గోన విఠలుని రాయచూరు కోట శాసనం

Old grey stone walls and a square bastion built along the top of a hill of large rounded boulders, with bushes below and a pale sky. · Madhu B M (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

ఇది ఏమిటి

శాసనం రాయచూరు కోట ప్రాకార గోడలో నిలిపిన ఒక పెద్ద రాతి పలకపై చెక్కి ఉంది.¹ రాయచూరు రాతి కోటను విఠలుడు కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.¹ విఠలుడు వరంగల్ కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుడి అధీనుడైన గోన గన్నయరెడ్డి అధికారి.¹ పి. శ్రీనివాసాచార్ (P. Sreenivasachar) హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ కోసం దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.¹ 13వ శతాబ్దం చివరలో కాకతీయ రాజ్యపు రాజకీయాలు, భూగోళం గురించి అది చూపించే విషయాల కోసం ఆయన దానికి విలువ ఇచ్చారు.¹

తేదీ

శాసనం తేదీ శక 1216 (శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), జయ అనే చక్ర సంవత్సరం, మార్గశిర శుద్ధ సప్తమి.¹ శ్రీనివాసాచార్ దానికి సమానమైన తేదీని సుమారుగా, 1294 నవంబరుగా మాత్రమే ఇచ్చారు.¹ ఆ రోజు గురువారం అని 1961 నాటి Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (ఆంధ్రప్రదేశ్ కన్నడ శాసనాలు) జోడిస్తుంది.² అది తేదీని 1294 నవంబరు 25గా మారుస్తుంది.²

1908లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) రాయచూరులో కోట గోడపై ఉన్న ఈ శాసనాన్ని గుర్తించారు.³ అది వర్ధమాననగరి నాయకుడిని ప్రతాపరుద్రుడి సామంతుడిగా పేర్కొంటుందని ఆయన గుర్తించారు.³ దాని 1294 అనే తేదీని ఆయన “శాసనాల నుంచి లభించిన ప్రతాపరుద్రుడి అతి తొలి తేదీ” అని పిలిచారు.³

విషయం

పాఠంలో చాలా భాగం గోన గన్నయరెడ్డి బిరుదుల పొడవైన వరుస. శ్రీనివాసాచార్ వాటిని పూర్తిగా అనువదించారు.⁴ గన్నయరెడ్డిని కుదుపులూరు నగర ప్రభువు, మనుమ కుటుంబపు సూర్యుడు అని పిలుస్తారు.⁴ ఆయన కాకతీయ సైన్యాన్ని సన్నద్ధం చేసినవాడు, రుద్రదేవుడి, అంటే ప్రతాపరుద్రుడి, కుడి భుజం కూడా.⁴

ఆయన ఈ శత్రువుల తలలు నరికాడని బిరుదులు గొప్పగా చెబుతాయి:⁴

కోసగికి చెందిన మైలి⁴
ఉప్పులకు చెందిన సోమ⁴
రాజు పాండి⁴
అక్కి-నాయకుడు⁴
మేడిపాలికి చెందిన కాచెయ-నాయకుడు⁴
కందూరుకు చెందిన కేశి-నాయ⁴

ఆయన రాపాకకు చెందిన భీముడికి అగ్ని అని, బేడ చెలుకి-నాయ గుర్రపుశాలలను దోచుకున్నాడని చెబుతారు.⁴ చోడ ఒడయ గుర్రాన్ని, పట్టాభిషేక సూత్రాన్ని ఆయన తీసుకున్నాడు.⁴ లాట, చోళ రాకుమారుల ఓటమిని 1961 సారాంశం జోడిస్తుంది.² శాసనం చెక్కినప్పుడు గన్నయరెడ్డి వర్ధమాన పట్టణం నుంచి పాలిస్తున్నాడు.⁴

తర్వాత గన్నయరెడ్డి రాజ్య రక్షకుడు, నారాయణుడి భక్తుడు విఠలనాథుడు వస్తాడు.⁴² ఆయన అడవాని, తుంబులము, మానువ, హాలువ కోటలను తీసుకుని, రాచూరు పట్టణంలో ప్రవేశించాడు.⁴² ఇచ్చిన తేదీ నాడు ఆయన అన్ని సీమల ప్రజల రక్షణ కోసం అక్కడ ఒక రాతి కోటను కట్టించాడు.⁴²

ప్రదేశాలు

శ్రీనివాసాచార్ పేర్కొన్న ప్రదేశాలను ఇలా గుర్తించారు:⁵

అడవానిని ఆదోనిగా⁵
మానువను రాయచూరుకు సుమారు 20 మైళ్లు పడమటగా ఉన్న దొడ్డ మాన్విగా⁵
హాలువను తుంగభద్ర దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న ఒక గ్రామంగా⁵

ఆయన తుంబులమును ఆదోని తాలూకాలో, కోసగిని రాయచూరుకు 24 మైళ్లు దక్షిణాన ఉంచారు.⁵ గన్నయరెడ్డి కేంద్రం వర్ధమానపురాన్ని ఆయన అనేక శిథిలాలు ఉన్న, వనపర్తికి 15 మైళ్లు తూర్పున ఉన్న వడ్డమాన్‌గా గుర్తించారు.⁵ రుద్రదేవుడి అన్మకొండ శాసనంలో కూడా ఆ పట్టణం పేర్కొనబడిందని ఆయన గుర్తించారు.⁵

1908లో కృష్ణ శాస్త్రి వర్ధమాననగరికి రెండు ప్రదేశాలను పరిశీలించారు.³ ఒకటి అన్మకొండకు సుమారు 20 మైళ్లు నైరుతిగా ఉన్న వర్ధన్నపేట.³ మరొకటి కళ్యాణ దిశలో దానికి సుమారు 50 మైళ్లు నైరుతిగా ఉన్న వడ్డమర్రి.³

గోన కుటుంబం

తెలుగు సాహిత్యం నుంచి తెలిసిన గోన కుటుంబంతో శ్రీనివాసాచార్ ఈ శాసనాన్ని ముడిపెట్టారు.¹ రంగనాథ రామాయణము కొలోఫోన్ (ముగింపు గమనిక) గోన బుద్ధయను గోన గన్నయ కొడుకుగా చేస్తుంది.¹ బుద్ధయ కొడుకులు విట్ఠలుడు, కాచయ ఆ కావ్యాన్ని పూర్తి చేశారని అది చెబుతుంది.¹ అయితే మరో భాగంలో బుద్ధయ తన తండ్రిని విఠలుడు అని పిలుస్తాడు.¹

గన్నయరెడ్డి బిరుదులలో ఆయనను తన సోదరుడి కార్యాలకు అలంకారంగా చేసే ఒకటి ఉంది.¹ శాసనం విఠలుడికి గన్నయ రాజ్య రక్షకుడిగా అసాధారణ ఉన్నత స్థానాన్ని కూడా ఇస్తుంది.¹ అందువల్ల విఠలుడు, గన్నయ సోదరులు కావచ్చని శ్రీనివాసాచార్ సూచించారు.¹ రెండు సాహిత్య ఆధారాలు బుద్ధయ తండ్రి పేరును ఎందుకు వేర్వేరుగా ఇస్తాయో ఇది వివరిస్తుందని ఆయన భావించారు.¹

ఈ గన్నయ రంగనాథ రామాయణములోని యోధుడు గోన గన్నయ అని ఆయన నిశ్చయంగా భావించారు.¹⁵ కానీ ఆ కుటుంబపు మరిన్ని శాసనాలు ప్రచురితమయ్యే వరకు దాని పూర్తి చరిత్రను ఆయన తెరిచే ఉంచారు.¹⁵ మల్యాల కుటుంబపు బొత్‌పూర్ చెరువు శాసనం (మల్యాల గుండ సేనాని) గోన కుటుంబాన్ని పేర్కొంటుందని కూడా ఆయన గుర్తించారు.¹

లిపి, భాష

శ్రీనివాసాచార్ భాష, లిపి రెండింటినీ తెలుగుగా వర్ణించారు.⁵⁶ పాఠంలోని కన్నడ బిరుదులను అనేక తప్పులతో రాశారు కాబట్టి, లేఖకుడికి కన్నడ తెలియదని ఆయన భావించారు.⁵⁶ తర్వాతి రెడ్డికి బదులు రడ్డి అనే తొలి రూపాన్ని కూడా ఆయన ఎత్తి చూపారు.⁵⁶ అయినా 1961 సంపుటం ఈ శాసనాన్ని తన కన్నడ శాసనాల సేకరణలో చేర్చి, పాఠాన్ని కన్నడ అక్షరాలలో ముద్రించింది.⁷ పలకపై అసలు ఏ లిపి వాడారో ఇక్కడ సంప్రదించిన ఆధారాలు తేల్చవు.

సంచికలు

1935-36 నాటి హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ నివేదికకు అనుబంధంగా శ్రీనివాసాచార్ గమనిక ప్రచురితమైంది.¹ అది పాఠం, అనువాదం, పేర్కొన్న ప్రదేశాల పట్టికను ఇస్తుంది.¹ 1961 నాటి Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh ఇంగ్లీషు సారాంశాన్ని, పాఠాన్ని మళ్లీ ఇస్తుంది.²⁷

P. Sreenivasachar, “Note on the Raichur Inscription of Vithala-natha, dated Saka 1216 (c. 1294 A.D.)”, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1935-36 (1939), Appendix E, p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰
P. Sreenivasachar, N. Ramesan and P. B. Desai (eds.), Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 31, No. 78 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
H. Krishna Sastri, “Anmakonda Inscription of Prola; the Chalukya-Vikrama Year Forty-Two”, Epigraphia Indica IX (1908), p. 261, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Sreenivasachar, “Note on the Raichur Inscription” (1939), p. 35, translation (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶
Sreenivasachar, “Note on the Raichur Inscription” (1939), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
Sreenivasachar, “Note on the Raichur Inscription” (1939), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Sreenivasachar, Ramesan and Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 101, text (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²

చిత్రాలు

రాయచూరు కోట గోడలుఫోటో · 2015