ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

అద్దంకి

గుండ్లకమ్మ నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఒకప్పుడు ఒంగోలు తాలూకాలో ఉండేది. ఇక్కడి ఒక రాయిపై 9వ శతాబ్దపు పండరంగడి తెలుగు పద్య శాసనం ఉంది. తర్వాతి శాసనాలు దీన్ని 'అద్దంకి సీమ'కు కేంద్రంగా పేర్కొంటాయి.

స్థానం

అద్దంకి గుండ్లకమ్మ నది ఒడ్డున, 15°49′ ఉత్తర అక్షాంశం, 79°58′ తూర్పు రేఖాంశం వద్ద ఉంది.1 1908లో అది గుంటూరు జిల్లాలోని ఒంగోలు తాలూకాలో 7,230 మంది (1901 జనాభా లెక్కలు) జనాభా ఉన్న పట్టణం.1 అది ఒంగోలు రైల్వే స్టేషన్ నుంచి 23 మైళ్ల దూరంలో ఉండేది.1 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని పప్పుధాన్యాలు పండించే, పశువులను పెంచే ప్రాంతానికి కేంద్రంగా, పెద్ద ధాన్య వ్యాపారం ఉన్న చోటుగా వర్ణించింది.2

ఒంగోలు తాలూకా ఇంకా నెల్లూరు జిల్లాలో ఉన్నప్పుడు, ప్రభుత్వం అద్దంకిలో ఏటా పశువుల ప్రదర్శన నిర్వహించేది. అది 1859లో మొదలైంది.3 1870లో ప్రయోగాత్మకంగా ఆ ప్రదర్శనను బదులుగా ఒంగోలులో నిర్వహించారు.4

పండరంగడి శాసనం

తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) సైన్యాధిపతి పండరంగడి శిలాశాసనానికి అద్దంకి బాగా ప్రసిద్ధి. 1920లలో దాన్ని ప్రచురించినప్పుడు ఆ రాయి అద్దంకిలోని ఒక పొలంలో పడి ఉంది.5 దాని మొదటి తెలుగు పద్యం తరువోజ ఛందస్సులో ఉంది.6 9వ శతాబ్దం మధ్య నాటికే తెలుగు కవిత్వం రాస్తున్నారనడానికి దాని సంపాదకుడు ఈ పద్యాన్ని ఆధారంగా తీసుకున్నారు.6

వచన భాగం దమ్మవురంలో సూర్య దేవుడికి ఇచ్చిన భూదానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.6 సంపాదకుడు దమ్మవురాన్ని అద్దంకి దగ్గరి ధర్మవరంగా గుర్తించారు. అక్కడ పండరంగడి మరో రెండు శాసనాలు తెలుసు.6 బోయలపై దండయాత్ర తర్వాత పండరంగడు కర్నూలు వైపు నుంచి అద్దంకి చేరుకున్నాడని ఆయన ఊహించారు.7

తర్వాతి శాసనాలు

1905 నాటి నెల్లూరు శాసన సర్వే అద్దంకిలోని నాగేశ్వర ఆలయ స్తంభాలపై ఎనిమిది చిన్న శాసనాలను కనుగొంది.8 అవి “ముద్రించదగినవి కావు” అని అది అంచనా వేసింది.8 రామస్వామి ఆలయ గోడపై ఆ గోడకు గారె పూయడం గురించిన ఒక తెలుగు శాసనాన్ని కూడా అది నమోదు చేసింది.8 ఆ శాసనం శక 1326 (సుమారు 1404–05; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటిది.8

1390–91 (శక 1312) నాటి ఒక విజయనగర రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని దేవరాయల పేరుతో జారీ చేశారు.9 అది దానం చేసిన గ్రామాన్ని “అద్దంకి రాజ్యంలో” (అద్దంకి-రాష్ట్రం) పర్చూరు దగ్గర ఉంచుతుంది.9

కోట

పట్టణానికి సుమారు 79 ఎకరాల శిథిల మట్టి కోట ఉండేది. 1908లో నివేదించిన స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, సుమారు 1400లో ప్రతాపరుద్రుడి కొడుకు హరిపాలుడు దాన్ని కట్టించాడు లేదా బాగుచేయించాడు. దాదాపు రెండు శతాబ్దాల ముందు ఒంగోలుకు చెందిన మొండపాటి కుటుంబం ఇక్కడ పాలించిందని కూడా అదే ఆధారం చెబుతుంది.12 ఇవి గెజిటీర్ నమోదు చేసిన సంప్రదాయాలు, శాసనాల నుంచి నిర్ధారించిన వాస్తవాలు కావు.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 331 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 332 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Boswell, Manual of the Nellore District (1873), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 76 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. K. V. Lakshmana Rao, “The Addanki Stone Inscription of Pandaranga”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Lakshmana Rao, “Addanki Stone Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 273 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Lakshmana Rao, “Addanki Stone Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 274 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. A. Butterworth and V. Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part II (1905), p. 895 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. A. Butterworth and V. Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), pp. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424

పంట రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు రాజవంశం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తీరంలో ఎదిగి, సుమారు 1325 నుండి 1420ల వరకు సుమారు వంద సంవత్సరాలు, మొదట అద్దంకి నుండి, తర్వాత కొండవీడు కొండ కోట నుండి పాలించింది. ప్రోలయ వేమ నుండి రాచ వేమ వరకు దాని ఆరుగురు రాజులు శ్రీశైలానికి, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న దేశాన్ని, కొన్నిసార్లు గోదావరి డెల్టాను పట్టుకున్నారు. వారు శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో మెట్ల వరుసలు కట్టించారు. రేచర్ల వెలమలతో, విజయనగరంతో, బహమనీలతో పోరాడారు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ, శ్రీనాథుడు రచనలు చేసిన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించారు. కుమారగిరి కాలంలో రాజ్యపు తూర్పు సగం రాజమహేంద్రవరం వద్ద వేరే రాజ్యమైంది.

వ్యక్తులు

గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 844–888). గంగులు, నొళంబ రాజు మంగి, దాహళకు చెందిన శంకిల అనే నాయకుడు, రాష్ట్రకూట కృష్ణుడిపై విజయాలను, కిరణపురం, చక్రకూటాలను తగలబెట్టడాన్ని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. చరిత్రకారులు ఆయనను రాష్ట్రకూట రాజధానిని దోచుకున్నవాడిగానూ, రాష్ట్రకూట సామంతుడిగానూ చూశారు. తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి ఆయన సేనాపతి పండరంగుని ప్రశంసిస్తుంది.

పండరంగుడు

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

9వ శతాబ్దం రెండవ సగంలో తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుని (మూడవ విజయాదిత్యుడు) సేనాపతి. అద్దంకిలోని తెలుగు పద్య శాసనం ఆయనను ప్రశంసిస్తుంది. రాష్ట్రకూట రెండవ కృష్ణుని, ఆయన మిత్రుడు శంకిలుని నగరం కిరణపురాన్ని తగలబెట్టిన ఘనతను తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు ఇస్తాయి. ఆయన తన రాజు దానశాసనాల అమలుదారుడు. ఆయన వారసులు తర్వాతి రాజుల కింద కటకరాజు పదవిని నిర్వహించారు.

ఎఱ్ఱాప్రెగడ (ఎఱ్ఱన)

సుమారు క్రీ.శ. 1280–1350

14వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, తెలుగు మహాభారతాన్ని పూర్తి చేసిన 'కవిత్రయం'లో మూడవవాడు. నన్నయ అసంపూర్తిగా వదిలిన అరణ్య పర్వాన్ని ఆయన పూర్తి చేశాడు. ఆయన నెల్లూరు ప్రాంతంలోని గుడ్లూరుకు చెందిన నియోగి బ్రాహ్మణుడు, శివభక్తుడు (శంభుదాసుడు). ఆయన రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు ప్రోలయ వేముని ఆశ్రయంలో ఉండి, తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఆయన ఒక రామాయణం, అహోబిల దేవుని కోసం నరసింహ పురాణం కూడా రాశాడు.

ప్రోలయ వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1353

అద్దంకి, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు (దాదాపు 1325–1353). కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన శ్రీశైలం, సముద్రం మధ్య దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. వరంగల్‌ను జయించిన ముస్లింలు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తాను తిరిగి ఇచ్చానని 1345, 1346 నాటి ఆయన దానశాసనాలు చెబుతాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలంలలోని మెట్ల వరుసల కోసం తర్వాతి శాసనాలు ఆయనను గుర్తుంచుకుంటాయి. కవి ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు.

అనవోతారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1353–1364

అద్దంకి రెండవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1353–1364), ప్రోలయ వేముని పెద్ద కొడుకు. కోడూరు నుంచి వచ్చిన ఆయన ఏకైక తామ్ర దానశాసనం (1358), మోటుపల్లిలో సముద్ర వ్యాపారుల కోసం కాకతీయ అభయ శాసనాన్ని ఆయన పునరుద్ధరించిన శాసనం (1358) మిగిలి ఉన్నాయి. 1361లో ధరణికోట దగ్గర ఆయనపై విజయం సాధించామని ఒక వెలమ చరిత్ర చెప్పుకుంటుంది. ఆయన కొడుకు కుమారగిరి, అల్లుడు కాటయ వేముడు తర్వాత కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరంలలో పాలించారు.

శాసనాలు

అద్దంకి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 844

అద్దంకి నుండి వచ్చిన 9వ శతాబ్దం మధ్య కాలపు దెబ్బతిన్న శిలాశాసనం. తరువోజ ఛందస్సులో ఉన్న దాని ప్రారంభ తెలుగు పద్యం తూర్పు చాళుక్య రాజు మూడవ గుణగ విజయాదిత్యుని సైన్యాధిపతి పండరంగని పొగుడుతుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 331–332. [Public domain]
  2. Hirananda Sastri (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XIX (1927–28) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1928, pp. 272–274. [Public domain]
  3. Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collections of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Madras, in Three Parts, Part II (opens in a new tab), 1905, pp. 895–896. [Public domain]
  4. Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1905, pp. 1–2. [Public domain]
  5. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras, 1873, pp. 74, 76. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: