తెలుగు చరిత్రTelugu History

సినిమా హాళ్లు, ప్రేక్షకులు, 1927–1979

తెలుగు నేలకు సినిమా ఎలా అత్యంత ఇష్టమైన వినోదమైందో ఈ పేజీ చెబుతుంది: 1928 నుంచి 1948 వరకు శాశ్వత హాళ్లు, డేరా సినిమాల పెరుగుదల, 1939 నుంచి 1970ల వరకు విజయవాడ, కాకినాడ, రాజమండ్రి, హైదరాబాద్ వంటి పట్టణాల్లో సినిమా హాళ్ల సంఖ్య, టికెట్ ధరలు, పన్నులు, ప్రేక్షకులు సినిమాను ఎలా చూశారు, సినిమా తారలు, వారి అభిమానులు, బాక్సాఫీసు గురించి ఒక తార ఫిర్యాదు.

1927లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ మొత్తంలో 43 శాశ్వత సినిమా హాళ్లే ఉండేవి.1 యాభై ఏళ్ల తర్వాత ఒక్క తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోనే 66 ఉన్నాయి; సినిమానే ప్రజలకు అత్యంత ఆదరణ పొందిన వినోదమని గెజిటీర్లు రాశాయి.2 ఆ మార్పును ఈ పేజీ చెబుతుంది: హాళ్లు, డేరా సినిమాలు, వాటితో నిండిపోయిన పట్టణాలు, చూడటానికి వచ్చిన జనం. సినిమాల కథ తొలి తెలుగు టాకీలు, మద్రాసు స్టూడియోల కాలం పేజీల్లో ఉంది.

ఆధారాల గురించి. ఇక్కడి అంకెలు రెండు ప్రభుత్వ కమిటీల (1928, 1951) నివేదికలు, 1939, 1953లలో ప్రచురించిన సినిమా హాళ్ల జాబితాలు, 1961 జనగణన, 1970ల నాటి జిల్లా గెజిటీర్ల నుంచి తీసుకున్నవి.134562 జాబితాల్లో కొన్ని హాళ్లు తప్పిపోయి ఉండవచ్చు, కాబట్టి పట్టణాల అంకెలు సూచన మాత్రమే, సరిగ్గా లెక్క కాదు. ప్రేక్షకుల అభిప్రాయాలు ముఖ్యంగా రచయిత కొడవటిగంటి కుటుంబరావు రచనల నుంచి వచ్చాయి.7

కొన్ని హాళ్ల నుంచి వందల హాళ్లకు

1951 నాటి సినిమా విచారణ కమిటీ ఇరవై ఏళ్లలో సినిమా హాళ్ల సంఖ్యను పోల్చి చూసింది. మద్రాసు, హైదరాబాద్ నుంచి మైసూరు, తిరువాన్కూర్-కొచ్చిన్ వరకు దక్షిణాదిని అది ఒకే “దక్షిణ సర్క్యూట్”గా లెక్కించింది.3

సంవత్సరంశాశ్వతకాలానుగుణటూరింగ్మొత్తం
1928433–46
19383774194575
1948630–7431,373

ఈ పట్టిక కమిటీ నివేదికలోని అనుబంధం XVII నుంచి తీసుకున్నది.3 1928 అంకెల్లో హైదరాబాద్ వంటి సంస్థానాలు లేవు.3 అయినా పెరుగుదల స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. 1948లో దేశంలోని 3,003 సినిమా హాళ్లలో 1,373 దక్షిణాదిలోనే ఉన్నాయి; దేశంలోని 908 టూరింగ్ సినిమాల్లో 743 ఇక్కడివే.3

