ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)

1781లో చనిపోయిన హైదర్ అలీ బావమరిది, గుర్రంకొండ పాలకుడు. కడప నవాబులు తీసుకునే వరకు ఆయన కుటుంబం గోల్కొండ కింద గుర్రంకొండను జాగీరు (భూమి మంజూరు)గా నిలుపుకుంది. సిరాలో హైదర్ సేనాపతిగా ఆయన 1767లో ఆ కోటను మరాఠాలకు అప్పగించి, వారి నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. 1768లో ఆయన హైదర్ పక్షానికి తిరిగి వచ్చి, ఆయన తరఫున గుర్రంకొండను నిలుపుకున్నాడు. 1779లో కడప నవాబుపై మొదటి దాడికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. హైదర్ జయించిన దేశాన్ని గుర్రంకొండతో సహా ఆయనకు సైనిక మంజూరుగా ఇచ్చాడు. దాని కోసం ఆయన 3,000 గుర్రపు సైనికులను ఉంచుకోవాలి. ఆయనను గుర్రంకొండ కోట పాదాల దగ్గరి ఒక మసీదులో ఖననం చేశారు.

Faded black-and-white photograph of a large rounded rocky hill rising above scrub-covered ground, with faint lines of walls across its slopes.
Faded black-and-white photograph of a large rounded rocky hill rising above scrub-covered ground, with faint lines of walls across its slopes. · J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (Madras) (opens in a new tab) · Public domain

ఇంగ్లీషు చరిత్రలలో మీర్ సాహెబ్ అని పిలిచే మీర్ అలీ రజా ఖాన్ హైదర్ అలీ బావమరిది.12 హైదర్ పాలనలో చాలా కాలం ఆయన గుర్రంకొండ కోట నుంచి కడప (అప్పుడు కడ్డపా) ఎగువ ప్రాంతానికి అధిపతి.12 హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు చూడండి.

కుటుంబం

విల్క్స్ (Wilks) ఒక పాదసూచికలో ఆ కుటుంబ కథ చెబుతారు.3 మీర్ సాహెబ్ తాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ ఆస్థానంలో పెరిగిన అనాథ. ఆ ఆస్థానం షియా అనాథలకు రాజమహల్‌లో విద్య నేర్పేది.3 ఆయన “ఆస్థాన ఆదరణతో ప్రత్యేకత పొంది, గుర్రంకొండ కోట, జిల్లాను జాగీరుగా పొందాడు”.3 ఆయన కొడుకు, మీర్ సాహెబ్ తండ్రి, “కడప పఠాన్ నవాబు చేత స్థానభ్రష్టుడయ్యాడు”.3

అందుకే మీర్ సాహెబ్ “కేవలం అదృష్టాన్ని వెతుక్కునే సైనికుడు” అయ్యాడు.3 1750 దండయాత్ర సమయంలో ఆయన తన సోదరిని హైదర్‌కు ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు.3 చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్ (Charles Philip Brown) పుంగనూరు రామచంద్రరావు జ్ఞాపకాలపై నోట్లు రాశారు.4 ఆయన మీర్ సాహెబ్ సోదరిని టిప్పు సుల్తాన్ తల్లిగా, “కడప దివంగత దళాధిపతి మీర్ మొయిన్ అద్ దీన్ కూతురు: ఆమె సోదరుడు మీర్ అలీ రాజా” అని పేర్కొంటారు.4 టిప్పు సుల్తాన్ చూడండి.

సిరా, గుర్రంకొండ

మైల్స్ (Miles) అనువదించిన కిర్మానీ (Kirmani) హైదర్ పర్షియన్ చరిత్ర ఉంది.56 హైదర్ మురారిరావు నుంచి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకుంటుండగా “మీర్ అలీ రుజా ఖాన్” నంది కొండను ముట్టడిస్తున్నట్లు అది చూపిస్తుంది.56 అనంతపురం గెజిటీర్ ఈ దండయాత్రను 1762 నాటిదిగా చెబుతుంది.56

1767లో పేష్వా మొదటి మాధవరావు సిరా చేరాడు.13 మీర్ సాహెబ్ 4,000 గుర్రపు సైనికులు, ఎక్కువగా క్రమం లేని 6,000 కాల్బలంతో హైదర్ తరఫున దానిని నిలుపుకున్నాడు.13 “దాని ద్వారా తన విశ్వాసానికి ద్రోహం చేసిన” లొంగుబాటు షరతులను ఆయన అంగీకరించాడు.13 ఆయన “సిరా కోటను, జిల్లాను వదులుకుని, బదులుగా మరాఠా సామంత ప్రాంతంగా గుర్రంకొండ కోటను, జిల్లాను పొందాడు”.13

అప్పుడు హైదర్ భార్య తన సోదరునికి లేఖ రాసిందని గ్రిబుల్ (Gribble) కడప మాన్యువల్ చెబుతుంది.7 “గుర్రంకొండను హైదర్ సైన్యాలకు అప్పగించే రెండవ ద్రోహ చర్యతో దానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుంటే, సిరా లొంగుబాటును హైదర్ పట్టించుకోడు” అని ఆమె రాసింది.7

మీర్ సాహెబ్ సంకోచించాడని, హైదర్‌పై వెనుక నుంచి దాడి చేయమని ఇంగ్లీషువారిని కూడా ఆహ్వానించాడని విల్క్స్ చెబుతారు.89 కానీ 1768లో హైదర్ గుర్రంకొండపైకి దండెత్తినప్పుడు వారు శాంతి చేసుకున్నారు.89 ఆ షరతులను “వారి మిగిలిన జీవితాంతం పరస్పరం, నమ్మకంగా పాటించారు”.89 మొదటి మాధవరావు పేష్వా చూడండి.

హైదర్ వెంటనే ఆయనను మళ్లీ నమ్మాడు.10 1770 జనవరిలో మరాఠాల ముందు వెనుదిరుగుతూ, హైదర్ “వారి వెనుక భాగాన్ని వేధించడానికి బెద్నూరు అంచులలో మీర్ సాహెబ్‌ను, టిప్పును” వదిలాడు.10 “మరాఠా సంబంధంతో విసిగిన మీర్ సాహెబ్ ఆనందంగా తన సహజ అనుబంధాలకు తిరిగి వచ్చాడని” హైదర్ చూశాడని విల్క్స్ వ్యాఖ్యానిస్తారు.10

1771లో గుర్రంకొండను మీర్ సాహెబ్ మేనల్లుడు (nephew) సయ్యద్ సాహెబ్ నిలుపుకున్నాడు.1112 ఆయన అసలు పేరు మీర్ మొయిన్-ఉద్-దీన్ ఖాన్ అని విల్క్స్ చెబుతారు.1112 రెండు నెలల ముట్టడి తర్వాత కోట మరాఠాలకు లొంగిపోయింది.1112

కడప ఎగువ ప్రాంతాల పాలకుడు

హైదర్ కాలంలో రాయచోటితో కూడిన కడప పాత ఉపవిభాగం “గుర్రంకొండ పాలకుడు మీర్ సాహెబ్ పాలనలో ఉంది” అని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.2

కడప నవాబు తన సైన్యాలను హైదర్‌కు పంపడానికి నిరాకరించాడు.131415 1778 చివరలో హైదర్ మీర్ సాహెబ్‌ను ఆయన సొంత సైన్యంతో నవాబుపైకి పంపాడు.131415 మీర్ సాహెబ్ తన గుర్రపు దళాన్ని 5,000కు పెంచాడు.131415 కానీ 1779లో హైదర్ వచ్చే వరకు, నవాబు మేనల్లుడి నాయకత్వంలోని 2,000 మంది పఠాన్ గుర్రపు సైనికుల దళం ఆయనకు స్పష్టమైన విజయం రాకుండా అడ్డుకుంది.131415

నవాబు లొంగుబాటు తర్వాత, హైదర్ “సిద్ధవటం పతనంతో పొందిన భూభాగాన్ని గుర్రంకొండలోని ఆయన పూర్వీకుల స్థానానికి” జోడించాడు.16 ఆయన మొత్తాన్ని మీర్ సాహెబ్‌కు “సైనిక సామంత ప్రాంతంగా, అవసరమైన కోట సైన్యాలతో పాటు తన సేవ కోసం అత్యున్నత సామర్థ్యం గల మూడు వేల గుర్రపు సైనికులను ఉంచాలనే షరతుపై” ఇచ్చాడు.16

కర్నూలు మాన్యువల్ ఈ జాగీరు (భూమి మంజూరు) దారుని హైదర్ మామ సయ్యద్ అలీ రజా అంటుంది.17 దేశపు పౌర పాలనను ఏర్పాటు చేయడానికి ఆయన కంభం వెళ్లాడని అది చెబుతుంది.17 ఆయన “కంభం, దిపాడు, ఇతర చెరువులను మరమ్మతు చేయించాడని చెబుతారు”.17 కడప, సిద్ధవటం చూడండి.

“పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) సమస్యతో తీవ్రంగా పోరాడిన” జిల్లా తొలి పాలకులలో కడప గెజిటీర్ మీర్ సాహెబ్‌ను, ఆయన కొడుకును లెక్కిస్తుంది.18

ఆయన 1781లో చనిపోయాడని, “తాను ద్రోహం చేసి, ఎంతో బాగా కాపాడిన గుర్రంకొండ కోట పాదాల దగ్గరి ఒక మసీదులో ఖననం చేశారని” గ్రిబుల్ చెబుతారు.1920 1875లో కూడా ఆ మసీదు నిలిచి ఉంది.1920 తర్వాతి ముట్టడిలో కోట నుంచి వచ్చిన కాల్పుల వల్ల అది దెబ్బతింది.1920 ఒక భూదానం ద్వారా చెల్లించి ఆయన సమాధి దగ్గర ఇంకా కర్మలు జరిగేవి.1920 ఆయన కొడుకు కమరుద్దీన్ ఖాన్ ఆయన నాయకత్వానికి వారసుడయ్యాడు.

మరో అలీ రజా

టిప్పు సేవలో ఉన్న మరో అలీ రజా పేరును విల్క్స్ చెబుతారు.2122 1786లో శ్రీరంగపట్టణం (అప్పుడు సెరింగపటం)లో టిప్పు పేరు మీద ఆయన ఖుత్బా (పాలకుడి పేరు చెప్పే శుక్రవార ప్రసంగం) చదివాడు.2122 ఆయన “తర్వాత బందీ రాకుమారుల సంరక్షకులలో ఒకరిగా ఇంగ్లీషువారికి తెలిసిన వ్యక్తి”.2122 1791లో గుర్రంకొండలో నిజాం అధికారి హఫీజ్ ఫరీద్-ఉద్-దీన్‌ను చంపించింది ఆయనే.2122 పది సంవత్సరాల ముందే చనిపోయిన మీర్ సాహెబ్ ఆయన కాలేడు.19

Footnotes

  1. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. II (1817), p. 10 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 11 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  4. Ram Chandra Rao Punganuri, Memoirs of Hyder and Tippoo, tr. C. P. Brown (1849), p. 3, translator’s note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Mir Husain Ali Khan Kirmani, The History of Hydur Naik, tr. W. Miles (1842), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 183 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (1875), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 137 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 187 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  15. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 198 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Gribble, Cuddapah (1875), p. 98 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  20. Gribble, Cuddapah (1875), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  21. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 545 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  22. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. III (1817), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు

క్రీ.శ. 1761–1799

1761లో మైసూరుకు ప్రభువైన హైదర్ అలీ, 1799 వరకు పాలించిన అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూరు సరిహద్దును ఉత్తరం, తూర్పు వైపు తెలుగు దేశంలోకి విస్తరించారు. హైదర్ 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుండి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి పొందాడు. అతను 1775లో బళ్లారిని, 1776లో గుత్తిని తీసుకుని, 1779లో కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్లు అతనికి కప్పం చెల్లించేవారయ్యారు. మరాఠాలు, నిజాం, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలతో వారి యుద్ధాలు పాక్షికంగా ఈ జిల్లాల కోసం జరిగాయి. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రి ప్రాంతాన్ని నిజాంకు అప్పగించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్నంలో టిప్పు మరణం తర్వాత నిజాం గుత్తి, పెనుకొండ, మిగతావాటిని తీసుకున్నాడు. 1800లో అతను ఈ రెండు లాభాలనూ దత్త మండలాలుగా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1817, pp. 10–11, 80–81, 132–133, 137, 187, 190–191, 198. [Public domain]
  2. Ram Chandra Rao Punganuri (tr. C. P. Brown), Memoirs of Hyder and Tippoo, Rulers of Seringapatam (opens in a new tab), Simkins and Co., Madras, 1849, pp. 3. [Public domain]
  3. Mir Husain Ali Khan Kirmani, tr. W. Miles, The History of Hydur Naik, otherwise styled Shums ul Moolk, Ameer ud Dowla, Nawaub Hydur Ali Khan Bahadoor, Hydur Jung (opens in a new tab), Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, London, 1842, pp. 123. [Public domain]
  4. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 183. [Public domain]
  5. J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1875, pp. 96–99. [Public domain]
  6. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 40, 44–45. [Public domain]
  7. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886, pp. 36. [Public domain]
  8. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1817. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: