మద్రాసు స్టూడియోల కాలం, 1947–1962

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత తెలుగు సినిమాలు దాదాపు పూర్తిగా మద్రాసులోని పెద్ద స్టూడియోల్లోనే తయారయ్యాయి.¹² సినిమా తీయడం ఖరీదైపోవడంతో కొన్నేళ్లు నిర్మాణం తగ్గిపోయింది.³ 1950 నుంచి రెండు భాషల్లో తీసిన జానపద కథలు ఒక్కసారిగా నిర్మాణాన్ని పెంచాయి; తెలుగు సినిమా సామాన్య ప్రజలకు రోజువారీ వినోదమైంది.²⁴ 1947 నుంచి 1960ల మొదటి వరకు పరిశ్రమ కథను ఈ పేజీ చెబుతుంది. అంతకు ముందటి ఏళ్లు తొలి తెలుగు టాకీలు పేజీలో, సినిమా హాళ్లు, ప్రేక్షకుల కథ సినిమా హాళ్లు, ప్రేక్షకులు పేజీలో ఉన్నాయి.

ఆధారాల గురించి. భారతీయ టాకీ రజతోత్సవ సంచిక (1956), 1953 నాటి సినిమా అల్మనాక్, సినిమా విచారణ కమిటీ నివేదిక (1951), రచయిత కొడవటిగంటి కుటుంబరావు వ్యాసాలు ఇక్కడి ముఖ్య ఆధారాలు.⁵⁶⁷⁸ సుమారు 1962 తర్వాతి ఏళ్ల గురించి మా గ్రంథాలయంలో ఆధారాలు తక్కువ. అందుకే ఈ పేజీ అక్కడే ఆగిపోతుంది; పరిశ్రమ తర్వాత హైదరాబాద్‌కు తరలిన కథను ఇది చెప్పదు.

గడ్డు ఏళ్లు, 1946–1949

యుద్ధం ముగియగానే సినిమాలు ఒక్కసారిగా పెరిగాయి. 1946లో పది తెలుగు సినిమాలు వచ్చాయని కుటుంబరావు రాశారు.³ కానీ సాంఘిక చిత్రాల యుగం ముగిసింది; యుద్ధం నుంచి బయటపడిన సమాజానికి ఏ సందేశం ఇవ్వాలో ఎవరికీ తెలియలేదని ఆయన అంటారు.³ 1947, 1948, 1949లలో వచ్చిన ఇరవై సినిమాల్లో మూడే సాంఘిక చిత్రాలు:³

• మనదేశం; సాంఘికం కంటే రాజకీయం అనడం సరైనదని కుటుంబరావు అంటారు
• గీతాంజలి; విడుదల కాగానే దెబ్బతిన్నది
• ద్రోహి; ఓ మోస్తరుగా ఆడింది³

సినిమాల సంఖ్య ఏటా ఆరేడుకు పడిపోయింది.³ ఈసారి కారణం యుద్ధమూ కాదు, పర్మిట్లూ కాదు; సినిమా తీసే ఖర్చు పెరగడమే.³ 1946 నుంచి 1949 వరకు ఏటా సగటున “ఆరుకు మించి” తెలుగు సినిమాలు రాలేదని సంచిక కూడా చెబుతుంది.⁵ 1947, 1948 నాటికి ప్రతి తెలుగు సినిమా మద్రాసులోనే తయారైందని 1951 నివేదికలోని ఒక పట్టిక చూపిస్తుంది.¹

తమిళం, తెలుగు, కన్నడం, మలయాళం సినిమాలను మద్రాసు తయారుచేస్తోందని 1951 నాటికి సినిమా విచారణ కమిటీ చెప్పగలిగింది.⁷ స్టూడియో లేని తెలుగు నిర్మాత ఒకప్పుడు బొంబాయిలోనో కలకత్తాలోనో సినిమా తీసేవాడు. దక్షిణాదిలో స్టూడియోలు పెరిగాక అలా జరగడం అరుదైపోయిందని కమిటీ అంది.⁷

రెండు భాషల్లో జానపద కథలు

సాంఘిక చిత్రాల వల్ల తెలుగు నిర్మాతలు ఒకటి పోగొట్టుకున్నారని కుటుంబరావు రాశారు: తమిళ మార్కెట్.³ సినిమాలు చౌకగా తయారైనప్పుడు ఇది సమస్య కాలేదు. కానీ ఖర్చులు పెరిగాయి; అందమైన నాయికానాయకులు, భారీ సెట్టింగులు, జనం మెచ్చే పాటలు కావాల్సిన జానపద కథలకు ఇంకా ఎక్కువ ఖర్చయ్యేది.³

ప్రతి జానపద చిత్రాన్నీ తెలుగు, తమిళం రెండు భాషల్లోనూ తీయడమే దారి; అది 1950లోనే దొరికింది.² తెలుగు నిర్మాణం వేగంగా పెరిగింది:²

• 1949లో 7 సినిమాలు
• 1950లో 16; వాటిలో మూడు ఇతర భాషా చిత్రాలకు తెలుగు రూపాలు
• 1951లో 22
• 1952లో 25²

తెలుగు, తమిళ సినిమా పరిశ్రమల మధ్య గట్టి బంధం ఏర్పడిందని కుటుంబరావు అంటారు.² చాలా మద్రాసు సినిమాలను తెలుగు, తమిళం “రెండు రూపాల్లో” తీశారని సంచిక కూడా అంగీకరిస్తుంది. ఎన్. టి. రామారావు, నాగేశ్వరరావు, అంజలీదేవి, భానుమతి వంటి తారలు రెండింటిలోనూ నటించారు.⁹

జానపద చిత్రాలకు డబ్బు బాగా వచ్చింది. పాతాళభైరవి మూడు భాషల్లో విడుదలై నిర్మాతలకు 30 లక్షల రూపాయలు తెచ్చిందని కుటుంబరావు రాశారు.⁴ 1952లో భారత అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవానికి ఎంపికైన నాలుగు భారతీయ సినిమాల్లో అది ఒకటి.¹⁰ కె. వి. రెడ్డి గారి పాతాళభైరవి జానపద చిత్రాలకు ఉత్తమ నమూనా అని కుటుంబరావు అంటారు. దాని రచయిత పింగళిని, నాయిక అంజలీదేవిని ఆయన మెచ్చుకున్నారు.¹¹

జానపద చిత్రాల కాలం రెండు మంచి ఫలితాలు ఇచ్చిందని కుటుంబరావు భావించారు. అవి సామాన్య ప్రజలకు సినిమాను రోజువారీ అవసరంగా మార్చాయి.⁴ చాలా మంది తెలుగు రచయితలను, కవులను, గాయకులను, ఔత్సాహిక నటులను సినిమాల్లోకి తెచ్చాయి.⁴ ఇతర భాషల సినిమాల కంటే తెలుగు సినిమాలు “జానపద కథల మీద, కల్పనల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడ్డాయి” అని సంచిక గుర్తించింది.⁹

అన్ని సినిమాలూ ఈ ధోరణిలో నడవలేదు. బి. ఎన్. రెడ్డి గారి మల్లీశ్వరి కొత్త దారి తొక్కిందని కుటుంబరావు అంటారు. దాని కథ ఎప్పటిదో గతంలో జరిగినా, అది సాంఘిక చిత్రంలోని వాస్తవికతను చూపించింది.¹¹¹² పెళ్లి చేసి చూడు (1952)ను మొదటి తెలుగు సంగీత హాస్య చిత్రం అని ఆయన అన్నారు. ప్రాణం ఉన్న పాత్రలను సృష్టించినందుకు దాని రచయిత చక్రపాణిని మెచ్చుకున్నారు.¹²

స్టూడియోలు, సంస్థలు

1953 నాటి సినిమా అల్మనాక్ మద్రాసు స్టూడియోల జాబితా ఇస్తుంది. వాటిలో చాలా తెలుగు సినిమావాళ్లవే:⁶

• పి. భానుమతి, పి. ఎస్. రామకృష్ణారావుల భరణీ స్టూడియోస్
• కె. ఎస్. ప్రకాశరావు గారి ప్రకాశ్ స్టూడియోస్
• హెచ్. ఎం. రెడ్డి గారి రోహిణీ స్టూడియోస్
• మీర్జాపూర్ రాజావారి శోభనాచల స్టూడియో
• బి. నాగిరెడ్డి నడిపే విజయా ప్రొడక్షన్స్‌కు అద్దెకిచ్చిన వాహినీ స్టూడియోస్⁶

మద్రాసులో నాలుగు స్టూడియోలు తెలుగువారి యాజమాన్యంలో ఉన్నాయని 1954–55 నాటి ఆంధ్ర ఇయర్ బుక్ చెబుతుంది. దక్షిణ భారతదేశంలో మొత్తం 24 సినిమా స్టూడియోలు ఉన్నాయని అది అంటుంది.¹³¹⁴ బి. నాగిరెడ్డి, చక్రపాణి 1949లో స్థాపించిన విజయా ప్రొడక్షన్స్ గురించి అది చెబుతుంది. షావుకారు, పాతాళభైరవి, పెళ్లి చేసి చూడు, చంద్రహారం వారి సినిమాలు.¹⁵ యుద్ధం తర్వాతి కాలంలో విజయా ప్రొడక్షన్స్ రావడం పెద్ద మలుపని కుటుంబరావు అంటారు.¹⁶

స్టూడియో సంస్థలతో పాటు తారలు కూడా సొంత సంస్థలు పెట్టారని కుటుంబరావు గుర్తుచేస్తారు:¹⁷

• ఎన్. టి. రామారావు గారి ఎన్. ఎ. టి.; దాని సీతారామ కల్యాణం బాగా విజయవంతమైంది
• భానుమతి గారి భరణీ పిక్చర్స్; అందులో ఆమె భర్త రామకృష్ణ నిర్మాతగా, దర్శకుడిగా పనిచేశారు
• నాగేశ్వరరావు గారి అన్నపూర్ణా పిక్చర్స్¹⁷

చాలా మంది నిర్మాతలు ఒక్క సినిమాతోనే ఆగిపోయారు. సెన్సార్ రికార్డుల నుంచి తీసిన సంచిక గణాంకాల ప్రకారం 1931 నుంచి 1956 జూన్ వరకు 302 తెలుగు టాకీలు వచ్చాయి.¹⁸ వాటిని 187 మంది నిర్మాతలు తీశారు; వారిలో 139 మంది ఒక్క సినిమానే తీశారు.¹⁸

1951 కమిటీ ముందు వినిపించిన గొంతులు

1950 జూలైలో సినిమా విచారణ కమిటీ మద్రాసులో సాక్షులను విచారించింది. వారిలో చాలా మంది తెలుగు సినిమావాళ్లు, ప్రజా జీవితంలో ఉన్నవాళ్లు ఉన్నారు:¹⁹²⁰

• దక్షిణ భారత ఫిల్మ్ ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ అధ్యక్షుడు హెచ్. ఎం. రెడ్డి
• వాహినీ పిక్చర్స్‌కు చెందిన బి. ఎన్. రెడ్డి, నిర్మాత, నటుడు, దర్శకుడు వి. నాగయ్య
• మద్రాసు శాసనసభ సభ్యుడు అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు
• బెజవాడకు చెందిన ఒక పంపిణీదారు, ప్రదర్శకుడు; విజయవాడకు చెందిన ఒక ప్రదర్శకుడు
• తెలుగు దినపత్రిక ఆంధ్రప్రభ సంపాదకుడు నార్ల వెంకటేశ్వరరావు¹⁹²⁰

మొదటి జాతీయ బహుమతులు

ప్రభుత్వ సినిమా బహుమతులు 1954లో మొదలయ్యాయి. 1955 నుంచి ప్రాంతీయ భాషల సినిమాలకూ బహుమతులు ఇచ్చారు.²¹ 1955 బహుమతుల్లో మద్రాసులోని వాహినీ ప్రొడక్షన్స్ తీసిన పెద్దమనుషులు ఉత్తమ తెలుగు సినిమాగా రజత పతకం గెలుచుకుంది.²¹ మద్రాసు సంస్థలు తీసిన మరో రెండు తెలుగు సినిమాలు తోడుదొంగలు, విప్రనారాయణ ప్రశంసా పత్రాలు పొందాయి.²¹ పెద్దమనుషులు‌ను సంచిక “సాంఘిక వ్యంగ్య చిత్రం” అంటుంది.⁹

బహుమతులు కొనసాగాయి:

• 1956లో బంగారు పాప రజత పతకం, అర్ధాంగి ప్రశంసా పత్రం పొందాయి.²¹
• 1957లో మద్రాసు విక్రమ్ ప్రొడక్షన్స్ తీసిన తెనాలి రామకృష్ణ రజత పతకం గెలుచుకుంది.²²
• 1958లో భాగ్యరేఖ, తోడికోడళ్లు ప్రశంసా పత్రాలు పొందాయి.²³

డబ్బింగ్ సినిమాలు, సుమారు 1962

సుమారు 1962లో రాసిన ఒక వ్యాసంలో, దాదాపు ప్రతి పక్షానికి ఒక తెలుగు సినిమా వస్తోందని కుటుంబరావు అంటారు.²⁴ ఇతర భాషల సినిమాలను తెలుగులోకి డబ్ కూడా చేశారు, అంటే వాటికి తెలుగు మాటలు చేర్చారు.²⁴ 1961లో తెలుగులో తీసిన సినిమాల కంటే డబ్ చేసిన సినిమాలే ఎక్కువగా విడుదలయ్యాయని ఆయన రాశారు.²⁴ మరో వ్యాసంలో 1961లో తెలుగులో విడుదలైన సినిమాలు మొత్తం 54 అని ఆయన చెబుతారు.²⁵ తెలుగు సినిమాల్లో సుమారు తొమ్మిదింటికి ఒకటి వంద రోజులు ఆడింది.²⁴

యుద్ధానికి ముందు నుంచే తెలుగు సినిమా నిర్మాణానికి మద్రాసు కేంద్రమని కుటుంబరావు అంటారు.¹⁶ చాలా మంచి తెలుగు సినిమాలు తమిళ, కన్నడ నిర్మాతల నుంచి వచ్చాయి. ఆంధ్రేతరులైన ఛాయాగ్రాహకులు, శబ్దగ్రాహకులు, కళా దర్శకులు, సంగీత దర్శకులు కూడా తెలుగు సినిమాలకు పనిచేశారు.¹⁶

హైదరాబాద్ వైపు

హైదరాబాద్‌లో సినిమా నిర్మాణపు తొలి గుర్తులు ఈ ఏళ్లలోనే కనిపిస్తాయి. 1953 అల్మనాక్ హైదరాబాద్‌లో సినీ స్టూడియోస్ అనే ఒక స్టూడియోను పేర్కొంటుంది.²⁶ హైదరాబాద్‌లో రెండు సంస్థలు ఏర్పడ్డాయని 1953 ఏప్రిల్‌లో కుటుంబరావు రాశారు. రెండూ ఆ ఏడాదే తమ తొలి సినిమాలు తీయాలనుకున్నాయి.²⁷

1962 నాటికి హైదరాబాద్ జిల్లా సెన్సస్ హ్యాండ్‌బుక్ నగరంలోని కర్మాగారాల జాబితాలో శ్రీ సారథి స్టూడియోస్‌ను చేర్చింది.²⁸ ఆ తర్వాత హైదరాబాద్‌లో పరిశ్రమ పెరిగిన కథను మా గ్రంథాలయంలోని ఆధారాలు చెప్పవు.

మైలురాళ్లైన సినిమాలు

సంవత్సరం, సంస్థ, స్థలం సంచికలోని జాబితా నుంచి తీసుకున్నవి; అందులో “M” అంటే మద్రాసు.²⁹³⁰

సినిమా	సంవత్సరం	సంస్థ (స్థలం)	ఆధారాలు ఏమంటాయి
త్యాగయ్య	1946	శ్రీ రేణుకా ఫిలిమ్స్ (M)	నాగయ్య సొంత సినిమా; మొదటి తెలుగు సంగీత చిత్రం2912
యోగి వేమన	1947	వాహినీ పిక్చర్స్ (M)	వేమనగా నాగయ్య2931
కీలుగుర్రం	1949	శోభనాచల (M)	జానపద చిత్రం293
షావుకారు	1950	విజయా ప్రొడక్షన్స్ (M)	విజయా తొలి సినిమా2915
సంసారం	1950	సాధనా పిక్చర్స్ (M)	దర్శకుడు ఎల్. వి. ప్రసాద్299
పాతాళభైరవి	1951	విజయా ప్రొడక్షన్స్ (M)	కె. వి. రెడ్డి జానపద చిత్రం; మూడు భాషల్లో29114
మల్లీశ్వరి	1951	వాహినీ పిక్చర్స్ (M)	బి. ఎన్. రెడ్డి తీసినది2911
పెళ్లి చేసి చూడు	1952	విజయా ప్రొడక్షన్స్ (M)	మొదటి తెలుగు సంగీత హాస్య చిత్రం3012

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఎన్ని తెలుగు సినిమాలు. ఒక్కో సంవత్సరపు అంకెలు కొద్దిగా వేరుగా ఉన్నాయి:

సంవత్సరం	సంచిక (1956)	కుటుంబరావు (1953)
1950	185	162
1951	215	222

మొత్తాల్లో తేడా ఇంకా ఎక్కువ. రెండు రూపాల్లో తీసిన సినిమాను ఒకటిగానే లెక్కించి, 1931 నుంచి 1953 ఆగస్టు చివరి వరకు 224 తెలుగు సినిమాలు వచ్చాయని కుటుంబరావు అంటారు.⁸ ఆంధ్ర ఇయర్ బుక్‌లోని 1931–1953 తెలుగు సినిమాల జాబితా మొత్తం 333.¹⁴ సంచికలోని వ్యాసం 1931 నుంచి 1955 వరకు 289 అని లెక్కిస్తుంది.⁵

Footnotes

1. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 322, Appendix XIII, from the Handbook of the Film Industry of the Motion Picture Society of India (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

2. Kutumbarao, “Simhavalokanam” (1953), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 174 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Kutumbarao, “Simhavalokanam” (1953), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 173 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Kutumbarao, “Vividha dashallo cinema kala” (weekly, Andhra State issue, October 1953), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 170 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. “Telugu Film”, unsigned article in Indian Talkie, 1931–56: Silver Jubilee Souvenir (Bombay: Film Federation of India, 1956), p. 91 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 115, motion picture studios (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Film Enquiry Committee, Report of the Film Enquiry Committee, 1951 (New Delhi: Government of India Press, 1951), p. 64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Kutumbarao, “Telugu chitralu: simhavalokanam” (“Telugu films: a look back”), Andhra Prabha, 1 October 1953, in Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 171 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

9. “Telugu Film”, Silver Jubilee Souvenir (1956), p. 92 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. I. K. Menon and S. G. Chandavarkar (compilers), Indian Motion Picture Almanac and Who’s Who, 1953 (Bombay: Film Federation of India, 1953), p. xxiii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Kodavatiganti Kutumbarao, “Telugu cinema vishishta charitralo konni mailurallu” (“Some milestones in the history of Telugu cinema”, 1952), in Cinema Vyasalu, Vol. 1 (Viplava Rachayitala Sangham, 2000), p. 160 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Kutumbarao, “Mailurallu” (1952), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Prapancha Darsini (1955), p. 518 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

14. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954–55) (1955), p. 251 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

15. Prapancha Darsini (1955), p. 519 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

16. Kutumbarao, “Telugu cinemalu” (about 1962), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 230 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

17. Kutumbarao, “Telugu cinemalu” (about 1962), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 231 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

18. Silver Jubilee Souvenir (1956), unnumbered page (PDF p. 229), “70.41% infant mortality among film-makers” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 280, Appendix IV, witnesses examined at Madras, 26–31 July 1950 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

20. Report of the Film Enquiry Committee (1951), p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

21. Silver Jubilee Souvenir (1956), p. 194, “State Awards” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

22. India 1958: A Reference Annual (Delhi: Publications Division, 1958), p. 586, film awards of 1957 for films of 1956 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. India 1958: A Reference Annual (1958), p. 587, film awards of 1958 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Kutumbarao, “Telugu cinemalu” (written about 1962), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 227 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

25. Kutumbarao, “Dubbing chitralu” (“Dubbed films”), Cinema Vyasalu, Vol. 1, p. 233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

26. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

27. Kutumbarao, review of the year 1952, Telugu Swatantra, 10 April 1953, in Cinema Vyasalu, Vol. 2 (Viplava Rachayitala Sangham, 2000), p. 157 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

28. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. B 34, Table 4.3, list of factories, 1962. Cite-only. ↩

29. Silver Jubilee Souvenir (1956), p. XXII, list of Telugu talkies, 1936–1952 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

30. Silver Jubilee Souvenir (1956), p. XXIII, list of Telugu talkies, 1952–1956 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

31. K. N. T. Sastry, Chittoor V. Nagaiah: A Monograph (New Delhi: Publications Division, 2000), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