ఆలయాలు, వాస్తుశిల్పం

కాకతీయులు

క్రీ.శ. 1163–1323

సుమారు 1150 నుండి 1323 వరకు అనుమకొండ, ఓరుగల్లు (వరంగల్) కాకతీయ రాజులు తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఒకే రాజవంశం కిందకు తెచ్చారు. వారు తెలంగాణలో గొప్ప సాగునీటి చెరువులను, ఆలయాలను కట్టించారు. చివరికి ఢిల్లీ సుల్తానుల సేనల చేతిలో పడిపోయారు.

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

సుమారు క్రీ.శ. 225–350

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దిగువ కృష్ణా లోయను పాలించిన రాజవంశం. వారి రాజధాని నాగార్జునకొండ లోయలోని విజయపురి. ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల నుండి నలుగురు రాజులు తెలుసు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసి, శివునికి, కార్తికేయునికి ఆలయాలు కట్టించారు. రాజకుటుంబపు స్త్రీలు రాజధానిలోని బౌద్ధ విహారాలకు దానాలు ఇచ్చారు.

పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 250–900

క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నుండి 7వ శతాబ్దం వరకు చాలా కాలం కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న తెలుగు దేశాన్ని పట్టుకున్న కంచి (కాంచీపురం) రాజవంశం. ప్రాకృతంలో ఉన్న వారి తొలి శాసనాలు కంచి నుండి అమరావతి దగ్గరి ధాన్యకటకంలోని ఒక అధికారికి పంపబడ్డాయి. తర్వాతి ఒక వంశం పాలక్కడ, దశనపురం వంటి శిబిరాల నుండి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతాల్లో గ్రామాలను దానం చేస్తూ సంస్కృత దానపత్రాలు జారీ చేసింది. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్యులు వేంగిని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నారు. కానీ సుమారు 700 వరకు పల్లవ రాజులు ఇంకా నెల్లూరులో గ్రామాలను దానం చేశారు. సుమారు 900లో చోళ విజయం వరకు వారి సామంతులు చిత్తూరు, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పట్టుకున్నారు.

తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు)

సుమారు క్రీ.శ. 498–1434

సుమారు 6వ శతాబ్దం నుండి 1434 వరకు ఇప్పటి శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని ముఖలింగం అయిన కళింగనగరం నుండి, తర్వాత ఒడిశా నుండి పాలించిన కళింగ రాజవంశం. వారి తొలి దానపత్రాలకు గాంగ శకంలో తేదీలు ఉన్నాయి. ఆ శకం ప్రారంభ సంవత్సరంపై ఇంకా వివాదం ఉంది. తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగం, అంటే పాత గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాలు, ఆ రాజ్యానికి కేంద్రం. వారి తామ్రశాసనాలు శ్రీకాకుళం, అచ్యుతాపురం, జిర్జింగి, నడగాం, అలమండల నుండి వచ్చాయి. తెలుగు, సంస్కృతాల్లో వారి వందలాది శాసనాలు ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలంలలో మిగిలి ఉన్నాయి. మొదటి కులోత్తుంగుని మనవడు అనంతవర్మ చోడగంగుడు 1078 నుండి సుమారు డెబ్బై సంవత్సరాలు పాలించాడు. తర్వాతి రాజులు గోదావరి పొడవునా కాకతీయులతో పోరాడారు. వారి మంత్రి కపిలేశ్వరుడు 1434లో గజపతి వంశాన్ని స్థాపించాడు.

విష్ణుకుండినులు

సుమారు క్రీ.శ. 500–630

శాలంకాయనుల తర్వాత, తూర్పు చాళుక్యుల ముందు పాలించిన కృష్ణా–గోదావరి దేశపు రాజవంశం. కొన్ని సంస్కృత తామ్ర దానపత్రాలు, ఒక శిలాశాసనం నుండి అది తెలుసు. దాని రాజులు శ్రీపర్వత స్వామిని పూజించారు. తమ గొప్ప పాలకుడు మాధవవర్మకు పదకొండు అశ్వమేధాలను చెప్పుకున్నారు. వాకాటక రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. తర్వాతి దానపత్రాల్లో వారి రాజధాని లెందులూరు (వేంగి దగ్గరి దెందులూరు). విద్వాంసులు వారిని 4వ శతాబ్దం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు. తర్వాతి పునర్నిర్మాణాల్లో చాలావరకు ప్రధాన వంశాన్ని 6వ శతాబ్దంలో ఉంచి, 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్య విజయంతో ముగిస్తాయి. అయితే డి. సి. సర్కార్ దానిని సుమారు 670 వరకు కొనసాగించారు.

బాదామి చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 550–757

సుమారు 550 నుండి 757 వరకు వాతాపి (బాదామి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. రెండవ పులకేశి సుమారు 615లో పిష్టపురం (పిఠాపురం), కొల్లేరు సరస్సు ప్రాంతాలను తీసుకున్నాడు. అతను తన తమ్ముడు విష్ణువర్ధనుడిని వేంగిలో ఉంచాడు. అక్కడ తూర్పు చాళుక్య వంశం ప్రారంభమైంది. వారి దానపత్రాలు, శాసనాలు 631లో గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, మొదటి విక్రమాదిత్యుడు, అతని వారసుల కాలంలో కర్నూలు, అలంపురం ప్రాంతాన్ని, 660లో నెల్లూరులో భూమిని వారు పట్టుకున్నట్లు చూపిస్తాయి. 750లలో రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుడు చివరి రాజు రెండవ కీర్తివర్మను పడగొట్టాడు.

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 615–1077

7వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి దిగువ గోదావరి, కృష్ణాల మధ్య తీర ప్రాంతమైన వేంగిని పాలించిన బాదామి చాళుక్యుల ఒక శాఖ. దాని స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు. ఈ రాజులు రెండు శతాబ్దాల పాటు రాష్ట్రకూటులతో పోరాడారు. సుమారు 1000 తర్వాత వారు వివాహాల ద్వారా చోళులతో ముడిపడ్డారు. 1070లో వారి వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. వారి తామ్రశాసనాలు ప్రతి పాలన కాలాన్ని నమోదు చేస్తాయి. మొదటి తెలుగు సాహిత్య రచన, నన్నయ మహాభారతం, రాజమహేంద్రవరంలోని వారి ఆస్థానంలో రాయబడింది.

వేములవాడ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 750–973

తమ రాజధాని వేములవాడ (లెంబులవాటక) నుండి ఉత్తర తెలంగాణలోని సబ్బి దేశాన్ని, నేటి కరీంనగర్ జిల్లాను పాలించిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. సుమారు 750 నుండి సుమారు 970 వరకు వారు రాష్ట్రకూటుల సామంతులు. వారి రికార్డులు వినయాదిత్య యుద్ధమల్లునితో ప్రారంభమవుతాయి. అతను పోదన (బోధన్) వద్ద తన ఏనుగులకు నూనెతో స్నానం చేయించాడని చెబుతారు. రెండవ అరికేసరి (సుమారు 930–955) కన్నడ కవి పంపకు పోషకుడు. సోమదేవసూరి 959లో అరికేసరి కుమారుని పట్టణంలో తన యశస్తిలకం రాశాడు. 973కు ముందు కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకున్నప్పుడు వారి పాలన ముగిసింది.

నొళంబ పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 800–974

9వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం చివరి వరకు చిత్రదుర్గ, తుమకూరు ప్రాంతాన్ని, అనంతపురం జిల్లాలో చాలా భాగాన్ని కలిపిన 'ముప్పై రెండువేల' ప్రాంతమైన నొళంబవాడిని పాలించిన పల్లవుల శాఖ. హెంజేరు (మడకశిర తాలూకాలోని హేమావతి) వారి ముఖ్య పట్టణాల్లో ఒకటి. మొదట రాష్ట్రకూటుల, గంగుల సామంతులైన వారు బాణ వంశాన్ని నాశనం చేశానని చెప్పుకున్న మొదటి మహేంద్రుని కాలంలో శక్తిమంతులయ్యారు. అనంతపురంలో వారి శాసనాలు హేమావతి, హిందూపురం, మణేపల్లి, కంబదూరులలో ఉన్నాయి. వాటికి 853 నుండి 965 వరకు తేదీలు ఉన్నాయి. గంగ రాజు మారసింహుడు (974లో మరణం) 'నొళంబ వంశానికి మృత్యువు' అనే బిరుదు తీసుకున్నాడు. తర్వాత నొళంబ పల్లవ బిరుదు చోళుల, పశ్చిమ చాళుక్యుల కింది నాయకులకు వెళ్లింది.

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

హొయసలులు

సుమారు క్రీ.శ. 1173–1343

మైసూరు దేశంలోని దోరసముద్రం (హళేబీడు) రాజవంశం. వారు మొదట పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 12వ శతాబ్దంలో విష్ణువర్ధనుని కాలం నుండి స్వతంత్రులు. రెండవ బల్లాలుడు నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం జిల్లాలోని పరిగి (1178), హేమావతి (1205–06) లలో అతని శాసనాలు ఉన్నాయి. అతను గుత్తిని తీసుకున్నానని చెప్పుకున్నాడు. అతని వారసులు చోళ దేశం కోసం సేవుణులతో, పాండ్యులతో, తెలుగు చోడులతో పోరాడారు. 13వ శతాబ్దం చివర్లో వారు రాయచోటి ప్రాంతాన్ని పట్టుకున్నారు. మూడవ బల్లాలుడు 1311లో దోరసముద్రాన్ని మాలిక్ కాఫూర్‌కు కోల్పోయాడు, కానీ 1340 వరకు అనంతపురంలోని కొన్ని భాగాలను ఇంకా పాలించాడు. ఒక కాకతీయ సేనాని కంచి వద్ద అతనిని ఓడించాడు. 1342లో మధురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ అతను చంపబడ్డాడు.

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686

బహమనీల నుండి విడిపోయిన గవర్నర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ స్థాపించిన బీజాపూర్ సుల్తానులు (సుమారు 1489–1686). వారు రాయచూరు, ముద్గల్ కోసం వంద సంవత్సరాలు విజయనగరంతో పోరాడారు. 1565లో దానిని ఓడించిన కూటమిలో చేరారు. తర్వాత తుంగభద్రకు దక్షిణాన ముందుకు వెళ్లారు: 1568లో ఆదోనిని, పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కర్నూలును, 1652లో పెనుకొండను తీసుకున్నారు. 1630ల నుండి 50ల వరకు వారు కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి గోల్కొండతో పంచుకున్నారు. ఆదోని సిద్దీ మసూద్ వంటి అబిసీనియన్ గవర్నర్ల ద్వారా, కప్పం కట్టే పాలెగాళ్ల ద్వారా, 1686లో ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకునే వరకు, వారు పడమటి తెలుగు ఎత్తైన ప్రాంతాలను పట్టుకున్నారు.

మొదటి మహేంద్రవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 600–630

కంచి పల్లవ రాజు (దాదాపు 600–630), సింహవిష్ణు కొడుకు. ఆయన పాలనలో చాళుక్య రెండవ పులకేశి వేంగిని, గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతంలోని పల్లవ రాష్ట్రాలను తీసుకున్నాడు, అయితే మహేంద్రవర్మ కంచిని కాపాడుకున్నాడు. తమిళ దేశంలోని ఆయన గుహా శాసనాలలో ఆయన ఉపనామాలలో కొన్ని తెలుగు. దీని ఆధారంగా ఆయన కుటుంబం, ఆయన గుహ శైలి తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాయని జూవో-డుబ్రూయిల్ వాదించారు.

మొదటి నరసింహవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 630–668

కంచి పల్లవ రాజు (దాదాపు 630–668), మొదటి మహేంద్రవర్మ కొడుకు. ఆయనను మహామల్ల అని, వాతాపికొండ, 'వాతాపి విజేత' అని పిలిచారు. ఆయన చాళుక్య రెండవ పులకేశిని ఓడించి, చాళుక్య రాజధాని బాదామి (వాతాపి)ని తీసుకున్నాడు. ఆయన తండ్రి పాలనలో కోల్పోయిన తెలుగు రాష్ట్రాలను తిరిగి పొందలేదు. నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు దానశాసనాలు ఉన్న చాళుక్య మొదటి విక్రమాదిత్యుడు ఆయనతో, ఆయన వారసులతో పోరాడాడు.

రెండవ నరసింహవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 690–715

దాదాపు 700 నాటి కంచి పల్లవ రాజు, మొదటి పరమేశ్వరవర్మ కొడుకు. ఆయనను రాజసింహుడు అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయ నిర్మాత. కాళహస్తి రాజా దస్తావేజులలో ఉంచిన ఆయన రేయూరు దానశాసనం మేల్ ముండరాష్ట్రంలోని ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. పి. బి. దేశాయి దానిని నెల్లూరులోని ఆత్మకూరు తాలూకాలో ఉంచారు. ఆయన గానీ ఆయన తండ్రి గానీ తూర్పు చాళుక్యుల నుంచి నెల్లూరు ప్రాంతంలోని కొంత భాగాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారని దేశాయి సూచించారు.

రెండవ విజయాదిత్యుడు నరేంద్ర మృగరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 799–843

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్ కాలక్రమంలో 799–843). పూర్తి సామ్రాజ్య బిరుదులను వాడిన ఆ వంశపు మొదటి రాజు. పన్నెండు సంవత్సరాలలో ఆయన గంగులు, రాష్ట్రకూటులతో 108 యుద్ధాలు చేసి, శివునికి 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని ఆయన కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. మూడవ గోవిందుడు వేంగి రాజుతో తన నగర గోడలు కట్టించాడని రాష్ట్రకూట శాసనాలు చెబుతాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయన పాలనను 40, 41, 44 లేదా 48 సంవత్సరాలు అని ఇస్తాయి.

మొదటి చాళుక్య భీముడు

సుమారు క్రీ.శ. 888–918

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్, సూయెల్ లెక్కలో 888–918), గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుని సోదరుని కొడుకు, వారసుడు. రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుడు వేంగి దేశాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడని ఆయన శాసనాలు చెబుతాయి. ఆయన చిన్న కొడుకు ఒకరు రాష్ట్రకూట సైన్యంతో యుద్ధంలో చనిపోయాడు. ఆయన చాళుక్య-భీమేశ్వర శివాలయాన్ని కట్టించాడు. కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) దగ్గరి భీమవరానికి ఆ దేవాలయం పేరే వచ్చింది.

అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1146

కళింగను పాలించిన తూర్పు గాంగ రాజు. 1078లో ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. తన 72వ పాలనా సంవత్సరం (1146–47)లో కూడా ఆయన పాలిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన గాంగ రాజు రాజరాజు, మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు రాజసుందరిల కొడుకు. కాబట్టి ఆయన పాలనలో కళింగపై దండెత్తిన సైన్యాల చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తికి ఆయన మనవడు. ఆయన తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు డజన్ల కొద్దీ తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగంలోని ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, ఇతర ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి. ఆయన దానశాసనాలు గాంగ కుటుంబ మూలాన్ని బ్రహ్మ వరకు తీసుకువెళ్తాయి.

రుద్రదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1158–1195

తెలంగాణలోని ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించిన కాకతీయ పాలకుడు (దాదాపు 1158–1195). 1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలో ఆయన తన కుటుంబ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కోటతో కూడిన రాజధాని నిర్మాణాన్ని ఆయన మొదలుపెట్టాడు.

రేచర్ల రుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1213

కాకతీయ రాజులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, గణపతిదేవుల సేనాపతి, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందినవాడు. దేవగిరిలో మహాదేవుని మరణం తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని నిలబెట్టాడు. ముదిగొండ నాయకుడు నాగతిని తరిమాడు. 1213లో ఆయన పాలంపేటలో రుద్రేశ్వర (రామప్ప) దేవాలయాన్ని, దాని సరస్సును నిర్మించాడు.

మొదటి నరసింహదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1268

13వ శతాబ్దం మధ్యలో కళింగ, ఒరిస్సా తూర్పు గాంగ రాజు, అనంగభీముని కొడుకు. 1267–68లో సింహాచలం దేవాలయపు కేంద్ర గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించిన ఘనతను విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. ఆయన సామంతులు, మంత్రులు శ్రీకూర్మంలో శాసనాలు వదిలారు. ఒరిస్సా దేవాలయ చరిత్ర ఆయనను కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నిర్మాత లంగూలియ నరసింహుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. ఆయన తేదీలు ఆధారాల మధ్య చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

రేచర్ల మాదా నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384), సింగమ నాయకుని చిన్న కొడుకు, అనపోతుని సోదరుడు. ఆయన దేవరకొండ నుంచి పాలించాడు. ఆయనను దేవరకొండ శాఖ స్థాపకుడిగా లెక్కిస్తారు. శ్రీశైలపు ఉత్తర ద్వారమైన ఉమామహేశ్వరంలో ఆయన కట్టించిన మండపాన్ని 1377 నాటి ఆయన శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు వెన్నుడు కందికొండను పాలించాడు.

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1566–1612

గోల్కొండ ఐదవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1580–1612), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా మూడవ కొడుకు. దాదాపు 1589–91లో ఆయన మూసీ నది మీద భాగ్‌నగర్ నగరాన్ని, తర్వాతి హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, అక్కడ చార్మినార్, జామా మసీదు, దార్-ఉష్-షిఫా ఆసుపత్రిని కట్టించాడు. భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన ఆ నగరానికి పేరు పెట్టాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. ఆమె ఎవరు, ఆ నగరానికి తర్వాతి పేరు ఎలా వచ్చింది అనే విషయాలలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆయన పర్షియన్‌లో, దక్కన్ పాత ఉర్దూలో కవిత్వం రాశాడు.

ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II

క్రీ.శ. 1580–1627

బీజాపూర్ ఆరవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1580–1627). అలీ ఆదిల్ షా I మేనల్లుడు (nephew), వారసుడు. ఆయనను జగద్గురు అని పిలిచారు. చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తాకు ఆయన పోషకుడు, ఇబ్రహీం రౌజా నిర్మాత. ఆయన పాలనలో 1595–96 నాటి ముట్టడికి వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్ ఆదోనిని నిలుపుకుంది. పదిహేడవ శతాబ్దం మొదట్లో అది ఆ పట్టణపు చివరి హిందూ నాయకుడి నుంచి కర్నూలును తీసుకుంది. పెనుకొండపై బీజాపూర్ చేసిన విఫల ముట్టడి గురించిన ఫెరిష్తా కథనాన్ని హెరాస్ ఈ సంవత్సరాలలో ఉంచారు.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1593–1626

గోల్కొండ ఆరవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1611/12–1626), మహమ్మద్ కులీ సోదరుడి కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన పండితుడైన, శాంతియుతుడైన రాజు. ఆయన హైదరాబాద్‌లో మక్కా మసీదును స్థాపించాడు, సుల్తాన్‌నగర్ అనే కొత్త పట్టణాన్ని మొదలుపెట్టాడు, తిరుగుబాటు మొఘల్ రాకుమారుడు ఖుర్రం (షాజహాన్)కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు, తన వంశపు మొదటి చరిత్రను రాయించాడు. ఆయన రాణి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి.

ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1627–1656

బీజాపూర్ ఏడవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1627–1656). కొన్ని చరిత్రలు ఆయనను మహమూద్ అంటాయి. ఆయన గోల్ గుంబజ్ నిర్మాత. ఆయన 1636లో షాజహాన్‌తో శాంతి చేసుకుని, తర్వాత తన సైన్యాలను కర్ణాటకలోకి పంపాడు. సేనాపతులలో షాహ్‌జీ భోంస్లే ఒకరు. బీజాపూర్ జింజీ, వెల్లూరు, పెనుకొండ (మెకంజీ వ్రాతప్రతి ప్రకారం 1652), బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతపు ఎగువ ప్రాంతాలను తీసుకుంది. అది గోల్కొండ మంత్రి మీర్ జుమ్లాతో కర్ణాటకను పంచుకుంది.

సిద్దీ మసూద్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1662–1688

బీజాపూర్ అబిసీనియన్ సామంతుడు. బళ్లారి గెజిటీర్ లెక్క ప్రకారం ఆయన 1662 నుంచి 1687 వరకు ఆదోని పాలకుడు, జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు). 1678 నుంచి ఆయన బాల రాజు సికందర్ ఆదిల్ షాకు రాజ్య ప్రతినిధి. ఆయన ఆదోని జామా మసీదును కట్టించాడు. దాని శాసనాలు దానిని హిజ్రీ 1079 (1666–67) నాటిదిగా చెబుతాయి. రాజధాని నుంచి తరమబడిన ఆయన, తెలుగు దేశంలో బీజాపూర్ చివరి దుర్గంగా ఆదోనిని ఉంచుకున్నాడు. సర్కార్ ప్రకారం 1688లో ఆయన దానిని మొఘలులకు అప్పగించాడు.

ఆదోని

కర్నూలు జిల్లాలో కొండ కోట ఉన్న పట్టణం. ఇది విజయనగర దుర్గం. బీజాపూర్ 1535–37లో దీన్ని ముట్టడించి, 1568లో తీసుకుంది. దాని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1666–67లో జామా మసీదు కట్టించాడు. పశ్చిమ తెలుగు దేశంలో చివరి బీజాపూర్ దుర్గాన్ని ఆయన పాలించాడు. బీజాపూర్ పతనం తర్వాత దాన్ని ఔరంగజేబు సైన్యానికి అప్పగించాడు. మొఘలులు దీనికి ఇమ్తియాజ్‌గఢ్, అంటే 'విశిష్టత కోట' అని పేరు మార్చారు. ఫరుఖ్‌సియర్, ఆయన వారసుల కాలంలో ఇది దక్షిణాది నమూనాలో చిన్న బంగారు నాణేలు ముద్రించే మొఘల్ టంకశాల. 1756 నుంచి ఇది నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ జాగీర్ (భూమి మంజూరు). 1786లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని ముట్టడించాడు. సైన్యం వెళ్లిపోయాక దాని ఫిరంగులను తీసుకుని, దాని గోడలను నాశనం చేసి, 1787 శాంతి ఒప్పందంలో దాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. 1800లో తుంగభద్రకు ఉత్తరాన ఉన్న తన జిల్లాలకు బదులుగా నిజాం దీన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

అహోబిలం

కర్నూలు జిల్లాలోని నల్లమల కొండలపై ఉన్న నరసింహుడి గ్రామం, ఆలయం. ఇది జిల్లాలో 'అత్యంత పవిత్రమైన వైష్ణవ క్షేత్రం'. అక్కడ మెట్ల వరుసను ప్రోలయ వేమ కట్టించాడని రెడ్డి శాసనాలు చెబుతాయి. 1410లో కాటయ వేముడు కుమారగిరి పేరు మీద గ్రామాలను దానికి ఇచ్చాడు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన నరసింహ పురాణాన్ని దాని దేవుడికి అంకితం చేశాడు.

అలంపురం

కృష్ణలో తుంగభద్ర కలిసే చోటు దగ్గర, తుంగభద్ర పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది తెలంగాణలో ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు, తర్వాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని ఒక తాలూకాకు కేంద్రం. దాని కోటలో నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ఉన్నాయి. వాటి శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాజుల, రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి, వినయాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రాలు ఈ తాలూకాలో దొరికాయి. శాసనాలు ఈ చోటును హతంపుర అని, దాని దేవుడు బ్రహ్మేశ్వరుడిని శ్రీశైలం పశ్చిమ ద్వారానికి రక్షకుడు అని పిలుస్తాయి.

అమరావతి, ధరణికోట

కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున పక్కపక్కనే ఉన్న స్థలాలు. ధరణికోట ప్రాకారాలను సాధారణంగా ప్రాచీన ధాన్యకటకంగా గుర్తిస్తారు. అమరావతి పట్టణంలో పెద్ద బౌద్ధ స్తూపం, అమరేశ్వర ఆలయం ఉన్నాయి.

బాదామి (వాతాపి)

ఉత్తర కర్ణాటకలోని పట్టణం, ప్రాచీన వాతాపి. 6వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకు ఇది బాదామి చాళుక్యుల రాజధాని. మొదటి పులకేశి దీన్ని సంపాదించాడు. మొదటి కీర్తివర్మ దీన్ని ఆలయాలతో అలంకరించి, దాని పెద్ద వైష్ణవ గుహాలయాన్ని పూర్తి చేశాడు. సుమారు 642లో పల్లవ రాజు మొదటి నరసింహవర్మ దీన్ని పట్టుకుని నాశనం చేశాడు.

భైరవకోన

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత ఉదయగిరి తాలూకాలో, కడప సరిహద్దు దగ్గర ఉన్న కొండ ప్రదేశం. 1921లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ నివేదించిన తొలినాటి రాతి తొలుపు గుహాలయాల సమూహం ఇక్కడ ఉంది. ఆర్. గోపాలన్ వాటిని పల్లవ యుగానికి చెందినవిగా, మొదటి మహేంద్రవర్మ గుహలను బాగా పోలినవిగా వర్ణించారు.

భీమవరం (పశ్చిమ గోదావరి)

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలోని పట్టణం, భీమవరం తాలూకా కేంద్రం. ఈ తాలూకాలో సోమేశ్వర ఆలయం ఉన్న పాత గ్రామం గునుపూడి ఉంది. ఎం. రామారావు (1964) ఈ ఆలయాన్ని ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన సోమారామంగా లెక్కించి, తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. దీన్ని సామర్లకోట దగ్గరి చాళుక్య భీమవరంతో కలిపి గందరగోళపడకూడదు.

బిక్కవోలు

రాజమహేంద్రవరం–కాకినాడ రోడ్డుపై, రామచంద్రపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఆరు తొలినాటి శివాలయాలు ఉన్నాయి. ఒక మెకంజీ రాతప్రతి దీన్ని బిరుదాంక-రాయపురం అనే పేరుతో తొలి తూర్పు చాళుక్య రాజుల రాజధానిగా పిలిచింది. ఎం. రామారావు (1964) దీని ఆలయాలను గుణగ విజయాదిత్యుడి (మూడవ విజయాదిత్యుడి) పాలన కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించారు.

బీజాపూర్ (విజయపుర)

భీమా, కృష్ణా నదుల మధ్య ఎండిన పీఠభూమిపై, బొంబాయికి సుమారు 240 మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఉన్న నగరం. సుమారు 1489 నుంచి 1686 వరకు ఇది ఆదిల్ షాహీ సుల్తానుల రాజధాని. 1074–75 నాటి ఒక శాసనం దీన్ని విజయపుర అని పిలుస్తుంది. 1489లో యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించినప్పుడు ఆయన ఇక్కడ బహమనీ పాలకుడు. 1565లో విజయనగరం దోపిడీ సొమ్ముతో దాని గోడలను పూర్తి చేశారు. ఇబ్రహీం రౌజా, గోల్ గుంబజ్ దాని గొప్ప కట్టడాలలో ఉన్నాయి. 1686 సెప్టెంబర్ 12న ఔరంగజేబు దీన్ని తీసుకున్నాడు.

చేబ్రోలు

గుంటూరుకు తొమ్మిది మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఇసుకరాతి గట్టుపై ఉన్న పాత పట్టణం. దాని కుమారస్వామి ఆలయం పేరు మీద దాని శాసనాలు దీన్ని తామ్రపురి అని, 'షణ్ముఖుడి నగరం' అని పిలుస్తాయి. దాని శాసనాలు 1006 నుంచి మొదలవుతాయి. వాటిలో వెలనాటి నాయకుల దానాలు, కాకతీయ రాజు గణపతి సేనాని జాయప వేయించిన 1213 నాటి పొడవైన శాసనం ఉన్నాయి. జాయపకు ఈ పట్టణం లభించింది. ఆయన దాని ఆలయాలను, గోడలను మళ్లీ కట్టించాడు. ఎం. రామారావు దాని భీమేశ్వరాలయాన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు.

ధూళికట్ట

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో హుస్సేనీ వాగుపై ఉన్న గ్రామం. దాని పక్కన 18 హెక్టార్ల ప్రాచీన గోడల పట్టణం ఉంది. వి. వి. కృష్ణశాస్త్రి దాని దక్షిణ ద్వారాన్ని, ధాన్యాగారం గల ఒక రాజభవన సముదాయాన్ని, ఒక కిలోమీటరు ఉత్తరాన ఉన్న బౌద్ధ స్తూపాన్ని తవ్వారు. ఆయన స్తూపాన్ని క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా చెప్పారు. స్థానిక రాజు సమగోప నాణేలు, శాతవాహన రాజు శివశ్రీ పులుమావి వెండి చిత్ర నాణెం ఇక్కడ దొరికాయి.

ద్రాక్షారామం

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని భీమేశ్వర ఆలయం వల్ల ఇది 'దక్షిణ కాశీ'గా ప్రసిద్ధి. ఆ ఆలయ గోడలపై 11వ శతాబ్దం నుంచి వందలాది శాసనాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయం దీని పేరును దక్షుడి తోట అయిన దక్షారామం నుంచి వచ్చినదిగా చెబుతుంది. ఆలయ లింగాన్ని అది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తుంది.

గంగైకొండచోళపురం

తమిళ దేశంలో, తంజావూరుకు 38 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రుడు స్థాపించిన రాజధాని ఇది. 'గంగను తీసుకున్న చోళుడు' అనే అర్థం గల ఆయన బిరుదు గంగైకొండచోళ పేరు దీనికి పెట్టారు. తర్వాతి రాజు వీరరాజేంద్రుడు వేంగి దేశంలో దండయాత్ర తర్వాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి, అక్కడి నుంచి తెచ్చిన దోపిడీ సొమ్మును ప్రదర్శించాడు.

ఘనపూర్ (ములుగు)

పాలంపేటకు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ కోట గుళ్లు (చుట్టూ గోడ ఉన్న ఇరవై రెండు కాకతీయ కాలపు గుళ్ల సమూహం), ఘనపూర్ చెరువు ఉన్నాయి.

గుడిమల్లం

పాత చిత్తూరు జిల్లాలోని కాళహస్తి ప్రాంతంలో, రేణిగుంట దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దాని శాసనాలు దీన్ని తిరువిప్పిరంబేడు (సంస్కృతంలో విప్రపీఠం) అని పిలుస్తాయి. దాని పరశురామేశ్వర ఆలయంలో బాణ నాయకుల అతి తొలి శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి పల్లవ, గంగ-పల్లవ రాజుల కాలంలో, శక 820, 827 (898, 905)లో తేదీ వేసినవి. బాణ రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రం కూడా అక్కడ దొరికింది. చోళ రాజుల తర్వాతి తమిళ శాసనాలలో ఆలయ నిర్మాణం గురించి విక్రమ చోళుడి తొమ్మిదవ పాలన సంవత్సరపు శాసనం ఉంది.

హళేబీడు

మైసూరు (ఇప్పుడు కర్ణాటక)లోని హాసన్ జిల్లా బేలూరు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం నుంచి హొయసల రాజుల రాజధాని అయిన ద్వారసముద్రం ఇక్కడే ఉండేది. 1311లో మాలిక్ కాఫూర్ సైన్యం దాన్ని దోచుకుంది. తర్వాత ఒక తుగ్లక్ సైన్యం దాన్ని నాశనం చేసింది. ఏనుగులు, సింహాలు, గుర్రపు సవారీలు, రామాయణ దృశ్యాల శిల్ప పట్టీలతో ఉన్న దాని అసంపూర్ణ జంట హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని, ఇప్పుడు లేని కేదారేశ్వర ఆలయాన్ని జేమ్స్ ఫెర్గూసన్, జేమ్స్ బర్జెస్ వర్ణించారు.

హంపి (విజయనగరం)

పాత బళ్లారి జిల్లా హోస్పేట తాలూకాలో, తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న చిన్న గ్రామం. ఇప్పుడు ఇది కర్ణాటకలో ఉంది. సుమారు 1336 నుంచి 1565 వరకు సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన 'విజయ నగరం' విజయనగరం శిథిలాల మధ్య ఇది ఉంది. శిథిలాలు సుమారు తొమ్మిది చదరపు మైళ్ల గ్రానైట్ కొండల మీద విస్తరించి ఉన్నాయి. 1565 యుద్ధం తర్వాత ముస్లిం మిత్ర రాజ్యాలు నగరాన్ని దోచుకున్నాయి. రాజ సభ పెనుకొండకు పారిపోయింది. హంపి తెలుగు దేశం బయట ఉంది. రాయలసీమను, కొంతకాలం తెలుగు తీరాన్ని పాలించిన సామ్రాజ్య రాజధాని కాబట్టి దీన్ని ఇక్కడ చేర్చారు.

హేమావతి

అనంతపురం జిల్లాలోని మడకశిర తాలూకాలో, అమరాపురానికి ఎనిమిది మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న గ్రామం. దీన్ని నొళంబ పల్లవుల ప్రధాన పట్టణం (హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి మాటల్లో 'రాజధాని') హెంజేరు లేదా పెంజేరుగా గుర్తించారు. అక్కడి ఒక స్తంభం నొళంబ రాజుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. చోళ కాలపు రెండు తమిళ శాసనాలు, 1205–06 నాటి హొయసల వీర బల్లాలుడి (రెండవ బల్లాలుడి) దానపత్రం దాని తర్వాతి శాసనాలలో ఉన్నాయి. మెరుగుపెట్టిన నల్లరాతి స్తంభాలున్న దాని ఆలయాలలో దొడ్డేశ్వర (లేదా నొణేశ్వర), మల్లేశ్వర, విరూపాక్షేశ్వర, సిద్ధేశ్వర ఆలయాలు ఉన్నాయి.

హైదరాబాద్

మూసీ ఒడ్డున ఉన్న నగరం. సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని భాగ్‌నగర్‌గా స్థాపించాడు. 1687 వరకు ఇది కుతుబ్ షాహీ రాజధాని. తర్వాత మొఘల్ సుబా కేంద్రం. 1720ల నుంచి ఇది అసఫ్ జాహీ నిజాముల రాజధాని.

కాళిదిండి

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత కైకలూరు తాలూకాలో, కొల్లేరు సరస్సు తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. 1938లో తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ తవ్వి తీశారు. యుద్ధంలో చనిపోయిన చోళ సేనానుల జ్ఞాపకార్థం రాజు కాళిదిండిలో మూడు శివాలయాలు కట్టించాడని అది చెబుతుంది. మధురాంతకనల్లూరు అని పేరు మార్చిన ఆ గ్రామాన్ని ఆయన ఆలయాలకు ఇచ్చాడు. 18వ, 19వ శతాబ్దాలలో కాళిదిండి నూజివీడు జమీందారీ (ఎస్టేట్)లో ఒక పరగణా (రెవెన్యూ విభాగం).

కాంచీపురం

తమిళ దేశంలోని నగరం, పల్లవ రాజుల రాజధాని. తెలుగు దేశపు అతి తొలి పల్లవ దానపత్రమైన మైదవోలు రేకులను కాంచీపురం నుంచే జారీ చేశారు. ఒంగోలు, నెల్లూరు ప్రాంతాలలోని గ్రామాలకు ఇచ్చిన తర్వాతి పల్లవ దానపత్రాలను కూడా అక్కడి నుంచే జారీ చేశారు. 7వ, 8వ శతాబ్దాలలో చాళుక్యులు నగరాన్ని ముట్టడించారు. 9వ శతాబ్దం చివరలో చోళ రాజు మొదటి ఆదిత్యుడు దాన్ని జయించాడు.

కటాక్షపూర్

వరంగల్–ములుగు రోడ్డుపై కటాచ్‌పూర్ చెరువు పక్కన ఉన్న అటవీ గ్రామం. చెరువు కట్టపై శిథిలమైన రెండు ఆలయాలు ఉన్నాయి. శైలిని బట్టి అవి కాకతీయ కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించారు.

కొణిదెన

కృష్ణాకు దక్షిణాన, పూర్వపు గుంటూరు ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో ఇది తెలుగు చోడుల ఒక శాఖకు కేంద్రం. దాని నాయకులు కామ-చోడుడు, త్రిభువనమల్ల పొత్తపి-చోడుడు, నన్ని-చోడుడు చోళ చక్రవర్తుల కింద పాలించారు. వారిలో ఒకరు అక్కడ బల్లేశ్వర ఆలయాన్ని స్థాపించాడు.

లక్నవరం

పాత వరంగల్ జిల్లాలోని వాగు, పెద్ద చెరువు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ చెరువును కాకతీయ కాలపు పెద్ద చెరువులలో లెక్కిస్తారు.

లేపాక్షి

అనంతపురం జిల్లాలో హిందూపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున ఉన్న గ్రామం. తక్కువ ఎత్తున్న కూర్మశైల కొండపై ఉన్న వీరభద్ర ఆలయానికి, దాని దగ్గరి భారీ రాతి నందికి ఇది ప్రసిద్ధి. అచ్యుతదేవరాయల పాలనలో పెనుకొండకు చెందిన విరూపణ్ణ ఆలయాన్ని కట్టించాడు. 1533–1538 నాటి ఆలయ శాసనాలు లేపాక్షిని పెనుకొండ రాజ్యంలోని ఉపవిభాగమైన రొద్ద-నాడులో ఉంచుతాయి.

మాచర్ల

పల్నాడు పశ్చిమ భాగంలో చంద్రవంక ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. 1111 నాటి ఒక సంస్కృత, తెలుగు శాసనం దీన్ని మహాదేవి-తటాకం అని పిలిచి, చాగి కుటుంబానికి చెందిన హైహయ నాయకుడు బేత అక్కడి ఒక ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. పల్నాటి వీరుల వీరగాథ దీన్ని బ్రహ్మనాయుడు స్థాపించిన నగరంగా చెబుతుంది. 19వ శతాబ్దపు రచయితలు దీన్ని పల్నాటి వీరుల రాజధాని అని పిలిచారు.

మహేంద్రగిరి

దక్షిణ ఒడిశాలోని తూర్పు కనుమలలో ఉన్న పర్వతం. తూర్పు గాంగుల దానపత్రాలలోని మహేంద్ర పర్వతం ఇదే. దాని శిఖరంపై రాజులు గోకర్ణస్వామి దేవుడిని పూజించారు. శిఖరంపై పెద్ద గ్రానైట్ దిమ్మెలతో కట్టిన పాత ఆలయాలు ఉన్నాయి. అక్కడి ఒక శాసనం ఒక చోళ విజయ స్తంభాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

ముఖలింగం (కళింగనగరం)

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 1897 నుంచి దీన్ని తూర్పు గంగ రాజుల రాగి రేకుల దానపత్రాలలో పేర్కొన్న రాజధాని కళింగనగరంగా గుర్తిస్తున్నారు. దాని మూడు ఒరిస్సా శైలి శివాలయాలు, మధుకేశ్వర, భీమేశ్వర, సోమేశ్వర ఆలయాలు, దక్షిణాన నగరకటకం వరకు విస్తరించిన శిథిలాల మధ్య ఉన్నాయి. వాటిపై తెలుగు, సంస్కృతాలలో పదుల సంఖ్యలో గంగ శాసనాలు ఉన్నాయి.

నాగార్జునకొండ

గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణా కుడి ఒడ్డున ఉన్న కొండ, చుట్టూ మూసి ఉన్న లోయ. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇక్ష్వాకుల రాజధాని అయిన విజయపురి ఇక్కడ ఉండేది. 1927–31లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ దాని బౌద్ధ కట్టడాలను తవ్వారు. నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట లోయను ముంచేయడానికి ముందు, 1954–60లో పురావస్తు సర్వే లోయ మొత్తాన్ని తవ్వింది.

నాగులపాడు

సూర్యాపేటకు దక్షిణాన మూసీ తూర్పు ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. ఒకప్పుడు ఇది గోడలున్న పట్టణం. ఇక్కడ కాకతీయ కాలపు శిథిల ఆలయాలు, గణపతిదేవుడు, ప్రతాపరుద్రుల పాలన కాలపు శాసనాలు ఉన్నాయి.

నగునూరు

కరీంనగర్‌కు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ చాలా ఆలయాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రుద్రదేవుడి పాలన కాలపు శాసనం ఉన్న, మూడు గర్భగుళ్లున్న పెద్ద శివాలయం ఉంది.

పాలకొల్లు

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో, నరసాపురానికి ఆరు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న సంత పట్టణం. ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని శివాలయం వల్ల దీన్ని క్షీరారామం అంటారు. 17వ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించిన ఇది ఈ తీరంలో మొదటి డచ్ స్థావరం. 1825లో ఇది చివరికి బ్రిటిష్ వారి చేతికి వెళ్లింది.

సామర్లకోట, చాళుక్య భీమవరం

కాకినాడ (కోకనాడ)కు ఏడు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న పట్టణం. పాత భీమవరం గ్రామం దీనిలో కలిసి ఉంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడి పేరు మీద దాని శాసనాలు దాన్ని చాళుక్య భీమవరం అని పిలుస్తాయి. శివుడి ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని పెద్ద భీమేశ్వర ఆలయాన్ని ఆ రాజు స్థాపించాడని 1202 నాటి ఒక శాసనం పేర్కొంటుంది. తర్వాత సామర్లకోట పిఠాపురం జమీందారుల మొదటి కేంద్రం, ఇంగ్లీషు దండు పట్టణం అయింది.

సింహాచలం

విశాఖపట్నానికి కొంచెం ఉత్తరాన ఉన్న కొండ. దానిపై పాత విశాఖపట్నం జిల్లాలో అత్యంత సంపన్నమైన, ప్రసిద్ధమైన నరసింహ ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడు, తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి సామంతులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.

శ్రీకాళహస్తి

పాత ఉత్తర ఆర్కాటు (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో, నగరి కొండల చివర, స్వర్ణముఖి కుడి ఒడ్డున ఉన్న ఆలయ పట్టణం. ఇది కాళహస్తి జమీందారుల కేంద్రం. వాయు లింగానికి చెందిన దాని శివాలయాన్ని చోళులు విస్తరించారు. 1516 నాటి ఒక శాసనం ప్రకారం, దానికి శ్రీకృష్ణదేవరాయల నుంచి వంద స్తంభాల మండపం, పెద్ద గోపురం (ద్వార శిఖరం) లభించాయి. జమీందారులు మొదట విజయనగర రాజుల అధికారులుగా మొదలయ్యారని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ భావించింది.

శ్రీకూర్మం

శ్రీకాకుళం దగ్గరి గ్రామం, పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ తాబేలు (కూర్మ) రూపంలోని విష్ణువు ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి మంత్రులు, సామంతులు (అధీన నాయకులు), గజపతులకు చెందినవి.

శ్రీశైలం

కర్నూలు జిల్లాలో, నల్లమల కొండల ఉత్తర కొస పీఠభూమిపై, కృష్ణా లోయ పైన ఉన్న, మల్లికార్జునుడి రూపంలోని శివుడి ఆలయ పట్టణం. కొండవీడు రెడ్డి రాజులు శ్రీశైలం నుంచి తూర్పు సముద్రం వరకు ఉన్న దేశం తమదని చెప్పుకున్నారు. పాతాళగంగ నుంచి గుడి వరకు మెట్ల వరుసను వారి శాసనాలు ప్రోలయ వేమారెడ్డికి ఆపాదిస్తాయి. 1378లో అనవేమారెడ్డి అక్కడ ఒక మండపం కట్టించాడు. 1677 మార్చిలో హైదరాబాద్ నుంచి కర్ణాటకకు వెళ్తూ శివాజీ ఆ గుడి వద్ద సుమారు పది రోజులు గడిపాడు.

తాడిపత్రి

అనంతపురం జిల్లాలో పెన్నా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. విజయనగరం కాలంలో రామలింగ నాయుడు దీన్ని స్థాపించాడు. ఆయన కుటుంబం దాని రెండు సుందర శిల్పాల ఆలయాలు, రామలింగేశ్వర, చింతల వేంకటరమణ ఆలయాలను కట్టించింది. 1565 తర్వాత అది ముస్లిం గవర్నర్లకు, తర్వాత గుత్తి మురారిరావుకు, ఆ తర్వాత హైదర్ అలీకి వెళ్లింది. అక్కడ మొఘల్ శైలి వరహా (బంగారు నాణెం) ముద్రించారు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు సుల్తాన్ తాడిపత్రి, తాడిమర్రి తాలూకాలను నిజాంకు అప్పగించాడు. నిజాం 1800లో వాటిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

తంజావూరు

తమిళ దేశంలోని కావేరి డెల్టాలో ఉన్న నగరం, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు రాజధాని. 10వ శతాబ్దం చివరలో మొదలై సుమారు 1012లో పూర్తయిన ఆయన గొప్ప రాజరాజేశ్వర ఆలయంపై ఉన్న శాసనాలలో, తెలుగు తీరంలోని తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగైనాడును జయించినట్లు ఆయన చెప్పుకుంటాడు.

తిరుపతి, తిరుమల

పాత ఉత్తర ఆర్కాటు (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో తిరుమల కొండల పాదాల వద్ద ఉన్న యాత్రా పట్టణం, దాని పైన ఉన్న కొండ పట్టణం తిరుమల. తిరుమలలో వేంకటేశ్వర ఆలయం ఉంది. జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ పుస్తక సవరణకర్తలు దాన్ని మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అత్యంత పవిత్రమైనది అని పిలిచారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన తూర్పు యుద్ధాల తర్వాత దాన్ని సందర్శించి, ఆభరణాలు ఇచ్చి, తన, తన రాణుల రాగి విగ్రహాలను నిలిపాడు. తర్వాతి ఆరవీడు రాజులు దాని దేవుడి సన్నిధిలో దానాలు చేశారు, కొండ కనిపించే చంద్రగిరిలో నివసించారు.

త్రిపురాంతకం

మార్కాపురం ప్రాంతంలో, పాత కర్నూలు జిల్లాలో, తర్వాతి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న ఆలయ గ్రామం. ఇక్కడ త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయం ఉంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి కన్నడ శాసనాలు అక్కడ ఉన్నాయి. వాటిలో 1126 నాటి ఒకటి ఆయన సేనాని అనంతపాలుడిని వేంగి పన్నెండు వేల పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది. అవి కళ్యాణి రాజ్యపు తూర్పు అంచును సూచిస్తాయి.

ఉండవల్లి

గుంటూరు జిల్లాలో, విజయవాడ (బెజవాడ)కు ఎదురుగా, కృష్ణ దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. పడుకున్న పెద్ద విష్ణు విగ్రహం ఉన్న, అనేక అంతస్తుల పెద్ద రాతి తొలుపు ఆలయానికి ఇది ప్రసిద్ధి. జి. జువో-డుబ్రే గుహలను విష్ణుకుండినులకు ఆపాదించారు. ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ వాటిని 7వ శతాబ్దం ప్రారంభపు పల్లవ నిర్మాణం అని భావించారు.

వేములవాడ

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ ప్రాంతంలో (2016 నుంచి రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలో) ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని 10వ శతాబ్దపు శాసనాలు దీన్ని లెంబులవాటక అని పిలుస్తాయి. రాష్ట్రకూటుల సామంతులైన వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని ఇది. కన్నడ కవి పంపను పోషించిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానం ఇక్కడే. తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల గవర్నర్లకు ఇది కేంద్రం. 1909లో ఇది సిరిసిల్ల తాలూకాలోని జాగీర్ పట్టణం. ఒక పెద్ద చెరువు పక్కన ఒక ఆలయం ఉండేది. ఆలయ ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా గౌరవించే ఒక ముస్లిం పీరు సమాధి ఉండేది.

విజయవాడ (బెజవాడ)

కృష్ణ ఉత్తర ఒడ్డున, నది కొండల మధ్య సందు గుండా వెళ్లే చోట ఉన్న పట్టణం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు దీన్ని విజయవాడ అని పిలుస్తాయి, బ్రిటిష్‌వారు బెజవాడ అని పిలిచారు. 1897లో ఇక్కడ ఒక క్వారీ గదిలో మొదటి చాళుక్య భీముడి రాగి రేకులు దొరికాయి. దాని మల్లేశ్వర ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై అతి తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి, తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుడిది, ఉంది.

అమరావతి మహాచైత్యం

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 300

కృష్ణా నది ఒడ్డున అమరావతిలో ఉన్న గొప్ప బౌద్ధ స్తూపం. బహుశా సుమారు క్రీ.పూ. 200లో దీన్ని స్థాపించారు. క్రీ.శ. 2వ–3వ శతాబ్దాలలో చెక్కిన సున్నపురాతి వేదికలతో దీన్ని మళ్లీ కట్టారు. 1796 నుంచి కట్టడ సామగ్రి కోసం దీన్ని తవ్వేశారు. ఇప్పుడు ఇది ప్రధానంగా చెల్లాచెదురైన దాని శిల్పాల ద్వారానే తెలుస్తుంది.

భట్టిప్రోలు స్తూపం

సుమారు క్రీ.పూ. 200

కృష్ణా డెల్టాలో ఉన్న పెద్ద ఇటుకల బౌద్ధ స్తూపం. దాని అడుగుభాగం సుమారు 148 అడుగుల వెడల్పు. 1870లలో రోడ్ల సామగ్రి కోసం, కాలువ పనుల కోసం దానిలో చాలా భాగాన్ని కూల్చేశారు. 1892లో ఎ. రియా దాని మధ్యభాగంలో సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటి, శాసనాలున్న మూడు ధాతు పేటికలను కనుగొన్నారు.

జగ్గయ్యపేట స్తూపం

సుమారు క్రీ.పూ. 200

జగ్గయ్యపేట దగ్గర ధనబోడు కొండపై ఉన్న తొలినాటి చిన్న బౌద్ధ స్తూపం. దాని పాత సున్నపురాతి పైపూత పలకలు, మౌర్య తరహా అక్షరాలు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దాన్ని సూచిస్తాయి. ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుడి స్తంభ శాసనాలు తర్వాతి కాలపు ఒక అంకితాన్ని నమోదు చేస్తాయి.

ఘంటసాల స్తూపం

సుమారు క్రీ.శ. 200

కృష్ణా డెల్టాలోని ఘంటసాలలో ఉన్న ఇటుకల బౌద్ధ స్తూపం. 1892లో ఎ. రియా దీన్ని తవ్వారు. దాని పునాదులు కిరణాల్లా విస్తరించిన గదుల వలయం లోపల ఒక నిండు మధ్యభాగాన్ని చూపిస్తాయి. అమరావతిలోని తర్వాతి కాలపు పనికి కొంచెం తర్వాతిదిగా రియా దీని కాలాన్ని నిర్ణయించారు.

పద్మాక్షి ఆలయం, హనుమకొండ

క్రీ.శ. 1117

హనుమకొండకు దక్షిణాన కొండపై ఉన్న చిన్న, సాదా ఆలయం. ఇప్పుడు ఇక్కడ పద్మాక్షి దేవిని పూజిస్తారు. దాని ముందున్న శాసన స్తంభం, కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడి పాలనలో 1117 డిసెంబర్‌లో మంత్రి బేత భార్య మైలమ కొండపై కడలాలయ-బసది అనే జైన ఆలయాన్ని కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది. హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి ఈ ఆలయాన్ని ఆ బసదిగా భావించి, దాన్ని కాకతీయ కాలపు తెలిసిన అతి పురాతన కట్టడం అని పిలిచారు.

వేయి స్తంభాల గుడి

క్రీ.శ. 1163

హనుమకొండలో శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడికి అంకితమైన మూడు గర్భగుళ్ల రుద్రేశ్వర ఆలయం. కాకతీయ పాలకుడు రుద్రదేవుడు 1163 జనవరిలో దీన్ని ప్రతిష్ఠించి, దానిపై తన కుటుంబం అధికారంలోకి ఎదిగిన చరిత్రను చెక్కించాడు.

నగునూరు ఆలయాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1171

కరీంనగర్‌కు ఆరు మైళ్లు ఈశాన్యంగా నగునూరులో ఉన్న శిథిల ఆలయాలు. వాటిలో ముఖ్యమైనది ఎర్ర రాయి, గ్రానైట్‌తో కట్టిన మూడు గర్భగుళ్ల పెద్ద శివాలయం. నగునూరు కాకతీయ రాజు రుద్రదేవుడి మంత్రి గంగాధరుడి నివాస కేంద్రం. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ప్రకారం, గంగాధరుడు అక్కడ శివాలయాలు కట్టించాడు. నగునూరు నుంచి వచ్చిందని చెప్పే శాసనం ఉన్న ఒక స్తంభం రుద్రదేవుడి కాలంలో 1171 జనవరి 13 నాటిది.

పిల్లలమర్రి ఆలయాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1195

సూర్యాపేట దగ్గర పిల్లలమర్రిలో ఉన్న పన్నెండు, పదమూడవ శతాబ్దాల మూడు ఆలయాలు. కాకతీయ రాజుల సేవలో ఉన్న రేచర్ల కుటుంబ నాయకులు వీటిని కట్టించారు. రుద్రదేవుడి పాలనలో 1195 నాటి ఒక స్తంభ శాసనం, రేచర్ల నామిరెడ్డి అక్కడ మూడు ఆలయాలు కట్టించాడని నమోదు చేస్తుంది. 1208 నాటి మరో స్తంభం సోమేశ్వర ఆలయం పక్కన ఉంది. 1926–27లో జి. యజ్దానీ వీటిని సర్వే చేసి, వాటిలో ఒకదానిలో సముద్ర మథనం చిత్రాన్ని వెలికితీశారు.

