అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ (కడప నవాబు)

కడపను పాలించిన చివరి పఠాన్ నవాబు. ఆయన 1761 నుంచి 1779లో హైదర్ అలీ జయించే వరకు కడప, సిద్ధవటం (సిధౌట్)లను పాలించాడు. సి. పి. బ్రౌన్ అనువదించిన ఒక తెలుగు కథనం ప్రకారం, 1761లో సిద్ధవటం కోటలోని చెరసాల నుంచి ఆయనను విడిపించారు. నవాబు మొహసిన్ ఖాన్ వెళ్లిపోయినప్పుడు ఆయన పాలకుడయ్యాడు. గ్రిబుల్ ప్రకారం ఆయన తన చిన్నాన్న తర్వాత వచ్చాడు. ఆ చిన్నాన్నను గ్రిబుల్ మహసిం ఖాన్ అంటారు. ఆయన 1769లో హైదర్‌కు డబ్బు చెల్లించాడు, 1776లో గుర్రపు సైనికులను పంపాడు. కానీ హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సేనాపతి పక్షం వహించాడు. 1779లో హైదర్, మీర్ సాహెబ్ దువ్వూరు దగ్గర ఆయన పఠాన్ గుర్రపు సైనికులను ఓడించారు, కడపను తీసుకున్నారు, సిద్ధవటంలో ఆయనను లొంగిపోయేలా చేశారు. ఆయన శ్రీరంగపట్టణంలో ఖైదీగా చనిపోయాడు. ఆయన సోదరి బఖ్షీ బేగంగా హైదర్ భార్య అయింది.

ఒక్క చూపులో

అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ కడప పఠాన్ నవాబులలో చివరివాడు. సి. పి. బ్రౌన్ అనువదించిన ఒక తెలుగు కథనం ప్రకారం, 1761లో సిద్ధవటం కోటలోని నాయకులు ఆయనను చెరసాల నుంచి విడిపించారు. నవాబు మొహసిన్ ఖాన్ వెళ్లిపోయినప్పుడు, ఆయన సిద్ధవటం, కడపలకు పాలకుడయ్యాడు.^1,7
విల్క్స్ ప్రకారం 1769లో హైదర్ అలీ కడప నుంచి చెల్లింపులు వసూలు చేశాడు. రామచంద్రరావు జ్ఞాపకాల ప్రకారం హైదర్ హలీం ఖాన్ నుంచి రెండు లక్షల రూపాయలు తీసుకున్నాడు. 1776లో ఆయన హైదర్ సైన్యానికి 2,000 గుర్రపు సైనికులను పంపాడు. కానీ ఆయన హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సేనాపతికి కూడా సాయం చేశాడని కిర్మాణీ చెప్పారు.^2,9,10,11
1779లో హైదర్ సైన్యం దువ్వూరు దగ్గర ఆయన పఠాన్ గుర్రపు సైనికులను చుట్టుముట్టి, ఎదిరింపు లేకుండా కడపను తీసుకుంది. హలీం ఖాన్ మే 27న సిద్ధవటంలో లొంగిపోయాడని విల్క్స్ చెప్పారు.^1,18
ఆయనను కుటుంబంతో సహా ఖైదీగా శ్రీరంగపట్టణానికి పంపారు. ఆయన బందీగానే చనిపోయాడని గ్రిబుల్ చెప్పారు. ఆయన సోదరి బఖ్షీ బేగంగా హైదర్ భార్య అయిందని విల్క్స్ చెప్పారు.^23,24,26

Colour photograph of long stone fort walls with a tall carved gateway tower, a dirt road and parked vehicles in front. · Mahindrakothuri (Wikimedia Commons) (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ కడప పఠాన్ నవాబులలో చివరివాడు.¹²³ విల్క్స్ (Wilks) ఆయనను “అబ్దుల్ హలీం ఖాన్” అని పిలిచారు. కిర్మాణీ (Kirmani) ఆయనను “కిర్పా హాకిం (పాలకుడు) హులీం ఖాన్” అని పిలిచారు.¹²³ హైదర్ అలీ 1779లో ఆయనను జయించాడు.¹²³ సిద్ధవటం (సిధౌట్)లో ఆయన లొంగిపోవడంతో నవాబు పాలన ముగిసింది.¹²³ కడప నవాబులు చూడండి.

కుటుంబం, అధికారంలోకి రావడం

చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్ (Charles Philip Brown) ఈ కుటుంబం గురించిన ఒక తెలుగు కథనాన్ని ఇంగ్లీషులోకి అనువదించారు.⁴ అందులో అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ అబ్దుల్ మసీద్ ఖాన్ కొడుకు. అబ్దుల్ మసీద్ ఖాన్ “అబ్దుల్ హమీద్ ఖాన్ కొడుకు”.⁴

గ్రిబుల్ (Gribble) దీనిని మరో రకంగా చెప్పారు.⁵ మహజిద్ ఖాన్ ఒక పసి కొడుకును వదిలి చనిపోయాడని, ఆయన సోదరుడు మహసిం ఖాన్ నవాబు పదవి తీసుకున్నాడని ఆయన చెప్పారు.⁵ మహసిం తర్వాత ఆయన సోదరుని కొడుకు, “పూర్వ నవాబు కొడుకు” అయిన అబ్దుల్ అలీం ఖాన్ వచ్చాడు.⁵

గ్రిబుల్ సిద్ధవటం సంఘటనల కాలక్రమ పట్టికను కూడా ప్రచురించారు.⁶ దాని ప్రకారం నవాబు “మూచీ మీర్” “పూర్వ నవాబు ముగ్గురు కొడుకులను” సిద్ధవటం కోటలో బంధించాడు.⁶ ఆయన చనిపోయినప్పుడు ఒక వీలునామా వదిలాడు. దాని ప్రకారం “తాను బంధించిన పూర్వ నవాబు కొడుకు అబ్దుల్ అలీం ఖాన్ తన తర్వాత పాలించాలి”.⁶

తెలుగు కథనం ఇదే కథను మరింత వివరంగా చెబుతుంది.⁷⁴ పుంగనూరు రామచంద్రరావు జ్ఞాపకాల సంపుటిలో బ్రౌన్ దీనిని ప్రచురించారు.⁷⁴ మరాఠీ, పర్షియన్ వ్రాతప్రతులు “హలీం ఖాన్ పతనం గురించిన కథ మొత్తాన్ని” వదిలేశాయి కాబట్టి ఆయన ఇలా చేశారు.⁷⁴

ఈ కథనం ప్రకారం, 1760లో కడప నవాబు మొహసిన్ ఖాన్ సిద్ధవటం సేనాధిపతి సర్వర్ ఖాన్‌తో గొడవ పడ్డాడు.⁷⁴ 1761లో కోటలోని నాయకులు “సిద్ధవటం కోటలోని చెరసాల నుంచి అబ్దుల్ హలీం ఖాన్‌ను … విడిపించారు”.⁷⁴ తర్వాత “వారు ఆయనను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి కానుకలు సమర్పించారు”.⁷⁴ మొహసిన్ ఖాన్ కడపను వదిలి కర్నూలు వెళ్లాడు, అక్కడ త్వరలోనే చనిపోయాడు. “ఈ విధంగా హలీం ఖాన్ సిద్ధవటానికి, కడపకు కూడా పాలకుడయ్యాడు”.⁷⁴ సిద్ధవటం, కర్నూలు చూడండి.

ఆయన పసుపుల, ఉయ్యాలవాడ, మరికొన్ని గ్రామాలను తన తమ్ముళ్లు సయ్యద్ మీర్జాన్ ఖాన్, రహ్మా మీర్జాన్ ఖాన్‌లకు ఇచ్చాడని అదే కథనం చెబుతుంది.⁴ ఆ సోదరులు సర్వర్ ఖాన్‌ను ఉయ్యాలవాడ వరకు తరిమి చంపారు.⁴

మెకంజీ సేకరించిన ప్రతుల నుంచి సిద్ధవటంలోని రెండు పర్షియన్ శాసనాలను రంగాచార్య (Rangacharya) జాబితాలో ఇచ్చారు.⁸ మొదటి శాసనం ప్రకారం “కడప సుబేదారు మయానా ఆలం ఖాన్” హిజ్రీ 1184 (1770–71; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో కోటలో ఒక మసీదు కట్టించాడు.⁸ రెండవ శాసనం ప్రకారం “ఆలం ఖాన్” హిజ్రీ 1186 (1772–73)లో ప్రాకారంపై బిస్మల్లా మసీదు కట్టించాడు.⁸

