాల గురించి చెప్పాడు: శైవం, వైష్ణవం, తన కుటుంబపు జైనం, బౌద్ధం.⁴⁴ అవి సందేహానికి కారణాలు మాత్రమేనని, అన్నిటిలోనూ దేవుడు ఒక్కడేనని అతను చెప్పాడు.⁴⁴ తర్వాత అతను తన బంధువుల జ్ఞాపకార్థం శివాలయాలు కట్టించాడు.⁴⁴

పేదల మతం గురించి శాసనాలు తక్కువ చెబుతాయి.⁴⁵ దానికి బదులుగా శ్రీనివాసాచార్ సాహిత్యం వైపు చూపిస్తారు.⁴⁵ అది కాకతమ్మ, ఏకవీర, మైలారదేవుడు వంటి స్థానిక దేవతలకు జరిగే పండుగలను (జాతరలు), పల్నాటి వీరులకు ఒక ఆలయాన్ని వర్ణిస్తుంది.⁴⁵ కాకతీయ యుగం, రామప్ప దేవాలయం చూడండి.

తెలుగులో భక్తి: పోతన నుండి భద్రాచలం వరకు

వరంగల్ పతనం తర్వాత భక్తి తెలుగు పద్యంలో తన గొంతును కనుగొంది. బమ్మెర పోతన (సుమారు 1400–1475) భాగవత పురాణం అనువదించాడు. కుటుంబ రీత్యా అతను శైవుడు.⁷ చెంచయ్య, భుజంగరావు అతనిని తన రచనను రాజులకు అంకితం చేయడానికి నిరాకరించిన కవిగా వర్ణిస్తారు.⁷

విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో రామానుజుని వైష్ణవం ఆచరణలో రాజ్య మతం అయిందని వారు రాస్తారు.⁴⁶ వైష్ణవ సాహిత్యం వర్ధిల్లింది.⁴⁶ విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు చూడండి.

శతకం అత్యంత విస్తృతమైన రూపాల్లో ఒకటి అయింది. అది వంద పద్యాల సమూహం. ప్రతి పద్యం ఒక దేవుడి లేదా ఒక వ్యక్తి పేరుతో ముగుస్తుంది.⁴⁷ సుమారు ఆరు వందల శతకాలు మిగిలి ఉన్నాయని, వాటిలో మూడొంతులు మతపరమైనవి లేదా నీతి శతకాలని చెంచయ్య, భుజంగరావు లెక్కించారు.⁴⁷ దాని బాగా ప్రసిద్ధుడైన కవి వేమన. వారి అభిప్రాయంలో అతను లోకాన్ని విడిచిన ఒక అద్వైత యోగి.⁴⁷

భక్తి శతకాల్లో వారు “భద్రాచలపు ప్రసిద్ధ రామభక్తుడు” కంచర్ల గోపన్న రాసిన దాశరథీ శతకం పేరు చెబుతారు.⁴⁷ చాలా ప్రజా మత సాహిత్యం పాడటానికి రాయబడిందని కూడా వారు పేర్కొంటారు. త్యాగరాజు కీర్తనలను వారు ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటారు.⁴⁸

తీర్థయాత్ర ఈ సంప్రదాయాలను స్థలాలతో ముడిపెట్టింది. హెన్రీ మోరిస్ 1878లో గోదావరి జిల్లా గురించి రాశారు.⁴⁹ శివరాత్రికి వేలాది మంది శైవులు పట్టిసం, కోటిపల్లిలలో కూడేవారు.⁴⁹ అంతర్వేది కళ్యాణం ఉత్సవానికి జనసమూహాలు హాజరయ్యేవి.⁴⁹ భద్రాచలంలో నదికి ఎగువన కొండపై ఉన్న రామాలయం దాని వార్షిక ఉత్సవానికి దేశమంతటా నుండి యాత్రికులను ఆకర్షించేది.⁴⁹

ఇస్లాం: గోల్కొండ, హైదరాబాద్, దక్కన్ దర్గాలు

ఢిల్లీ సుల్తానులు, బహమనీల సైన్యాలతో పాటు ఇస్లాం తెలుగు దేశానికి వచ్చింది. కుతుబ్ షాహీలు షియాలు.⁸ సుల్తాన్ కులీ ఇంకా బహమనీ గవర్నర్‌గా ఉన్నప్పుడే బహిరంగ ప్రార్థనలను పన్నెండు మంది ఇమాముల పేరుతో చదివించాడని ఫెరిష్తా నమోదు చేశాడు.⁸

డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ 1610లు, 1620ల నాటి డచ్, ఇంగ్లీషు నివేదికలను చదివారు.⁵⁰ రాజ్య ప్రజలు దాదాపు అందరూ హిందువులని, తెలుగు మాట్లాడేవారని ఆయన కనుగొన్నారు.⁵⁰ పెద్ద ఎత్తున ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడి జరిగినట్లు ఆయనకు ఏ రికార్డూ దొరకలేదు. అక్కడ నివసించిన ముస్లింల్లో ఎక్కువమంది విదేశీ మూలాలున్నవారని ఆయన భావించారు.⁵⁰

హైదరాబాద్ను షియా ఆచారాల చుట్టూ నిర్మించారు. రాజ బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానాను 1593 నుండి 1596 మధ్య కట్టారు.⁵¹ దాని మెరుపు పెంకులపై షియా ప్రార్థనలు, “అలీ దాసుడు, మహమ్మద్ కుతుబ్ షా” అనే శాసనం ఉన్నాయి.⁵¹

మౌలాలీ కొండ నగరం బయట ఉంది.⁵² దాని గురించి ఒక కుతుబ్ షాహీ చరిత్రను బిల్గ్రామీ ఉదహరిస్తారు.⁵² ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పాలనలో యాకూత్ అనే ఒక నపుంసకుడు శిఖరంపై అలీ కూర్చున్నట్లు కలగన్నాడు.⁵² రాజు ఆ కొండను సందర్శించి అక్కడ ఒక మసీదు కట్టించాడు. 1920లలో కూడా ప్రతి రజబ్ 17న వార్షిక ఉత్సవం (ఉర్సు) జరుపుకునేవారు.⁵²

ఆ దర్గా తర్వాతి పోషకుల్లో మాహ్ లఖా బాయి ఉంది. ఆమె దాని మండపాల్లో ఒకదానిని రాతితో మళ్లీ కట్టించింది.⁵³ నిజాం రెండవ అసఫ్ జా దాని సేవకుల కోసం ఒక గ్రామాన్ని మంజూరు చేశాడు.⁵³ మక్కా మసీదు పని 1617లో ప్రారంభమైంది. మీర్ ఫైజుల్లా బేగ్, చౌదరి రంగయ్య కలిసి దానిని పర్యవేక్షించారు.⁵⁴ చార్మినార్, కుతుబ్ షాహీ సమాధులు కూడా చూడండి.

మద్రాసు జిల్లాల్లో ముస్లింలు చిన్న అల్పసంఖ్యాక వర్గం. 1901లో గోదావరి జిల్లాలో సుమారు 1.45 మిలియన్ల (14.5 లక్షల) జనాభాలో 24,646 మంది ముసల్మానులు ఉన్నారు.⁵⁵ పండుగల సమయంలో అప్పుడప్పుడు వచ్చే తగాదాలు తప్ప, హిందువులతో వారి సంబంధాలు మొత్తం మీద స్నేహపూర్వకంగా ఉన్నాయని గెజిటీర్ వర్ణించింది.⁵⁵ హిందూ దుస్తులు ధరించి, హిందూ పేర్లు వాడే, తెలుగు మాట్లాడే ముస్లింలైన దూదేకులను కూడా అది పేర్కొంది.⁵⁵