కొండపర్తి చౌండేశ్వర ఆలయం

క్రీ.శ. 1203

వరంగల్ దగ్గర కొండపర్తిలో ఉన్న చౌండేశ్వర ఆలయం, చౌండ-సముద్రం అనే చెరువు. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి సేనాని, మల్యాల కుటుంబానికి చెందిన చౌండ ఈ రెండింటినీ కట్టించాడు. అక్కడ ఉన్న 1203 నాటి ఆయన శాసనం, గణపతిదేవుడు దివి దీవిని జయించడంలో ఆయన పాత్రను నమోదు చేస్తుంది.

ఘనపూర్ ఆలయాలు (కోట గుళ్లు)

సుమారు క్రీ.శ. 1213

ములుగు దగ్గర, పాలంపేటకు ఎనిమిది మైళ్ల దూరంలో ఘనపూర్‌లో ప్రాకారం లోపల ఉన్న ఇసుకరాతి ఇరవై రెండు గుళ్ల సమూహం. ప్రధాన ఆలయం రామప్ప ఆలయ నమూనాను అనుసరిస్తుంది. దానికి పాలంపేటలో లాంటి నల్లరాతి దూలపు బొమ్మలు ఉన్నాయి. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1932–33లో ఈ సమూహాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చింది. దానికి ఏ శాసనమూ దొరకలేదు. శైలిని బట్టి దీన్ని పాలంపేట ఆలయాల కాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయించింది. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని కాకతీయ సేనాని రేచర్ల రుద్రుడికి ఆపాదించారు.

రామప్ప చెరువు

క్రీ.శ. 1213

పాలంపేట వద్ద ఉన్న పెద్ద జలాశయం. దాని పక్కనే రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం ఉంది. 1213 నాటి ఆలయ శాసనాన్ని అనుసరించి, పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని కాకతీయ సేనాని రేచర్ల రుద్రుడికి ఆపాదిస్తారు. ఆయన బహుశా ఆలయంతో పాటు దీన్ని కట్టించాడు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ దీన్ని కాకతీయ పాలకుల పెద్ద చెరువులలో లెక్కించింది.

రామప్ప దేవాలయం

క్రీ.శ. 1213

పాలంపేటలో రామప్ప చెరువు పక్కన 1213లో కాకతీయ సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు స్థాపించిన రుద్రేశ్వర ఆలయం. దాని దూలపు బొమ్మలు, చెక్కిన నల్లరాతి స్తంభాలు, తేలికైన ఇటుకల శిఖరం దీన్ని ప్రసిద్ధం చేశాయి. 2021 నుంచి ఇది యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.

నాగులపాడు ఆలయాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1234

సూర్యాపేటకు దక్షిణాన మూసీ ఒడ్డున, ప్రాకారం ఉన్న నిర్మానుష్య పట్టణం నాగులపాడులో సమృద్ధిగా శిల్పాలు చెక్కిన రెండు ఆలయాలు. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి పాలనలో రేచర్ల కుటుంబ సభ్యులు వీటిని కట్టించారు. వాటిలోని శాసనాలు 1234, 1258 నాటివి. వాటి ముందున్న ఒక స్తంభం 1303లో ప్రతాపరుద్రుడి పేరు చెబుతుంది.

ఉప్పరపల్లి ఆలయం

సుమారు క్రీ.శ. 1236

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలోని ఉప్పరపల్లిలో ఉన్న శిథిలమైన మూడు గర్భగుళ్ల శివాలయం. దాని ముందున్న ఒక చతురస్రాకారపు స్తంభంపై కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి పాలనలో 1236 జనవరి 24 నాటి తెలుగు శాసనం ఉంది. సేనాని రేచర్ల రుద్రుడి మంత్రి కొడుకు కాటయ దేవుడికి భూములు ఇచ్చినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఆలయం హనుమకొండ, పాలంపేట ఆలయాల కాలానికే చెందినదని హెన్రీ కజిన్స్ భావించారు.

పెనుకొండ కోట, గగన్ మహల్

క్రీ.శ. 1354

పెనుకొండ కొండ కోట, మైదానంలో దాని అర్ధవృత్తాకార గోడలు, దాని లోపల ఉన్న గగన్ మహల్ రాజభవనం, రామ, ఈశ్వర ఆలయాలు. ఉత్తర ద్వారం దగ్గర ఉన్న ఒక శాసనం, మొదటి బుక్కరాయల కొడుకు విరూపణ్ణ కాలంలో 1354 మార్చి 25న కోటను కట్టారని చెబుతుంది. 1576–77 నాటి మరో శాసనం, తిరుమలదేవరాయల కోసం చెన్నప్ప నాయుడు ఒక లోపలి కోట, ద్వారాలు, బురుజులు కట్టించాడని నమోదు చేస్తుంది. గగన్ మహల్, దాని మండపం హంపిలోని రాజభవనాల లాగే తోరణాలున్న 'ఇండో-సార్సెనిక్' శైలిలో ఉన్నాయి. రెండు ఆలయాలపై రామాయణ, పురాణ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఓరుగల్లు కోటలో షితాబ్ ఖాన్ మహలు

సుమారు క్రీ.శ. 1504

వరంగల్ కోటలో పాత మధ్య ఆలయపు పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉన్న పైకప్పు లేని ఎత్తైన రాతి మందిరం. 1504 నుంచి వరంగల్‌ను పాలించిన నాయకుడు షితాబ్ ఖాన్ పేరు దీనికి పెట్టారు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1925–26లో దీన్ని సంరక్షించింది. ఆ శాఖ దీన్ని మాండులోని హిందోళ మహల్‌తో పోల్చి, దీన్ని సుమారు పదిహేను, పదహారవ శతాబ్దాల సంధికాలంలో కట్టారని భావించింది. మందిరం 86 × 24 అడుగులు. ఒకప్పుడు చదునైన పైకప్పును మోసిన 28 అడుగుల ఎత్తైన అడ్డ తోరణాలు, వాలు గోడలు, నేలలో ఒక నీటి తొట్టి, ఉత్తరాన ఎత్తైన తోరణ ప్రవేశం దానికి ఉన్నాయి.

శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం, శ్రీకాళహస్తి

క్రీ.శ. 1516

శ్రీకాళహస్తి దక్షిణ కొండ పాదాల దగ్గర ఉన్న వాయు లింగ శివాలయం. దానిలో చోళ శాసనాలు ఉన్నాయి. 1516 నాటి ఒక తెలుగు శాసనం దానిలోని వంద స్తంభాల మండపాన్ని, పెద్ద గోపురాన్ని (ద్వార శిఖరాన్ని) శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు ఆపాదిస్తుంది. చోళ రాజులు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు దీన్ని విస్తరించారని ఉత్తర ఆర్కాట్ మాన్యువల్ చెబుతుంది. ఫెర్గూసన్ పుస్తకాన్ని సవరించినవారు దాని వాయు లింగాన్ని దక్షిణ భారతదేశంలో శివుడి ఐదు ముఖ్య చిహ్నాలైన పంచలింగాలలో చేర్చారు.

వీరభద్ర ఆలయం, లేపాక్షి

క్రీ.శ. 1538

అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షిలో తక్కువ ఎత్తు రాతి కొండపై ఉన్న వీరభద్ర ఆలయం. దానికి స్తంభాల వసారాతో రెండు ప్రాకారాలు, పూర్తికాని కళ్యాణ మండపం (పెళ్లి మండపం), సుమారు అరవై చెక్కిన స్తంభాల పెద్ద మండపం ఉన్నాయి. ఆ మండపం పైకప్పును ఇతిహాసాల, పురాణాల చిత్రాలు కప్పి ఉన్నాయి. ప్రధాన ద్వారం దగ్గర ఉన్న శాసనం దీని నిర్మాణాన్ని 1538 నాటిదిగా చెబుతుంది. అచ్యుతరాయల పాలనలో 1533–1538 నాటి దాని శాసనాలు, దీన్ని కట్టించినవాడిగా పెనుగొండకు చెందిన విరూపణ్ణ పేరు చెబుతాయి. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఖజానా అధికారి అని, రాజు ఆజ్ఞతో తన కళ్లు తానే పొడుచుకున్నాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. దాని దగ్గర ఒకే రాతితో చెక్కిన పెద్ద నంది ఉంది.

కుతుబ్ షాహీ సమాధులు

సుమారు క్రీ.శ. 1543–1674

గోల్కొండ కోటకు అర మైలు ఉత్తరాన ఉన్న రాజ సమాధి స్థలం. ఏడుగురు కుతుబ్ షాహీ రాజుల, వారి కుటుంబ సభ్యుల గుమ్మటాల సమాధులు, మసీదులు, మృతదేహాలను కడిగే స్నానశాల ఇక్కడ ఉన్నాయి. 1540ల నుంచి 1670ల మధ్య వీటిని కట్టారు.

పురానా పుల్ (పాత వంతెన)

సుమారు క్రీ.శ. 1578

పాత హైదరాబాద్ పశ్చిమ చివరన, గోల్కొండకు వెళ్లే దారిలో మూసీపై ఉన్న రాతి 'పాత వంతెన'. బిల్‌గ్రామి (1927) రెండు అక్షర సంఖ్యా పద్యాల ఆధారంగా దీన్ని ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో, నగరానికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల ముందు, హిజ్రీ 986 (1578) నాటిదిగా చెబుతారు. దాని కుతుబ్ షాహీ పేరు పుల్-ఎ-నర్వా అని ఆయన ఇస్తారు. అది కాజ్‌వే అనే అర్థం గల తెలుగు మాట నుంచి వచ్చింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్, క్యాంప్‌బెల్ దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1593 నాటిదిగా చెబుతారు. తావెర్నియర్ దీన్ని పారిస్‌లోని పాంట్ నెఫ్‌తో పోల్చారు. దానిపై ఉన్న ఏకైక శాసనం 1820 వరద తర్వాత మళ్లీ కట్టడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

చార్మినార్

సుమారు క్రీ.శ. 1591

పాత హైదరాబాద్ మధ్యలో నాలుగు మినార్లు ఉన్న ద్వార కట్టడం. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా నగరాన్ని స్థాపించినప్పుడు దీన్ని కట్టించాడు. Imperial Gazetteer దీన్ని 1591 నాటిదిగా, బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 999–1000 (1590–91) నాటిదిగా చెబుతారు.

బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానా

సుమారు క్రీ.శ. 1593

హైదరాబాద్‌లో మొహర్రం సంతాపం జరిపే రాజ మందిరం. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909), క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని 1594 నాటిదిగా చెబుతారు. మధ్య గూడు పైన ఉన్న మెరుపు పెంకుల శాసనంలో బిల్‌గ్రామి (1927) హిజ్రీ 1001 (1592–93) అనే తేదీని చదివారు. పెంకుల పనిని రాజు పాలనలోని చివరి సంవత్సరానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు. పెంకులలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా పేరు కూడా ఉంది. బయటి మండపాలను నిజాం అలీ ఖాన్ కాలంలో జోడించారు.

జామా మసీదు, హైదరాబాదు

క్రీ.శ. 1597

చార్మినార్‌కు కొంచెం ఈశాన్యంగా ఉన్న మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా సామూహిక (శుక్రవారం) ప్రార్థనల మసీదు. మంత్రి అమీనుల్ ముల్క్ పర్యవేక్షణలో దీన్ని కట్టారు. దాని ద్వారం పైనున్న అక్షర సంఖ్యా పద్యం హిజ్రీ 1006 (1597) అని ఇస్తుంది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని 1596 నాటిదిగా, క్యాంప్‌బెల్, రోకో 1598 నాటిదిగా చెబుతారు. ఇది రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణం వైపు ఏడు తోరణాలున్న జంట మండపం. ఒకప్పుడు దానికి అనుబంధంగా ఒక పాఠశాల, ఒక ఆశ్రమం, ఒక టర్కిష్ స్నానశాల ఉండేవి. 1898 నాటికి ఇళ్లు, దుకాణాలు దాని చుట్టూ కిక్కిరిసి ఉన్నాయి.

ఖైరతాబాదు మసీదు

సుమారు క్రీ.శ. 1612–1626

హైదరాబాద్‌లోని ఖైరతాబాద్‌లో మూడు తోరణాలున్న చిన్న కుతుబ్ షాహీ మసీదు. దాని పక్కన గుమ్మటం ఉన్న ఖాళీ సమాధి ఉంది. ఆ శివారుకు దాని పేరే వచ్చింది. రెండు కట్టడాలపైనా శాసనం లేదు. ఔరంగజేబు 37వ పాలనా సంవత్సరం నాటి ఒక సనద్ (హక్కుపత్రం) ఆధారంగా, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా కూతురు ఖైరియతున్నీసా బేగం తన గురువు ముల్లా అబ్దుల్ మలిక్ కోసం ఈ మసీదును కట్టించిందని బిల్‌గ్రామి (1927) చెబుతారు. ఆయన దీన్ని 1612, 1626 మధ్య కాలానికి చెందినదిగా చెబుతారు. క్యాంప్‌బెల్ (1898), రోకో (1929), సయ్యద్ హుస్సేన్ బిల్‌గ్రామి (1905) దీన్ని కట్టించినది ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కూతురు ఖైరతున్నీసా అని చెబుతారు.

మక్కా మసీదు

సుమారు క్రీ.శ. 1617–1693

హైదరాబాద్‌లో చార్మినార్ దగ్గర ఉన్న పెద్ద రాతి మసీదు. సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా 1617లో దీన్ని మొదలుపెట్టాడు. ఆయన వారసులు దాన్ని కొనసాగించారు. 1690లలో ఔరంగజేబు కాలంలో అది పూర్తయింది. నిజాం అలీ ఖాన్ నుంచి మొదలుకొని అసఫ్ జాహీ నిజాములను దాని ప్రాంగణంలో ఖననం చేశారు.

కర్నూలులో అబ్దుల్ వహాబ్ సమాధి

క్రీ.శ. 1618

కర్నూలులో హంద్రీ నది ఒడ్డున ఉన్న రెండు గుమ్మటాల సమాధి. పదిహేడవ శతాబ్దం మొదట్లో బీజాపూర్ కోసం కర్నూలును జయించి, అక్కడ మొదటి బీజాపూర్ గవర్నర్ అయిన అబిసీనియా సేనాని అబ్దుల్ వహాబ్ ఖాన్ కోసం దీన్ని కట్టారు. కర్నూలు జిల్లా మాన్యువల్, ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని హిజ్రీ 1028 (1618) నాటిదిగా చెబుతాయి. అది ఆయన చనిపోయిన సంవత్సరం.

హయాత్ బఖ్షీ మసీదు, హయాత్‌నగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1626

రెండు ఎత్తైన మినార్ల మధ్య ఐదు జంట తోరణాలున్న పెద్ద కుతుబ్ షాహీ మసీదు. ఇది హైదరాబాద్‌కు సుమారు తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున హయాత్‌నగర్‌లో, ప్రాకారం ఉన్న విశాలమైన సరాయి (ప్రయాణికుల సత్రం) లోపల ఒక అరుగుపై ఉంది. మహమ్మద్ కులీ కూతురు, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ రాణి, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి అయిన హయాత్ బఖ్ష్ బేగం హిజ్రీ 1035 (1625–26)లో ఈ గ్రామాన్ని స్థాపించింది. మసీదుపై శాసనం లేదు. బిల్‌గ్రామి గ్రామాన్ని 1626 నాటిదిగా, మసీదును అబ్దుల్లా పాలనా కాలానిదిగా నిర్ణయించారు.

తారామతి బారాదరి, ప్రేమామతి మసీదు

సుమారు క్రీ.శ. 1662

గోల్కొండ దగ్గర ఉస్మాన్ సాగర్ రోడ్డుకు దక్షిణాన మూడు అంచెల అరుగులపై ఉన్న ఒక మండపం (బారాదరి), రోడ్డుకు ఉత్తరాన ఒక బండపై ఉన్న పూర్తికాని మసీదు. కుతుబ్ షాహీ రాజుల హిందూ సహచరిణులు తారామతి, ప్రేమామతులతో సంప్రదాయం వీటిని ముడిపెడుతుంది. రెండు కట్టడాలపైనా శాసనం లేదు. ఈ ఇద్దరు స్త్రీలలో ఎవరికైనా ఉన్న ఏకైక తేదీ నమోదు కుతుబ్ షాహీ సమాధులలోని ప్రేమామతి సమాధి, హిజ్రీ 1073 (1662). ఈ ఇద్దరు స్త్రీలు ఏ రాజులకు చెందినవారు అనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి.

ఆదోని జామా మసీదు

క్రీ.శ. 1667

ఆదోనిలో శుక్రవారం సామూహిక ప్రార్థనలు జరిగే మసీదు. దీన్ని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ కట్టించాడు. దాని ముందుభాగంలోని నల్లరాతి పలకలపై ఉన్న పారసీ పద్యాలు ఇది హిజ్రీ 1079 (1666–67)లో పూర్తయిందని చెబుతాయి. బళ్లారి గెజిటీర్ దీన్ని జిల్లాలోని ముస్లిం వాస్తుశిల్పంలో అత్యుత్తమ కట్టడం అని పిలిచింది. దీని స్తంభాలను ఒక చాళుక్య దేవాలయం నుంచి తెచ్చారని, ఈ మసీదును మొఘలుల ఫిరంగుల నుంచి కాపాడటానికి మసూద్ ఆదోనిని వారికి అప్పగించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది.

టోలీ మసీదు

క్రీ.శ. 1671

పురానా పుల్ నుంచి గోల్కొండకు వెళ్లే పాత రోడ్డుపై ఉన్న కుతుబ్ షాహీ మసీదు. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా అంతఃపుర అధికారి, సేనాని మూసా ఖాన్ దీన్ని కట్టించాడు. దాని మిహ్రాబ్‌లోని శాసనం అక్షర సంఖ్యా పద్యం ద్వారా హిజ్రీ 1082 (1671) అనే సంవత్సరాన్ని ఇస్తుంది. కుండ ఆకారపు అడుగుభాగాలు, ఏనుగు దంతం ఆకారపు దూలాలు, ఆలయ గూళ్లు లాంటి హిందూ నమూనాలతో ఇది కుతుబ్ షాహీ శైలికి ప్రతినిధి అని 1918లో జి. యజ్దానీ వర్ణించారు. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1604 నాటిదిగా చెప్పారు, కానీ శాసనం ఆ తేదీని సమర్థించదు.

బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1800–1808

నిజాం ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ నివాసం. ఇది హైదరాబాద్ పాత నగరానికి ఎదురుగా మూసీ నది ఎడమ ఒడ్డున ఉంది. నిజాం అలీ ఖాన్ అనుమతితో రెసిడెంట్ అకిలీస్ కిర్క్‌పాట్రిక్ కాలంలో దీన్ని మొదలుపెట్టారు (ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ప్రకారం 1800లో, క్యాంప్‌బెల్ ప్రకారం 1803లో). రస్సెల్ అనే ఇంజనీర్ రూపకల్పనతో సుమారు 1807–08లో ఇది పూర్తయింది. దీనికి ఆరు కొరింథియన్ స్తంభాల ముఖమండపం ఉంది. దర్బార్ హాలులోని ఫర్నిచర్ ప్రిన్స్ రీజెంట్‌కు చెందినదని చెబుతారు. 1857 జూలై 17న దీనిపై దాడి జరిగింది. దాని చుట్టూ ఉన్న రెసిడెన్సీ బజార్లపై రెసిడెంట్‌కు సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారం ఉండేది.

మీర్ ఆలం చెరువు

క్రీ.శ. 1806

పాత హైదరాబాద్ నగరానికి నైరుతిలో ఉన్న పెద్ద చెరువు. 1,120 గజాల పొడవున్న, 21 అర్ధవృత్తాకార గ్రానైట్ తోరణాల ఆనకట్ట దాన్ని నిలిపి ఉంచుతుంది. శ్రీరంగపట్నం (1799) యుద్ధ బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో మంత్రి మీర్ ఆలం దీన్ని కట్టించారు. సికందర్ జా పాలనలో హిజ్రీ 1221 (1806)లో ఎనిమిది లక్షల ఖర్చుతో ఇది పూర్తయింది. నిజాం సేవలో ఉన్న ఫ్రెంచి ఇంజనీర్లు ఆనకట్ట కట్టారని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ చెబుతుంది. జలాశయంలోని ఒక రాయిపై ఉన్న శాసనం తేదీని నమోదు చేస్తుంది. ఉస్మాన్ సాగర్ కట్టే వరకు ఇది నగరానికి ముఖ్య నీటి వనరు.

హైకోర్టు, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1914–1919

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో మూసీ ఒడ్డున ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్ర హైకోర్టు భవనం. ముదిరాజ్ రాసిన పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) ప్రకారం, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ప్రత్యక్ష పాలన సంవత్సరాలలో (1914–1919) ఇరవై లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో దీన్ని కట్టారు. ముదిరాజ్ దీన్ని 'గంభీరమైన కట్టడం, వాస్తుశిల్ప సౌందర్యంలో భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ భవనాలలో ఒకటి' అని పిలిచారు. ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఐదుగురు సాధారణ (కింది స్థాయి) న్యాయమూర్తులతో కోర్టు 1909లోనే నగరంలో పనిచేసేది.

ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి

సుమారు క్రీ.శ. 1925

హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు ప్రధాన ఆసుపత్రి. నిజాం పాలనా నివేదిక ప్రకారం, రూ. 21,22,500 అంచనాకు గాను రూ. 20,56,535 ఖర్చుతో 1924–25 సంవత్సరంలో ఇది పూర్తయింది. ముదిరాజ్ రాసిన పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) దీన్ని భారతదేశంలో అత్యుత్తమ సౌకర్యాలున్న ఆసుపత్రులలో ఒకటి అని పిలిచింది. 1932–33లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ దాని ఎక్స్-రే విభాగాన్ని ప్రారంభించారు. అది రాష్ట్రపు సహాయ సర్జన్లకు శిక్షణ ఇచ్చింది.

అలంపురం నవబ్రహ్మ ఆలయాలు

నేటి తెలంగాణలో తుంగభద్ర ఒడ్డున అలంపురం పాత కోట లోపల ఉన్న తొలినాటి రాతి దేవాలయాల సమూహం. వీటిని నవబ్రహ్మ ఆలయాలు లేదా నవలింగేశ్వర ఆలయాలు అంటారు. వాటిపై ఉన్న శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాణుల, రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి (655–680) ఒక రాణి, వినయాదిత్యుడి ఒక రాణి, విజయాదిత్యుడి పేర్లు వాటిలో ఉన్నాయి. విజయాదిత్యుడి కాలంలో 704, 713లో ఒక ప్రాకారం కట్టారు. నిజాం పురావస్తు శాఖ 1926-27లో వీటిని సర్వే చేసింది. వాటి వంపు తిరిగిన శిఖరాలను పట్టదకల్‌లోని పాపనాథ ఆలయంతో పోల్చింది.

భైరవకోన గుహాలయాలు

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత ఉదయగిరి తాలూకాలో భైరవకోన వద్ద ఉన్న తొలినాటి రాతి తొలుపు గుహాలయాల సమూహం. 1921లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ వీటి గురించి నివేదించారు. ఇవి పల్లవ యుగానికి చెందినవిగా చెప్పవచ్చని, మొదటి మహేంద్రవర్మ గుహలను దగ్గరగా పోలి ఉన్నాయని ఆర్. గోపాలన్ వర్ణించారు. ఒక పురాతన శాసనంలో దామోదరేశ్వరం అని పేరున్న ఒక గుడిని మద్రాసు శాసన కార్యాలయం ఆనంద రాజు దామోదరవర్మతో ముడిపెట్టింది.

చాళుక్య భీమవరం భీమేశ్వరాలయం

సామర్లకోటలోని భీమవరంలో ఉన్న రెండు అంతస్తుల శివాలయం. ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. దాని శాసనాలు దీన్ని చాళుక్య-భీమేశ్వర అని, ఆ చోటును కుమారారామం అని పిలుస్తాయి. తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడు ఆ పేరుతో ఒక ఆలయాన్ని స్థాపించాడని 1202 నాటి పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది. ఇ. హుల్ష్ (1897) దాన్ని ఈ ఆలయంగా గుర్తించారు. దాని సొంత తేదీలున్న శాసనాలు 11వ శతాబ్దం చివరిలో లేదా 12వ శతాబ్దంలో మొదలవుతాయి.

చేబ్రోలు భీమేశ్వరాలయం

గుంటూరు దగ్గర చేబ్రోలులోని పాత దిబ్బపై ఉన్న రెండు అంతస్తుల చిన్న శివాలయం. పై అంతస్తులో మూసి ఉన్న గర్భగుడిలో భీమేశ్వర లింగం ఉంది. ఎం. రామారావు (1964) దీన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి చెందినదిగా చెప్పారు. దేవుడికి ఆ రాజు పేరే పెట్టారని ఆయన భావించారు. చేబ్రోలుపై పాత సర్వేలు దీని గురించి చెప్పవు. అవి పట్టణ శాసనాలను నాగేశ్వర ఆలయంలో, అంటే ఒకప్పటి కుమారస్వామి ఆలయంలో, కనుగొన్నాయి. 1213 నాటి ఒక శాసనంలో పేర్కొన్న 'చోడభీమేశ్వర' ఆలయాన్ని ఇ. హుల్ష్ గుర్తించలేకపోయారు.

ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం

గోదావరి డెల్టాలోని ద్రాక్షారామంలో ఉన్న రెండు అంతస్తుల శివాలయం. ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. తీరాంధ్ర తెలుగు దేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఆలయం. దాని గోడలపై 1055 నుంచి తేదీలున్న సుమారు 270 శాసనాలు ఉన్నాయి. 1907లో ప్రజల సంప్రదాయం దీన్ని పేరు తెలియని ఒక చోళ రాజుకు ఆపాదించింది. ఎం. రామారావు (1964) దీన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. దేవుడికి ఆ రాజు పేరే పెట్టారని ఆయన భావించారు.

బొమ్మలగుట్ట (కురిక్యాల)

కరీంనగర్‌కు పశ్చిమాన గంగాధర దగ్గర కురిక్యాలలో ఉన్న రాతి గుట్ట. దాని శిఖరంపై ఒక బండపై జైన విగ్రహాలు చెక్కి ఉన్నాయి. వాటి పక్కనే కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడి శాసనం ఉంది. అది సుమారు 945 నాటిది. ఆ శాసనం ఈ బండను సిద్ధశిల అని పిలుస్తుంది. జినవల్లభుడు అక్కడ మొదటి, చివరి జినులను, చక్రేశ్వరి దేవతను చెక్కించాడని, దగ్గరలో ఒక గుడి, ఒక చెరువు, ఒక తోట కట్టించాడని అది చెబుతుంది.

చంద్రగిరి కోట, రాజమహల్

తిరుపతి దగ్గర ఉన్న చంద్రగిరి కొండకోట. మైదానంలో దానికి ప్రాకారం ఉన్న ఆవరణ ఉంది. దాని లోపల రెండు రాజభవనాలు ఉన్నాయి: మూడు అంతస్తుల రాజమహల్ (రాజు భవనం), చిన్న రాణీమహల్. స్థానిక సంప్రదాయం ఈ కోట 1000 నాటిదని చెబుతుంది. వెంకటపతి పెనుగొండ నుంచి వచ్చినప్పుడు దాన్ని విస్తరించి ఒక రాజభవనం కట్టించాడని కూడా చెబుతుంది. వాస్తుశిల్పి ఆర్. ఎఫ్. చిషోమ్ రాజమహల్ పదిహేడవ శతాబ్దపు లేదా పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మొదటి నాటి పని అని అంచనా వేశారు. 1920లో పురావస్తు శాఖ శైలిని బట్టి కోటను, రాజభవనాలను పదిహేడవ శతాబ్దానికి చెందినవిగా నిర్ణయించింది.

చౌమహల్లా ప్యాలెస్

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చార్మినార్‌కు పశ్చిమాన ఉన్న నిజాముల ప్రధాన రాజభవనం. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని చార్ మహల్, అంటే 'నాలుగు రాజభవనాలు' అని పిలుస్తారు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) మూడు చతురస్రాకారపు ప్రాంగణాలను వర్ణిస్తుంది. వాటికి ఇరువైపులా కట్టడాలు, మధ్యలో పెద్ద నీటి తొట్లు ఉన్నాయి. మూడో ప్రాంగణం అవతల జనానా (స్త్రీల నివాస భాగం) ఉంది. నిజాముల దర్బార్లు, ప్రభుత్వ విందులు ఇక్కడ జరిగేవి. 1884లో మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పట్టాభిషేకం సమయంలో లార్డ్ రిప్పన్ కోసం ఇచ్చిన విందు కూడా ఇక్కడే జరిగింది. 1929లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ చాదర్‌ఘాట్‌లో నివసించారు, కానీ తన దర్బార్లన్నీ ఇక్కడే జరిపారు.

చూళ ధమ్మగిరి విహారం

నాగార్జునకొండలోని నహరళ్లబోడు కొండపై ఉన్న బౌద్ధ విహార కట్టడాలు. విజయపురికి తూర్పున ఉన్న చిన్న ధమ్మగిరి (చూళ ధమ్మగిరి) పైని విహారంగా దీన్ని గుర్తిస్తారు. అక్కడ ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుడి 14వ పాలనా సంవత్సరంలో బోధిసిరి అనే ఉపాసిక శ్రీలంక భిక్షువుల కోసం ఒక అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) గుడిని కట్టించింది.

దారుష్-షిఫా

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చతురస్రాకారపు ప్రాంగణం చుట్టూ ఉన్న రెండు అంతస్తుల కుతుబ్ షాహీ ఆసుపత్రి, వైద్య కళాశాల. దాని ప్రవేశ ద్వారానికి ఎదురుగా ఒక మసీదు ఉంది. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. దానికి అనుబంధంగా ఒక సరాయి (ప్రయాణికుల సత్రం), స్నానశాల ఉండేవి. రాజు ఆసుపత్రులు కట్టించి వాటి సేవకులకు జీతాలు ఇచ్చాడని గోల్కొండ చరిత్ర చెబుతుంది. 1909 నాటికి ఇది సైనికుల బ్యారక్‌గా మారింది. 1927లో బిల్‌గ్రామి దీన్ని శిథిల స్థితిలో చూశారు.

ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్

పాత హైదరాబాద్ నగరానికి దక్షిణాన ఒక కొండపై ఉన్న రాజభవనం. మంత్రి సర్ వికార్-ఉల్-ఉమ్రా దీన్ని కట్టించారు. దీని ఖర్చు 35 లక్షల రూపాయలు అని చెబుతారు. 1897లో నిజాం మహబూబ్ అలీ ఖాన్ దీన్ని కొన్నారు. కొరింథియన్ స్తంభాలున్న దాని గ్రీకు శైలి ముందుభాగాన్ని, పాలరాతి ప్రవేశ మందిరాన్ని, మెట్లను, పద్నాలుగవ లూయీ శైలి స్వాగత గదిని క్యాంప్‌బెల్ (1898) వర్ణిస్తారు. హైదరాబాద్‌లో దీనికి సాటి వచ్చే కట్టడం లేదని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) భావించింది. వైస్రాయ్‌లు తమ సందర్శనలలో ఇక్కడ బస చేశారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ తన పుట్టినరోజు విందులు ఇక్కడ ఇచ్చారు.

గండికోట దుర్గం

కడప జిల్లాలోని గండికోట వద్ద పెన్నా లోయ దక్షిణ ఒడ్డున కొండ చరియలపై ఉన్న కోట గోడలు. లోపల మాధవస్వామి ఆలయం, ఒక ధాన్యాగారం, ఒక మసీదు, రాతితో కట్టిన బావులు ఉన్నాయి. ఆలయ స్థలపురాణం సుమారు 1290లో కాక మహారాజు ఈ కోటను కట్టించాడని, 'హరిహర బుక్కరాయలు' ఆలయాన్ని కట్టించాడని చెబుతుంది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ నివేదించిన ప్రకారం, ఫెరిష్తా ఈ కోటను 1589 నాటిదిగా చెబుతాడు. గోల్కొండకు చెందిన మీర్ జుమ్లా గోడలను బలపరిచాడు. ధాన్యాగారాన్ని ఆయనకు లేదా ఆయన వారసులకు ఆపాదిస్తారు.

గోల్కొండ కోట

హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పశ్చిమాన ప్రాకారాలున్న కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో వరంగల్ పాలకుడి నుంచి బహమనీ సుల్తానులు దీన్ని పొందారు. ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల రాజధాని అయింది. ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో దీన్ని రాతితో మళ్లీ కట్టారు. ఎనిమిది నెలలకు పైగా ముట్టడి తర్వాత 1687లో ఇది ఔరంగజేబు వశమైంది.

బిక్కవోలు గోలింగేశ్వరాలయం, ఇతర ఆలయాలు

గోదావరి డెల్టాలోని బిక్కవోలులో ఉన్న ఆరు చిన్న రాతి శివాలయాలు. గోలింగేశ్వర, రాజరాజేశ్వర, చంద్రశేఖర ఆలయాలు ఊరిలో ఒక ప్రాంగణంలో ఉన్నాయి. మరో మూడు ఊరి బయట పొలాల్లో ఉన్నాయి. ఎం. రామారావు (1964) వీటిని గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) పాలనా కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించారు. ఒక శాసనం గోలింగేశ్వర దేవుణ్ని బిజయేశ్వరుడు అని పిలవడం, ఒక ద్వారంపై నదీ దేవతలు గంగ, యమున కనిపించడం ఆయన చూపిన కారణాలు.

కటాక్షపూర్ ఆలయాలు

వరంగల్–ములుగు రోడ్డు పక్కన కటాక్షపూర్ చెరువు దక్షిణ కట్టపై ఉన్న రెండు శిథిల గ్రానైట్ శివాలయాలు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1935–36లో వీటిని సర్వే చేసింది. దానికి ఏ శాసనమూ దొరకలేదు. కానీ నమూనా, పనితనాన్ని బట్టి ఇవి పాలంపేట, ఘనపూర్, వేయి స్తంభాల ఆలయాల కాలానికి చెందినవని అది అంచనా వేసింది.

పాలకొల్లు క్షీరారామలింగేశ్వరాలయం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో పాలకొల్లు మధ్యలో ఉన్న శివాలయం. క్షీరారామం అనే పేరుతో ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. ఎం. రామారావు (1964) దాని గర్భగుడిని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. ఆయన గ్రంథానికి రాసిన ముందుమాట దీన్ని చాళుక్యుల అసలు కట్టడాలలో లెక్కిస్తుంది. దాని సొంత శాసనాలు నలభైకి పైగా ఉన్నాయి. అవి 1136 నుంచి 1640 వరకు నాటివి. వెలనాటి నాయకులు, కోనమండలం హైహయ నాయకులు, నిడదవోలు చాళుక్య నాయకులు, రెడ్డి రాజులు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి.

ఐనవోలు మైలారదేవ ఆలయం

వరంగల్ దగ్గర ఐనవోలులో ఉన్న మైలారదేవుడి ఆలయం. దానికి నక్షత్రాకారపు స్తంభాల మండపం, ప్రాకారం ఉన్న ప్రాంగణంలో రాతి ద్వారాలు ఉన్నాయి. కాకతీయ రాజు రుద్రదేవుడు ప్రధాన ఆలయాన్ని కట్టించాడన్న స్థానిక సంప్రదాయాన్ని 1964లో ఎస్. గోపాలకృష్ణ మూర్తి నమోదు చేశారు. గణపతిదేవుడి సేనానులలో ఒకరు మండపాన్ని జోడించి ఉండవచ్చని ఆయన సూచించారు. దాని ద్వారాలను వరంగల్ కోటలోని పెద్ద తోరణాలకు (తోరణ ద్వారాలకు) ముందుగా వచ్చినవిగా ఆయన చూశారు.

నాగార్జునకొండ మహాచైత్యం

ఇక్ష్వాకుల నగరం విజయపురి మహాస్తూపం. దాని సున్నపురాతి ఆయక స్తంభాలపై రాకుమారి చాంతిసిరి, ఇతర రాజవంశ స్త్రీల ప్రాకృత శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి రాజు వీరపురుషదత్తుడి 6వ పాలనా సంవత్సరం నాటివి. 1928–29 తవ్వకాలలో దాని గదులలో ఒకదానిలో చిన్న ఎముక ధాతువు దొరికింది.

నరసింహ ఆలయాలు, అహోబిలం

కర్నూలు జిల్లాలోని నల్లమల కొండలలో దిగువ అహోబిలం, ఎగువ అహోబిలంలో ఉన్న నరసింహ ఆలయాలు. దిగువ అహోబిలంలో పూర్తికాని ఒక పెద్ద మండపం (స్తంభాల మండపం) ఉంది. ఫెర్గూసన్ పుస్తకాన్ని సవరించినవారు దాని నమూనాను విజయనగరంలోని విఠల ఆలయంతో పోల్చారు. కానీ దాని శైలి నాయకుల పనిలా ఉందన్నారు. సుమారు 1300లో ప్రతాపరుద్రుడు దీన్ని కట్టించాడన్న స్థానిక సంప్రదాయాన్ని వారు తోసిపుచ్చారు. అచ్యుతరాయలు, సదాశివరాయలు, మొదటి శ్రీరంగరాయలు, వెంకటపతిరాయల శాసనాలు మండపాలు, ఒక జయస్తంభం, ఒక గరుడ స్తంభం గురించి చెబుతాయి. గోల్కొండ రాజు ఏడు సంవత్సరాలు ఆలయాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత దాన్ని ఎలా తిరిగి దక్కించుకున్నారో కూడా అవి చెబుతాయి.

పురానీ హవేలీ

పాత హైదరాబాద్ నగరం ఈశాన్య భాగంలో, కుతుబ్ షాహీ దారుష్-షిఫా దగ్గర ఉన్న నిజాముల 'పాత రాజభవనం'. దీన్ని మొదటి నిజాం కట్టించారని, పాలిస్తున్న నిజాం ఇప్పటికీ అప్పుడప్పుడు దీన్ని వాడతారని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) చెబుతుంది. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని నిజాం పాత రాజభవనం అని పిలుస్తారు. దాని గోడల లోపల, పక్కన ఉన్న కుతుబ్ షాహీ సమాధులను బిల్‌గ్రామి (1927) నమోదు చేశారు.

సింహాచలం ఆలయం

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన సింహాచలం కొండపై ఉన్న నరసింహ ఆలయం. 1907లో దీన్ని జిల్లాలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, సంపన్నమైన, అత్యుత్తమంగా చెక్కిన క్షేత్రంగా వర్ణించారు. దాని గోడలపై ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులవి. గాంగ రాజు మొదటి నరసింహదేవుడు 1267–68లో దాని గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించాడని జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది. దాని శాసనాలలో మొదటి కులోత్తుంగుడి తమిళ శాసనం, రెడ్డి, మత్స్య నాయకుల దానాలు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనాలు ఉన్నాయి.

సోమారామ సోమేశ్వరాలయం, భీమవరం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలోని భీమవరం పట్టణంలో, ఇప్పుడు సోమారం అయిన గునుపూడిలో ఉన్న రెండు అంతస్తుల శివాలయం. ఎం. రామారావు (1964) దీన్ని ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో లెక్కించి, తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. 1882లో రాబర్ట్ సూయెల్ దీన్ని ఐదు ఆరామాలలో ఒకటి అని చెప్పే చాలా పాత సోమేశ్వర ఆలయంగా నమోదు చేశారు. 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ తన ఐదింటి జాబితాలో దీన్ని చేర్చలేదు.

శ్రీకూర్మం ఆలయం

శ్రీకాకుళం దగ్గర శ్రీకూర్మంలో కూర్మావతారంలో ఉన్న విష్ణువు ఆలయం. దాని గ్రానైట్ వసారాలు, నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావరకు అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి తర్వాత వచ్చిన తూర్పు గాంగ రాజులకు, వారి మంత్రులకు, సామంతులకు, తర్వాత గజపతులకు చెందినవి. అనంగభీముడు అనే రాజు సమకాలీనుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఆలయానికి నల్లరాతి ప్రాకారం కట్టించాడని 1283 నాటి ఒక శాసనం చెబుతుంది.

ముఖలింగం ఆలయాలు

వంశధార ఒడ్డున ముఖలింగంలో ఉన్న మూడు శివాలయాలు: మధుకేశ్వర (ముఖలింగేశ్వర), భీమేశ్వర (అనియంకభీమేశ్వర), సోమేశ్వర ఆలయాలు. ఇవి ఒడిశా శైలిలో ఉన్నాయి. తూర్పు గాంగ రాజుల రాజధాని కళింగనగరం శిథిలాల మధ్య ఇవి ఉన్నాయి. అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి ఒక దానపత్రం మధుకేశ్వర ఆలయాన్ని తొలినాటి రాజు కామార్ణవుడికి ఆపాదిస్తుంది. భీమేశ్వర ఆలయానికి రాజు వజ్రహస్త అనియంకభీముడి పేరు పెట్టారని భావిస్తారు. వాటి గోడలపై, స్తంభాలపై గాంగుల తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు వందల సంఖ్యలో ఉన్నాయి.

వేములవాడ ఆలయాలు

వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని వేములవాడలో, రాజరాజేశ్వర (రాజేశ్వర) ఆలయం, దాని చెరువు చుట్టూ ఉన్న ఆలయాల సమూహం. 10వ శతాబ్దపు రెండవ అరికేసరి శాసనం అక్కడి నాలుగు ఆలయాల పేర్లు చెబుతుంది: రాజేశ్వర, సూర్య, బద్దెగేశ్వర, నగరేశ్వర ఆలయాలు. అది ఒకప్పటి బద్దెగేశ్వర అయిన భీమేశ్వర ఆలయంలో ఉంది. రాజేశ్వర, బద్దెగేశ్వర ఆలయాలకు ఆ కుటుంబపు రాజుల పేర్లు పెట్టారని, లేదా వాటిని వారే కట్టించారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు. కళ్యాణి చాళుక్యుల తర్వాతి శాసనాలు రాజాదిత్యేశ్వర, హరికేశ్వర ఆలయాలను జోడిస్తాయి.

ఉండవల్లి గుహాలయం

విజయవాడకు ఎదురుగా కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న నాలుగు అంతస్తుల రాతి తొలుపు ఆలయం. సర్పంపై పడుకున్న విష్ణువు పెద్ద విగ్రహం వల్ల మధ్యయుగ శాసనాలు దీన్ని అనంతశయనగుడి అని పిలుస్తాయి. దీన్ని ఎవరు తొలిపించారో ఏ శాసనమూ నమోదు చేయలేదు. జి. జువో-డుబ్రే (1917, 1920) దీన్ని, బెజవాడ, మొగల్రాజపురం, సీతానగరం గుహలను విష్ణుకుండినులకు ఆపాదించారు. ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (1924) దీన్ని మొదటి మహేంద్రవర్మ కాలపు పల్లవ కట్టడంగా అంచనా వేశారు.

వేంకటేశ్వర ఆలయం, తిరుమల

తిరుపతి పైన తిరుమల కొండపై ఉన్న వేంకటేశ్వరుడి (శ్రీనివాస పెరుమాళ్) ఆలయం. దాని గోడలపై 1514 నాటి శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనాలు, 1512–13 నాటి ఆయన రాణుల శాసనాలు ఉన్నాయి. రాజు, ఆయన రాణులు చిన్నాదేవి, తిరుమలాదేవిల రాగి విగ్రహాలు అక్కడ ఉన్నాయి. వాటిని ఆయన దేవుడి ముందు నిలబెట్టాడని తెలుగు రాయవాచకము చెబుతుంది. పేరు రాసి ఉన్న వెంకటపతి రాగి విగ్రహం కూడా ఉంది. ఫెర్గూసన్ పుస్తకాన్ని సవరించినవారు ఆలయాన్ని 'రెండో తరగతి ద్రావిడ ఆలయానికి సరైన ఉదాహరణ' అని భావించారు.

విజయపురి కోట

నాగార్జునకొండ లోయలో కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న ఇక్ష్వాకుల రాజధానికి కేంద్రమైన, ఇటుక గోడలు, కందకం ఉన్న అంతర్దుర్గం. 1956–59లో దీన్ని తవ్వారు. దాని లోపల, చుట్టూ తవ్వకందారులకు సైనిక నివాసాలు, రాజ గృహాలు, వారు అశ్వమేధంతో ముడిపెట్టిన మెట్ల కోనేరు, కార్తికేయ, శివ ఆలయాలు, ఒక నదీ స్నానఘట్టం, ఒక పెద్ద క్రీడా మైదానం దొరికాయి.

వరంగల్ కోట

కోట గోడలున్న కాకతీయ రాజధాని ఓరుగల్లు. మట్టి గోడ, కందకాలతో కూడిన రాతి గోడ చుట్టి ఉన్న వృత్తాకార నగరం. దాని మధ్యలోని స్వయంభూ ఆలయం చెక్కిన నాలుగు రాతి ద్వారాలుగా మిగిలి ఉంది. 1310 నుంచి ఈ కోట ఢిల్లీ సైన్యాలను ఎదిరించి, చివరికి 1320లలో వాటి వశమైంది.

నాగార్జునకొండ శాసనం (పుష్పభద్రస్వామి)

సుమారు క్రీ.శ. 295

నాగార్జునుడి కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న ఒక ఆలయం నుంచి వచ్చిన, నాలుగు ముఖాల ధ్వజస్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత శాసనం. దాని తేదీ ఇక్ష్వాకు రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడి 16వ పాలనా సంవత్సరం. ఆయన కొడుకు, రాకుమారుడు వీరపురుషదత్తుడు పుష్పభద్రస్వామి రూపంలోని శివుడికి ఒక గుడి కట్టించి, దానికి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇక్ష్వాకు రాజ కుటుంబంలో శైవ ఆరాధనకు ఇదే మొదటి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.

యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 890–950

బెజవాడ (విజయవాడ) లోని మల్లేశ్వర ఆలయంలో ఒక రాతి స్తంభంపై ఉన్న తెలుగు పద్య శాసనం. యుద్ధమల్లుడు అనే చాళుక్య రాజు కుమారస్వామి (కార్తికేయుని) కోసం ఒక ఆలయాన్ని, ఒక మఠాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. తర్వాత ఒక యుద్ధమల్లుడు తన తాత మల్లపరాజు కట్టించిన ఆలయానికి ముందు గోపురాన్ని జోడించాడని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. దాని సంపాదకుడు జె. రామయ్య పంతులు (1920) దానిని సుమారు 890–930 నాటిదిగా చెప్పి, అప్పటికి తెలిసిన తొలి తెలుగు కవిత్వంగా పిలిచారు. దాని తేదీ, అది ఒక రికార్డా రెండు రికార్డులా అనేది, దాని నాల్గవ పద్యపు అర్థం వివాదంలో ఉన్నాయి.

రెండవ అమ్మరాజు తాండికొండ (తాడికొండ) తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 958

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు మిగిలి ఉన్న నాలుగు సంస్కృత రాగి రేకులు. సుమారు 1914–15లో సత్తెనపల్లి తాలూకాలోని ఒరువకల్లు దగ్గర వాటిని తవ్వి తీశారు. కనుగొన్నవాడు ఐదవ రేకును, ముద్రను కరిగించేశాడు. రెండవ విజయాదిత్యుడు బెజవాడలో కట్టించిన ఉమా-మహేశ్వర ఆలయానికి రాజు తాండికొండ (గుంటూరు దగ్గరి తాడికొండ), మరో మూడు గ్రామాలను ఇస్తాడు. రాజు గురువు విద్యేశ్వరుడు దానపత్రాన్ని రచించాడు. పాశుపత శైవుల కాలాముఖ శాఖలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక పరంపరను అది వివరిస్తుంది. దాని సంపాదకుడు దాన్ని శక 880 (958) నాటిదిగా నిర్ణయించారు, కానీ పత్రిక సంపాదకుడు ఆయన వాదనను అనుమానించారు.

రాజరాజ నరేంద్రుని కాళిదిండి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1022

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు (రాజరాజ నరేంద్రుడు) సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. 1938లో కొల్లేరు సరస్సు దగ్గరి కాళిదిండిలో ఒక రైతు దానిని తవ్వి తీశాడు. 1952లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. ఆంధ్ర దేశంలోకి పంపిన ముగ్గురు చోళ సేనానులు కర్ణాట (పశ్చిమ చాళుక్య) రాజు సేనానులతో పోరాడుతూ పడిపోయిన యుద్ధాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. వారి జ్ఞాపకార్థం రాజరాజు కాళిదిండిలో కట్టించిన మూడు శివాలయాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. చోళ చక్రవర్తి రాజేంద్రుడు తన కుమార్తె అమ్మంగను రాజరాజుకు పట్టపు రాణిగా ఇచ్చాడని అది చెబుతుంది.

మొదటి సోమేశ్వరుని బోధన్ శాసనం

క్రీ.శ. 1056

నిజామాబాద్ జిల్లాలోని బోధన్‌లో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రైలోక్యమల్ల మొదటి సోమేశ్వరుని పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనం. పి. బి. దేశాయి దానిని 1056 మే 29 నాటిదిగా చెప్పారు. రాజు అధికారి జోగపయ్య శిథిలమైన ఇంద్రనారాయణ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించి, అక్కడ విష్ణు విగ్రహాన్ని, గరుడ స్తంభాన్ని నిలిపాడని అది నమోదు చేస్తుంది. రాష్ట్రకూట రాజు ఇంద్రవల్లభుడు ఈ ఆలయాన్ని బోదన పట్టణంలో కట్టించాడని అది చెబుతుంది.

నరహరితీర్థుని శ్రీకూర్మం శాసనం

క్రీ.శ. 1281

శ్రీకూర్మంలోని కూర్మేశ్వర ఆలయపు ఒక నల్ల గ్రానైట్ స్తంభంపై తెలుగు అక్షరాలలో ఉన్న, శక 1203 (1281) నాటి సంస్కృత శాసనం. అది మాధ్వ ఆచార్యులు పురుషోత్తముడు, ఆనందతీర్థుడు, నరహరితీర్థుల పేర్లు చెబుతుంది. నరహరితీర్థుడు శవరుల నుంచి శ్రీకూర్మాన్ని రక్షించి, అక్కడ యోగానంద-నరసింహ గుడిని కట్టించాడని అది చెబుతుంది. తూర్పు గాంగ రాజుల కింద ఆయన కళింగ దేశాన్ని పాలించాడని అది సూచిస్తుంది. తత్త్వవేత్త మధ్వుడి కాలాన్ని నిర్ణయించడానికి హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దీన్ని, నరహరితీర్థుడి ఇతర శాసనాలను ఉపయోగించారు.

మాదా నాయకుని ఉమామహేశ్వరం శాసనం (1377)

క్రీ.శ. 1377

శ్రీశైలానికి ఉత్తర ద్వారమైన ఉమామహేశ్వరం వద్ద ఉన్న 1377 ప్రారంభం నాటి తెలుగు, సంస్కృత శాసనం. దేవరకొండకు చెందిన రేచర్ల నాయకుడు మాదా (మాధవ) నాయకుడు మహేశ్వర దేవుడి కోసం కట్టించిన రాతి మండపాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అది ఆయన కుటుంబపు పొడవైన వంశవృక్షాన్ని ఇచ్చి, ఒక వృత్తాకార పద్య చిత్రంతో ముగుస్తుంది.

కృష్ణదేవరాయల శ్రీకాళహస్తి శాసనం (1516)

క్రీ.శ. 1516

శ్రీకాళహస్తిలోని కాళహస్తీశ్వర ఆలయ రెండవ ప్రాకారపు పడమటి గోడపై ఉన్న తెలుగు శాసనం. దాని తేదీ కృష్ణదేవరాయల పాలనలో శక 1438, ధాత్రి (1516). 1919లో వి. రంగాచార్య సంగ్రహించినట్లు, అది రాజు విజయాలను, ఆయన కాళహస్తి సందర్శనను, ఆలయపు వంద స్తంభాల మండపం (సభా భవనం), పెద్ద గోపురం (ద్వార శిఖరం) నిర్మాణాన్ని పేర్కొంటుంది. తెలుగు రాయవాచకము దానికి బదులుగా కాళహస్తిలో రాజు దానాలను శ్రీముఖ అనే చక్ర సంవత్సరానికి చెందినవిగా చెబుతుంది.

అచ్యుతరాయల కాలపు లేపాక్షి ఆలయ శాసనాలు (1533–1538)

క్రీ.శ. 1533–1538

అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయ గోడలపై ఉన్న సుమారు పదిహేను సంస్కృత, కన్నడ శాసనాలు. 1912లో వాటిని నకలు చేశారు. వాటికి అచ్యుతరాయల పాలనలో శక 1455, 1460 (1533–1538) మధ్య తేదీలు ఉన్నాయి. వీరభద్ర (వీరేశ్వర), పాపవినాశ, రఘునాథ గుళ్లకు గ్రామాలు, సుంకాలు, భూముల దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. దాతలు లేపాక్షికి చెందిన నంది లక్కిసెట్టి కుమారులు, పెనుకొండ విరూపణ్ణ (వీరప్పణ్ణయ్య), అతని సోదరుడు వీరణ నాయకుడు, రాజు స్వయంగా. స్థానిక సంప్రదాయం విరూపణ్ణను శ్రీకృష్ణదేవరాయల కోశాధికారిగా చెబుతుంది.