ప్రభుత్వం తన వార్తాచిత్రాలను, లఘు చిత్రాలను కొన్ని భాషల్లో హాళ్లకు ఇచ్చింది. 1950 మధ్యలో 324 హాళ్లు వాటిని తెలుగులో, 674 తమిళంలో, 1,858 హిందీలో కోరుకున్నాయి.8 దక్షిణ భారతదేశంలో ఒకే హాలు తమిళ, తెలుగు సినిమాలను మార్చి మార్చి చూపిస్తుందని, మధ్యమధ్యలో కన్నడ, మలయాళ, హిందీ సినిమాలు కూడా వేస్తుందని కమిటీ చెప్పింది.9 1954–55 నాటికి ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో 215 సినిమా థియేటర్లు ఉన్నాయని ఆంధ్ర ఇయర్ బుక్ చెబుతుంది.10

గ్రామాల్లో డేరాలు

గ్రామాల సినిమా అంటే టూరింగ్ సినిమానే. 1950 నాటికి 800కు పైగా టూరింగ్ సినిమాలు ఉండేవని, అవి ఎక్కువగా దక్షిణాదిలోని వర్షం తక్కువగా పడే, మితమైన వాతావరణం ఉన్న జిల్లాల్లో ఉండేవని కమిటీ చెప్పింది.11 అవి సాధారణంగా కాన్వాస్ డేరాల్లో నడిచేవి, ఊరి నుంచి ఊరికి కదిలేవి.12 వాటికి పెట్టుబడి తక్కువ కావడంతో, లేకపోతే దొరకని ఒక వినోదాన్ని అవి గ్రామీణ ప్రజలకు అందించాయి.12 జిల్లాలో తిరుగుతూ ఉండటం వల్ల ఏడాది పొడవునా వాటికి ప్రేక్షకులు దొరికేవారు.12

రాష్ట్రాలు ఈ సినిమాల బతుకు కష్టం చేస్తున్నాయని కమిటీ ఆందోళన చెందింది. సాగు చేయగలిగే ఏ భూమి మీదా డేరా వేయకూడదని కొన్ని నియమాలు నిషేధించాయి; సినిమా తన జిల్లా దాటి వెళ్లకూడదని మరికొన్ని ఆపాయి.12 ఈ నియమాల వల్ల టూరింగ్ సినిమాల సంఖ్య అప్పటికే తగ్గిందని కమిటీ అంది.12

హాళ్లతో నిండిన పట్టణాలు

1939, 1953లలో ప్రచురించిన సినిమా హాళ్ల జాబితాలు, తర్వాతి లెక్కలు పట్టణాల్లో హాళ్లు పెరిగిన తీరును చూపిస్తాయి.45 అప్పట్లో హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ నిజాం రాష్ట్రంలో ఉండేవి; మిగతా పట్టణాలు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో ఉండేవి.1314

పట్టణం19391953తర్వాత
విజయవాడ (బెజవాడ)2411151961లో 156
కాకినాడ (కోకనాడ)44551970లలో 102
రాజమండ్రి3168171970లలో 122
ఏలూరు213351970లలో 718
నెల్లూరు219420–
హైదరాబాద్ నగరం10132414–
సికింద్రాబాద్8161121–

1961 జనగణన కృష్ణా జిల్లాలో 64 సినిమా హాళ్లను లెక్కించింది. వాటిలో పదిహేను విజయవాడలో, 23 గ్రామాల్లో ఉన్నాయి.6 హైదరాబాద్ జిల్లాలో 41 హాళ్లు ఉండగా, వాటిలో 31 నగర మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ పరిధిలో ఉన్నాయి.22 1976 నాటి వరంగల్ గెజిటీర్ జిల్లాలో పదకొండు శాశ్వత హాళ్లను లెక్కించింది; వాటిలో పది వరంగల్ నగరంలోనే.23 1979 నాటి పశ్చిమ గోదావరి గెజిటీర్ 49 లెక్కించింది.18

జాబితాల్లో హాళ్ల పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. 1953 నాటి బెజవాడ జాబితాలో శ్రీ దుర్గా కళామందిర్, జైహింద్, జవహర్ ఉన్నాయి.15 హైదరాబాద్‌లో దిల్షాద్, తస్వీర్ మహల్, జమురుద్ మహల్ ఉండేవి.14

టికెట్లు, పన్నులు

టికెట్లు సాధారణంగా 3 అణాల నుంచి 2 లేదా 3 రూపాయల వరకు ఉండేవని 1928 కమిటీ గుర్తించింది.1 తర్వాత ప్రభుత్వాలు ప్రతి ప్రదర్శన మీదా పన్ను వేశాయి. బొంబాయి, మద్రాసు, మైసూరుల పద్ధతిలోనే సినిమా ప్రదర్శనకు ఒక రూపాయి నుంచి మూడు రూపాయల వరకు పన్ను వేసే బిల్లును 1952లో హైదరాబాద్ శాసనసభ ఆమోదించింది.24

టూరింగ్ సినిమాలు ఎక్కువగా ఉన్నది మద్రాసులోనే అని 1951లో సినిమా విచారణ కమిటీ గుర్తుచేసింది. అయినా అతి చౌక టికెట్లకు పన్ను మినహాయింపు అవసరమని మద్రాసు భావించలేదని అది చెప్పింది.25 దేశమంతటా హాళ్లు రోజుకు కనీసం 16 లక్షల టికెట్లు, అంటే ఏటా సుమారు 60 కోట్లు అమ్ముతున్నాయని కమిటీ అంచనా వేసింది.26

ప్రేక్షకులు ఏమనుకున్నారు

1954లో రాస్తూ, సినిమా గురించి ప్రజల అభిప్రాయం ఎలా మారిందో కుటుంబరావు వివరించారు.7 మొదట్లో చాలామంది సినిమాను అనుమానంగా చూశారు; సినిమాకు వెళ్లడం మంచి పనో కాదో వారికి సందేహంగా ఉండేది.7 యువకులు ఉత్సాహంగా వెళ్తే, పెద్దవాళ్లు కోప్పడేవాళ్లు. త్వరలోనే పెద్దవాళ్లు కూడా పుణ్యం కోసం పౌరాణిక చిత్రాలకు వెళ్లడం మొదలుపెట్టారు.7

చదువుకున్నవాళ్లు అప్పటికీ సినిమాను చవకబారు కళగానే చూశారని ఆయన అంటారు. సాంఘిక చిత్రాల వల్ల సినిమాకు కొంత గౌరవం వచ్చింది, యువకులు, చదువుకున్నవాళ్లు ఎక్కువగా వచ్చారు.7 తర్వాత ఆ రెండు రకాలనూ పట్టించుకోని వాళ్లను కూడా జానపద చిత్రాలు ఆకర్షించాయి. జీవితంలో మరే కళా పరిచయం లేనివాళ్లకు అవి కళానుభూతిని ఇచ్చాయి.7

తారలు, అభిమానులు

జానపద చిత్రాలు నటులను తారలుగా చేశాయి. రాజకీయ నాయకులు కూడా పోటీపడలేని అత్యున్నత స్థానాన్ని తారలు సమాజంలో అందుకున్నారని కుటుంబరావు రాశారు.27 వారి సంపాదన గవర్నర్ల జీతాలను మించిపోయింది.27 వారి చుట్టూ సినిమా పత్రికలు, పత్రికల్లో సినిమా శీర్షికలు, తారల బొమ్మలు, అభిమాన సంఘాలు వెలిశాయి.27

ఈ అభిమానులను కుటుంబరావు స్వయంగా చూశారు. 1952 చివర్లో పెళ్లి చేసి చూడు వంద రోజుల ఉత్సవానికి ఆ సినిమా తారలతో కలిసి ఆయన మద్రాసు నుంచి విజయవాడకు రైలులో వెళ్లారు.28 సూళ్లూరుపేటలో నటుడు ఎస్. వి. రంగారావు వెనకే సుమారు యాభై మంది పెట్టె దగ్గరికి వచ్చి చుట్టుముట్టి అరిచారు.28