హైదర్‌కు కప్పం కట్టే సామంతుడు

1769లో హైదర్ అలీ నిజాంతో చేసుకున్న రహస్య ఒప్పందం ప్రకారం కడప, కర్నూలులపై హక్కు కోరాడు.⁹ ఆయన “పఠాన్ నవాబుల భూభాగాలైన కర్పా, కర్నూలు” నుంచి చెల్లింపులు వసూలు చేశాడు.⁹

రామచంద్రరావు జ్ఞాపకాల ప్రకారం హైదర్ “బెంగళూరు నుంచి కడపకు వెళ్లి, (ఆ ప్రదేశపు సుబేదారు అధికారి అయిన) హలీం ఖాన్ నుంచి రెండు లక్షల రూపాయలు వసూలు చేశాడు”.¹⁰⁴ హలీం ఖాన్ కప్పం ఇవ్వడానికి తన మంత్రి ఉత్తమ చంద లాలాను పంపాడని తెలుగు కథనం చెబుతుంది.¹⁰⁴ తర్వాత ఆయన ఆ మంత్రి డబ్బు దొంగిలించాడని నేరం మోపి, ఏనుగుతో తొక్కించి చంపించాడు.¹⁰⁴

1776లో హైదర్ మరాఠాలతో యుద్ధానికి తనకు కప్పం కట్టే నాయకులను పిలిచాడు.¹¹ విల్క్స్ ఇచ్చిన వారి జాబితాలో 2,000 గుర్రపు సైనికులతో “కర్పా నవాబు అబ్దుల్ హులీం ఖాన్” ఉన్నాడు.¹¹

అదే సంవత్సరం “కిర్పా హాకిం హులీం ఖాన్” చిత్రదుర్గం (చితల్‌దుర్గ్) పాలెగాడు (స్థానిక నాయకుడు)తో కలిసి పనిచేశాడని కిర్మాణీ చెప్పారు.² వారిద్దరూ కలిసి హైదర్ వార్తాహరులను వెళ్లగొట్టారు. నిజాం సేనాపతి ధూన్సా హైదరాబాద్‌కు తిరిగి వెళ్లే వరకు ఆయనకు సాయం చేశారు.²

హలీం ఖాన్ హరిహర దగ్గర ధూన్సాను కలిసి హైదర్ నాశనానికి కుట్ర పన్నాడని తెలుగు కథనం చెబుతుంది.⁴ ఇంటికి తిరిగి వస్తూ ఆయన కర్నూలులో అక్కడి నవాబు మునవ్వర్ ఖాన్ దగ్గర రెండు రోజులు ఉన్నాడు.⁴ తర్వాత ఆయన దువ్వూరు దగ్గర చిట్వేలు మట్ల రాజుకు చెందిన ఒక కోటను నాలుగు నెలలు ముట్టడించాడు.⁴ రణమస్త్ ఖాన్ (మునవ్వర్ ఖాన్) చూడండి.

ఒకసారి హైదర్ తాను చనిపోయినట్లు తానే అబద్ధపు వార్త వ్యాపింపజేశాడని కిర్మాణీ చెప్పారు.¹²¹³ హలీం ఖాన్ “వెంటనే తన మిత్రులకు మిఠాయిలు పంచాడు, సంతోషంతో తన నౌబత్ (నగారాలు) మోగించాడు”.¹²¹³ దీని తర్వాత హైదర్ “హులీం ఖాన్‌ను నాశనం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు”.¹²¹³

1779 దండయాత్ర

హలీం ఖాన్ తన సైన్యాన్ని పంపలేదు కాబట్టి, 1778 చివరలో హైదర్ ఆయనపైకి మీర్ సాహెబ్‌ను పంపాడని విల్క్స్ చెప్పారు.¹⁴¹⁵ “కర్పా నాయకుని సోదరుని కొడుకు నాయకత్వంలోని, ఎంపిక చేసిన రెండు వేల మంది పఠాన్ గుర్రపు సైనికుల దళం” మీర్ సాహెబ్‌ను అడ్డుకుందని విల్క్స్ రాశారు.¹⁴¹⁵

ఆధారాలు పఠాన్ సేనాధిపతుల పేర్లను వేర్వేరుగా ఇస్తాయి.¹⁶⁴¹⁷ కిర్మాణీ ప్రకారం వారు ఇద్దరు యువకులు, “హుస్సేనీ మియాఁ, సయీద్ మియాఁ”. వారు ముజీద్ ఖాన్ కొడుకు కొడుకులు.¹⁶⁴¹⁷ తెలుగు కథనం ప్రకారం వారు హలీం ఖాన్ కొడుకు హుసేన్ మీర్జాన్, ఆయన సోదరుడు గఫీర్ మీర్జాన్.¹⁶⁴¹⁷ హైదర్ శిబిరంపై వారు చేసిన రాత్రి దాడి 1779 ఏప్రిల్ 1న జరిగిందని ఆ కథనం చెబుతుంది.¹⁶⁴¹⁷

హైదర్ వేగంగా ప్రయాణం చేసి వచ్చాడు.¹⁸¹⁹ ఆయన దువ్వూరు దగ్గర పఠాన్ గుర్రపు సైనికులను చుట్టుముట్టి లొంగిపోయేలా చేశాడు, “ఎదిరింపు లేకుండా కర్పా పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు”.¹⁸¹⁹ హలీం ఖాన్ అప్పటికే సిద్ధవటానికి వెనక్కి వెళ్లిపోయాడు.¹⁸¹⁹

తర్వాత ఏమి జరిగిందో కిర్మాణీ చెప్పారు.²⁰²¹²²²³ పది లక్షల రూపాయలు, గండికోట కోట ఇస్తే శాంతి చేసుకుంటానని హైదర్ ప్రతిపాదించాడు.²⁰²¹²²²³ హలీం ఖాన్ చెల్లించలేకపోయాడు. మీర్ సాహెబ్ ఒక వారంలో గండికోటను తీసుకున్నాడు.²⁰²¹²²²³ తన కుటుంబాన్ని ఒకే గదిలో చేర్చి, దాని చుట్టూ మందుగుండు పెట్టానని హలీం ఖాన్ కబురు పంపాడు.²⁰²¹²²²³ చివరకు ఆయన “కేవలం మా పేరు గౌరవం కోసం” హైదర్ సైన్యంలోని రెండు కంపెనీలను సిద్ధవటంలోకి రానిచ్చాడు.²⁰²¹²²²³ ఆయన “తన దర్బారు మందిరంలో కూర్చుని ఉండగా” ఆయనను పట్టుకున్నారు.²⁰²¹²²²³

ఈ లొంగుబాటు మే 27న జరిగిందని విల్క్స్ చెప్పారు.¹ హలీం ఖాన్ “ప్రాణానికి హాని ఉండదనే సాధారణ హామీపై” లొంగిపోయాడని ఆయన చెప్పారు.¹ గండికోట చూడండి.

బందిఖానా

హలీం ఖాన్‌ను కుటుంబంతో సహా శ్రీరంగపట్టణానికి (అప్పుడు సెరింగపటం) పంపారు.²³ వారిని గంజ్ ఆం శివారులో భత్యం ఇచ్చి ఖైదీలుగా ఉంచారని, ఒక అల్లుడు నాగపూర్‌కు తప్పించుకు పోయాడని కిర్మాణీ చెప్పారు.²³ “కాలక్రమంలో వారందరూ ఒకరి తర్వాత ఒకరు ఈ నశ్వర లోకాన్ని విడిచిపెట్టారు” అని ఆయన జోడించారు.²³

ఒక కుట్ర బయటపడిందని, దాని తర్వాత “కుటుంబంలోని పెద్దవారైన మగవారందరినీ” రహస్యంగా చంపారని విల్క్స్ చెప్పారు.¹²⁴ హలీం ఖాన్ “బందీగానే చనిపోయాడు” అని గ్రిబుల్ చెప్పారు.¹²⁴ హైదర్ “పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు హలీం ఖాన్ పాలించిన” సిద్ధవటం, కడపలలో సైన్యాన్ని ఉంచాడని తెలుగు కథనం చెబుతుంది.²⁵

అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ సోదరి ఒకరు, పద్దెనిమిదేళ్ల అవివాహిత, హైదర్ పిలుపును తిరస్కరించిందని విల్క్స్ చెప్పారు.²⁶²⁷ చర్చల తర్వాత నికాహ్ (ముస్లిం వివాహం) వేడుక జరిగింది.²⁶²⁷ ఆమెను బఖ్షీ బేగంగా ఆయన అంతఃపుర స్త్రీలందరికీ పెద్దగా నియమించారు.²⁶²⁷