సంబంధాలు ఒకప్పుడు కటువుగా ఉండేవని 1905 అనంతపురం గెజిటీర్ గుర్తు చేసింది.⁵⁶ పెనుకొండలోని వంటి ఆలయాలను మసీదులుగా మార్చారు.⁵⁶ తన కాలంలో రెండు వర్గాలు స్నేహపూర్వకంగా జీవించాయని, బావులను, పండుగలను పంచుకున్నాయని అది చెప్పింది.⁵⁶ హిందువులు ముస్లిం ఫకీర్లకు (సాధువులకు) గౌరవం చూపేవారు. ముస్లింలు ఒక దేవత మందిరం ముందు కొబ్బరికాయలు కొట్టేవారు.⁵⁶

అనంతపురంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో, తమ సొంత మొహర్రం మండపాలతో, హిందువులు ఫ్రాన్సిస్ “హిందూ మొహర్రం” అని పిలిచిన దానిని జరుపుకునేవారు.⁵⁶ వేడుకలకు కనీసం ఒక ముస్లిం అవసరమయ్యేవాడు.⁵⁶ ముస్లిం లేని గ్రామాలు, హిందువులు పీర్లు అని పిలిచే జెండాలను నిలపడానికి వేరే చోటి నుండి ఒకరిని తెచ్చుకునేవి.⁵⁶ జిల్లాలో అత్యంత పవిత్రమైన ముస్లిం స్థలం పెనుకొండలోని బాబయ్య దర్గా (సమాధి క్షేత్రం).⁵⁶ కర్నూలులో ముస్లింలు, హిందువులు ఇద్దరూ మస్తాన్ షా దర్గాను గౌరవించేవారు. అక్కడ ప్రమాణాలు చేసి తగాదాలు పరిష్కరించుకునేవారు.⁵⁷

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ముస్లింలు జనాభాలో సుమారు పదో వంతు.⁵⁸⁵⁹ 1901లో వారు 10.4 శాతం, 1931లో దాదాపు 11 శాతం.⁵⁸⁵⁹ 1931లో రాష్ట్రంలోని ముస్లింల్లో 44 శాతం తెలంగాణలో నివసించారు.⁵⁹ వీరిలో నాలుగో వంతుకు పైగా హైదరాబాద్ నగరంలో నివసించారు.⁵⁹

గ్రామదేవతలు, స్థానిక దేవుళ్లు

గొప్ప ఆలయాలతో పాటు ప్రతి గ్రామానికి సొంత దేవతలు ఉండేవారు. గోదావరి గెజిటీర్ నూకాలమ్మ, పోలేరమ్మ, ముత్యాలమ్మ, మల్లమ్మ, సోమాలమ్మ వంటి దేవతలను పేర్కొంది.⁹ ఎక్కడ ఒక దేవతను పూజించినా, ఆమె సోదరుడు పోతురాజును కూడా పూజించేవారు.⁹ వార్షిక పండుగలో అర్ధరాత్రి ఒక దున్నపోతును చంపేవారు.⁹ దాని రక్తంలో నానబెట్టిన ధాన్యం నుండి పంటను ఊహించేవారు.⁹

అదే గెజిటీర్ నిర్దిష్ట కులాల దేవతలను వర్ణించింది: కోమట్ల కన్యకమ్మ, మాలల గొంతియాలమ్మ, మాదిగల మాతంగిరాలు.⁹ మద్రాసు బిషప్ హెన్రీ వైట్‌హెడ్ అనేక జిల్లాల నుండి పేర్లు సేకరించారు:⁶⁰

మచిలీపట్నంలో (అప్పుడు మసులిపటం) ముత్యాలమ్మ, గంగమ్మ
ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్) దగ్గర గంగమ్మ, పోలేరమ్మ, అంకమ్మ
కడప (అప్పుడు కడ్డపా), కర్నూలులలో కేవలం పెద్దమ్మ, “గొప్ప తల్లి”⁶⁰

దేవతలు “ఒకే దేవతకు వేర్వేరు పేర్లు మాత్రమే” అని గ్రామస్తులు తరచుగా ఆయనకు చెప్పారు.⁶¹ పూజారులు బ్రాహ్మణులు కారని, కుమ్మరులు, చాకలివాళ్లు, ఇతరులని ఆయన గమనించారు.⁶² మాలలు, మాదిగలకు, ముఖ్యంగా దున్నపోతు బలిలో, ముఖ్యమైన పాత్రలు ఉండేవి.⁶² ఆసాదులు అనే కొన్ని మాల కుటుంబాలకు దేవత స్తుతిని పాడే వంశపారంపర్య హక్కు ఉండేది.⁶² వైట్‌హెడ్ ఒక మిషనరీ బిషప్‌గా రాశారు. ఆయన వర్ణనలు బయటి పరిశీలకుడివి.

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కూడా ఇలాంటి ఆచారాలు కనిపిస్తాయి. నిజాం రాజ్యంపై సిరాజ్ ఉల్ హసన్ చేసిన సర్వే (1920) ఆరె కటికలు అనే ఒక వర్గాన్ని వర్ణిస్తుంది.⁶³ ఆషాఢ మాసంలో వారు పోచమ్మ, ఇతర దేవతలను గొర్రెలు, కోళ్లతో శాంతింపజేసేవారు.⁶³ ఒక కుమ్మరి పూజారిగా ఉండేవాడు. ఒక ముస్లిం కసాయి జంతువులను చంపేవాడు.⁶³

కొండ, అటవీ ప్రజల మతాలను జనాభా లెక్కల అధికారులు “ప్రకృతి ఆరాధన” (Animism) గా వర్గీకరించారు.⁶⁴ 1931లో హైదరాబాద్ అలాంటి ప్రజలను ఐదు లక్షలకు పైగా లెక్కించింది. వారిలో ఎక్కువమంది లంబాడీలు, గోండులు, ఎరుకలు, కోయలు.⁶⁴ వారికి, హిందువులకు మధ్య గీత గీయడం కష్టమని జనాభా లెక్కలు ఒప్పుకున్నాయి.⁶⁴ అమ్రాబాద్ కొండల చెంచులు హిందూ ఆచారాలు స్వీకరిస్తున్నారని అవి వర్ణించాయి. శ్రీశైలం యాత్రికులు వారి ప్రాంతం గుండా వెళ్లేవారు.⁶⁴

క్రైస్తవ మిషన్లు

మిషన్ల కంటే చాలా ముందే క్రైస్తవ తెలుగు కవులు ఉన్నారు. పింగళి ఎల్లనార్యుడు సెయింట్ థామస్ జీవిత కథనం ఆధారంగా 1602లో ఒక కావ్యం రాశాడు.⁶⁵ మంగళగిరి ఆనందకవి సుమారు 1750లో క్రీస్తు జీవిత చరిత్ర రాశాడు.⁶⁵ వీరిలో ఎవరైనా అధికారికంగా చర్చి సభ్యులా అని చెంచయ్య, భుజంగరావు సందేహించారు.⁶⁵

వ్యవస్థీకృత ప్రొటెస్టెంట్ మిషన్లు 19వ శతాబ్దంలో వచ్చాయి:¹⁰⁶⁶

అమెరికన్ బాప్టిస్ట్ శామ్యూల్ డే 1840లో నెల్లూరుకు వచ్చారు.¹⁰
నార్త్ జర్మన్ మిషన్ సొసైటీ 1844లో ఎల్. ఎం. వాలెట్‌ను రాజమహేంద్రవరానికి పంపింది. ఆ పని గుంటూరు ప్రధాన కేంద్రంగా అమెరికన్ లూథరన్లకు వెళ్లింది.⁶⁶
కెనడియన్ బాప్టిస్టులు 1869లో కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) లో ప్రారంభించారు.⁶⁶
చర్చి మిషనరీ సొసైటీ దుమ్ముగూడెం నుండి కోయలు, మాలల మధ్య పనిచేసింది.⁶⁶

కర్నూలులో లండన్ మిషన్ తన మొదటి క్రైస్తవులను కడప జైలులో బోధన విన్న ఒక మాల ఖైదీకి ముడిపెట్టింది.⁵⁷

అతి పెద్ద ఉద్యమాలు మాదిగలు, మాలల్లో జరిగాయి. ఒంగోలులో మొదటి మాదిగ క్రైస్తవుడు పెరియాకు 1866లో బాప్తిస్మం ఇచ్చారు.⁶⁷ 1876–78 కరువు కాలంలో మిషన్ సహాయ పనులు నడిపింది. దరఖాస్తుదారులకు బాప్తిస్మం ఇవ్వడానికి నిరాకరించింది.⁶⁸ కరువు తర్వాత ఒంగోలు మిషన్ 1878 జూన్ నుండి డిసెంబర్ మధ్య 9,606 మందికి బాప్తిస్మం ఇచ్చింది.⁶⁸ ఒకే రోజు వారిలో 2,222 మందికి గుండ్లకమ్మ నదిలో బాప్తిస్మం ఇచ్చారు.⁶⁸

కరువు సహాయం తర్వాత అంత త్వరగా అంతమందికి బాప్తిస్మం ఇవ్వడం ఎంతవరకు తెలివైన పని అని విమర్శకులు సందేహించారని మిషన్ సొంత చరిత్రకారుడే ఒప్పుకుంటాడు.⁶⁸⁶⁹ మిషనరీలందరూ కూడా ఈ ఉద్యమం గురించి సమానంగా నిశ్చింతగా లేరు.⁶⁸⁶⁹

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో వెస్లియన్లు 1880 నుండి నగరానికి ఉత్తరాన ఉన్న జిల్లాల్లో పనిచేశారు. మెదక్‌లో వారికి ఒక ఆసుపత్రి ఉంది.⁷⁰ అమెరికన్ బాప్టిస్ట్ తెలుగు మిషన్ 1875లో సికింద్రాబాద్‌లో ప్రారంభమైంది. అది 1902లో హనుమకొండలో ఒక ఆసుపత్రి తెరిచింది.⁷⁰

1931 నాటికి రాష్ట్రంలో 151,382 మంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు.⁷¹ వీరిలో 83 శాతం తెలంగాణలో, అన్నిటికంటే ఎక్కువగా వరంగల్‌లో, నివసించారు.⁷¹ ఈ పెరుగుదలకు ముఖ్యంగా ఆంగ్లికన్ దోర్నకల్ మిషన్, మెదక్‌లోని వెస్లియన్లే కారణమని జనాభా లెక్కలు ఘనత ఇచ్చాయి.⁷¹ 1920లలో వారి క్రైస్తవులు ఎక్కువగా మాలలు, మాదిగల నుండి వచ్చారు.⁷¹ తక్కువ సంఖ్యలో కాపులు, నేతగాళ్లు, జాలర్లు, గొర్రెల కాపరులు, ఇతరుల నుండి వచ్చారు.⁷¹

అణగారిన వర్గాల్లోని చాలామంది హిందూ మతంలో సమాన స్థానం దక్కనందువల్ల ఇస్లాం లేదా క్రైస్తవం వైపు మళ్లారని జనాభా లెక్కల రచయిత సూచించారు.⁷² హిందువులుగా పూర్తి హక్కులు కోరే ఒక కొత్త ఉద్యమం వారిలో వచ్చిందని కూడా ఆయన పేర్కొన్నారు.⁷²

సంస్కరణ, జనాభా లెక్కలు, 1878–1931

పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో హిందూ మతం లోపల కొత్త ఉద్యమాలు వచ్చాయి. 1878లో కందుకూరి వీరేశలింగం, కొద్దిమంది మిత్రులు రాజమహేంద్రవరంలో ఒక ప్రార్థనా సమాజాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.⁷³ వారు విగ్రహాలు లేకుండా ప్రార్థన కోసం వారానికి ఒకసారి కూడేవారు.⁷³ కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన తనను తాను ఆచరించే బ్రహ్మసమాజికుడిగా ప్రకటించుకుని, జంధ్యాన్ని వదిలేశారు.⁷³⁷⁴

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 1931 జనాభా లెక్కలు 3,769 మంది ఆర్య సమాజికులను లెక్కించాయి. పది సంవత్సరాల ముందు వారు 545 మంది. బ్రహ్మసమాజికులు 182 మంది.⁷⁵ చిన్న వర్గాల్లో పారసీలు ఉన్నారు, వారి అగ్ని ఆలయం సికింద్రాబాద్‌లో ఉంది. 52 మంది బౌద్ధులు కూడా ఉన్నారు.⁷⁶ అప్పుడు రాష్ట్రంలో 31,373 ఆలయాలు, 5,191 మసీదులు, 110 చర్చిలు ఉన్నాయి.⁷¹ సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమాల కోసం సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు చూడండి.

ఆధారాలు చెప్పనివి

ఆధారాల గురించి. గ్రంథాలయం బౌద్ధ కట్టడాలు, కాకతీయ శాసనాలు, కుతుబ్ షాహీ హైదరాబాద్, మిషన్ల విషయంలో అత్యంత బలంగా ఉంది. సంస్థలుగా సూఫీ శాఖల గురించి అది తక్కువ చెబుతుంది. వారి గురువుల పరంపరలకు, తెలుగు దేశంలోని వారి ఖాన్‌ఖాహ్‌లకు (నివాస మఠాలు) గ్రంథాలయంలో ఇంకా లేని ఆధారాలు కావాలి. కుతుబ్ షాహీల తర్వాత హైదరాబాద్‌లో షియా, సున్నీ జీవితం, నగరపు మొహర్రం ఊరేగింపులు, కాథలిక్ చర్చి చరిత్రను అది కొద్దిగా మాత్రమే తాకుతుంది. 1950 తర్వాతి మత జీవితం ఇక్కడ లేదు. ఇందులో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఆలయ పరిపాలన, చర్చిల తర్వాతి చరిత్ర, గిరిజన ప్రజల మత జీవితం ఉన్నాయి.

G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 53 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
F. Kielhorn, “Chikkulla Plates of Vikramendravarman II”, Epigraphia Indica IV (1897), pp. 197–198 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Kielhorn, “Nandamapundi Grant of Rajaraja I”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 307 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 272–273. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 274–279. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), pp. 63–64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 47–48 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
David Downie, The Lone Star: The History of the Telugu Mission of the American Baptist Missionary Union (1893), pp. 30, 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Bühler, Epigraphia Indica II (1894), p. 327 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Vogel, Epigraphia Indica XX (1933), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
B. Ch. Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time, Year 11”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60, publ. 1963), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1956–57: A Review (1957), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
D. C. Sircar and K. G. Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62, publ. 1963), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time” (1963), p. 148 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1959–60: A Review (1960), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
D. C. Sircar, “Nagarjunikonda Inscription of the time of Abhira Vasushena, Year 30”, Epigraphia Indica XXXIV (1963), p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 201 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 202 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Vogel, Epigraphia Indica XX (1933), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Vogel, Epigraphia Indica XX (1933), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Vogel, Epigraphia Indica XX (1933), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
M. A. Waheed Khan, preface to R. Subrahmanyam, Salihundam: A Buddhist Site in Andhra Pradesh (1964), pp. iii–iv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 271. ↩ ↩² ↩³
E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Gulam Ahmad Khan, Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I, Report (1933), p. 238 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I (1942), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 282. ↩ ↩² ↩³
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 278. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 279–280. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 273–274, 281. ↩ ↩² ↩³
Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), pp. 98–99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), pp. 41–42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), p. xv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 21–22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Hemingway, Godavari (1907), pp. 38–39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), pp. 29–30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 240 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Henry Whitehead, The Village Gods of South India (2nd ed., 1921), pp. 23–24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Whitehead, Village Gods (1921), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Whitehead, Village Gods (1921), pp. 43–44, 48–49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), pp. 233–234 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Chenchiah and Bhujanga Rao, Telugu Literature (1928), pp. 105–106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 39–42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Downie, The Lone Star (1893), p. 79 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Downie, The Lone Star (1893), pp. 111–112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Downie, The Lone Star (1893), p. 139 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), pp. 241–242 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 235 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), pp. 37–38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), pp. 58–60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), pp. 232, 236 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 240 (archive.org (opens in a new tab)). ↩