విజయవాడలో ఆ బృందం దిగిన ఇంటి ముందు వీధి నిండా జనం గుమిగూడారు. బాల్కనీలో తారలు కనిపిస్తారేమోనని చక్రాలు లేని ఒక పాత బస్సులో కూడా జనం కిక్కిరిసి నిలబడ్డారు.29 కొందరు సినిమాలోని మాటలు అరిచి చెప్పారు; మరికొందరు రాలేకపోయిన ఎన్. టి. రామారావు కోసం కేకలు వేశారు.29 సూళ్లూరుపేట జనాన్ని పత్రికలో “తోడేళ్లు” అని రాసినందుకు తర్వాత కుటుంబరావు పశ్చాత్తాపపడ్డారు.30

ప్రేక్షకులు ఏం కోరుకున్నారు

తారలు ఎప్పుడూ అభిమానులను తమ వెంట నడిపించలేరు. తన సోదరుడు నిర్మించిన ఒక సినిమా ఎలా విఫలమైందో 1956 సంచికలో ఎన్. టి. రామారావు రాశారు.31 అది శ్రమకూ పెట్టుబడికీ మధ్య సంబంధం గురించిన సినిమా; దానికి ప్రశంసా పత్రం కూడా వచ్చింది.31 దానికి రెండు లక్షల రూపాయలకు పైగా ఖర్చయింది, కానీ 65,000కు మించి రాలేదు.31 తన అభిమానులు తనను శృంగార పాత్రల్లోనే చూడాలనుకుంటారని, అది కూడా ఒక కారణమని రామారావు భావించారు.31 పన్ను మినహాయింపు వంటి సాయంతో ఇలాంటి సినిమాలను ఆదుకోవాలని ఆయన ప్రభుత్వాన్ని కోరారు.31

అంతటా సినిమా

1970ల నాటికి సినిమానే అన్నిటికంటే ఆదరణ ఉన్న వినోదమని జిల్లా గెజిటీర్లు రాశాయి. ప్రతి పట్టణంలో సినిమా హాలు ఉందని, గ్రామాలకు టూరింగ్ టాకీసులు సినిమా చూపిస్తున్నాయని అవి చెప్పాయి.21823 మొదటి స్థానం తెలుగు సినిమాలది; పట్టణాల్లో వాటి తర్వాత హిందీ, ఇంగ్లీషు సినిమాలు ఆడేవి.223 సినిమా ముందు పాత నాటకరంగం బాగా వెనకబడిపోయింది, అయినా పౌరాణిక నాటకాలను జనం ఇంకా ఆదరించారు.218 నాటకరంగం, జానపద కళల కోసం తెలుగు నాటకరంగం, తొలి సినిమా, తెలుగు జానపద కళలు చూడండి.

ప్రజా నాటకరంగ కళాకారులను కూడా సినిమా తన వైపు లాగింది. 1947 తర్వాత ప్రజా నాటక ఉద్యమమైన ప్రజానాట్యమండలి కళాకారులు సినిమాల్లోకి వలస వెళ్లారని కుటుంబరావు వ్యాసాల సంపాదకులు గుర్తుచేస్తారు.32

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

1928లో ఎన్ని సినిమా హాళ్లు. బ్రిటిష్ ఇండియాలో 309 శాశ్వత హాళ్లు ఉన్నాయని, వాటిలో 43 మద్రాసులో ఉన్నాయని 1928 కమిటీ లెక్కించింది.1 1951 కమిటీ 1928కి 241 శాశ్వత హాళ్లు అని ఇస్తుంది. ఈ అంకెలో సంస్థానాలు, పాకిస్తాన్‌లో భాగమైన సింధ్, బలూచిస్తాన్, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతం లేవని దాని గమనిక చెబుతుంది.3 రెండూ మద్రాసుకు 43 అనే ఇస్తాయి.13

Footnotes

  1. Indian Cinematograph Committee, Report of the Indian Cinematograph Committee, 1927–1928 (Calcutta: Government of India Central Publication Branch, 1928), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 336, Appendix XVII (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Y. A. Fazalbhoy, The Indian Film: A Review (Bombay: Bombay Radio Press, 1939), p. 122, list of cinemas, Southern Circuit (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 171, cinemas of the South Circuit (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. 196, Sub-table 6, places of public entertainment (cinemas). Cite-only. ↩ ↩2 ↩3

  7. Kutumbarao, “Jeevita satyanni vyaktam chese vastavika chalana chitralu”, Visalandhra, 14 January 1954, in Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 130 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 129 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954–55) (1955), p. 251 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  11. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 133 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  13. Fazalbhoy, The Indian Film (1939), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩ ↩2 ↩3

  14. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 175, cinemas of Hyderabad State (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Fazalbhoy, The Indian Film (1939), p. 125 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩ ↩2

  17. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 63 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  19. Fazalbhoy, The Indian Film (1939), p. 124 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩

  20. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 176 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  22. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. D 228, Sub-table 6, places of public entertainment (cinemas). Cite-only. ↩

  23. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  24. I. K. Menon and S. G. Chandavarkar (compilers), Indian Motion Picture Almanac and Who’s Who, 1953 (Bombay: Film Federation of India, 1953), p. xxiii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  25. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 35 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. Film Enquiry Committee, Report of the Film Enquiry Committee, 1951 (New Delhi: Government of India Press, 1951), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Kutumbarao, Visalandhra, 14 January 1954, in Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 175 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  28. Kodavatiganti Kutumbarao, account of the hundredth-day celebration of Pelli Chesi Choodu, Kinema (monthly), December 1952, in Cinema Vyasalu, Vol. 1 (Viplava Rachayitala Sangham, 2000), p. 153 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  29. Kutumbarao, Kinema, December 1952, in Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  30. Kutumbarao, letter in Kinema, January 1953, in Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  31. N. T. Rama Rao, “Award Picture that Failed”, in Indian Talkie, 1931–56: Silver Jubilee Souvenir (Bombay: Film Federation of India, 1956), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). Signed article, cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  32. Krishnabai and Prasad, editors’ introduction to Kutumbarao, Cinema Vyasalu, Vol. 1 (2000), p. vi (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (12)
  1. Film Enquiry Committee (S. K. Patil, chairman), Report of the Film Enquiry Committee, 1951 (opens in a new tab), Government of India Press, New Delhi, 1951, pp. 14, 35, 129–130, 132–133, 336. [Public domain in India]
  2. Indian Cinematograph Committee (T. Rangachariar, chairman), Report of the Indian Cinematograph Committee, 1927-1928 (opens in a new tab), Government of India Central Publication Branch, Calcutta, 1928, pp. 19. [Public domain]
  3. Y. A. Fazalbhoy, The Indian Film: A Review (opens in a new tab), Bombay Radio Press, Bombay, 1939, pp. 122–126. Cite-only; list of cinemas. [Cite only]
  4. I. K. Menon and S. G. Chandavarkar (compilers), Indian Motion Picture Almanac and Who's Who, 1953 (opens in a new tab), Film Federation of India, Bombay, 1953, xxiii, 171–176. [Public domain in India (directory and unsigned matter); signed articles cite only]
  5. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954-55) (in Telugu) (opens in a new tab), 1955, pp. 251. Cite-only; paraphrased. [Cite only]
  6. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (opens in a new tab), Census of India, 1966, pp. 196. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (opens in a new tab), Census of India, 1968, D 228. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (revised edition) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1979, pp. 60. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1979, pp. 63. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1976, pp. 66. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  11. Kodavatiganti Kutumbarao; Krishnabai and Prasad (eds.), Cinema Vyasalu, Vol. 1 (Vyasa Prapancham 4) (in Telugu) (opens in a new tab), Viplava Rachayitala Sangham, Andhra Pradesh, 2000, vi, 153–154, 157, 174–175. Cite-only; paraphrased. [Cite only]
  12. Film Federation of India, Indian Talkie, 1931-56: Silver Jubilee Souvenir (opens in a new tab), Film Federation of India, Bombay, 1956, pp. 136. N. T. Rama Rao's signed article is cite-only; paraphrased. [Public domain in India (photographs and unsigned matter); signed articles cite only]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: