అద్దంకి గంగాధరుడు

అద్దంకి గంగాధరుడు 16వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి.¹ ఆయన రాజు సంవరణుడు, తపతిల కథ అయిన తపతీసంవరణోపాఖ్యానము రాశాడు.¹² ఆయన దానిని గోల్కొండ సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు అంకితం ఇచ్చాడు.²¹ దక్కన్‌లోని ఒక ముస్లిం పాలకుడు తెలుగు కవిత్వాన్ని పోషించాడని ఈ కావ్యం చూపిస్తుంది.¹³

కావ్యం, దాని పోషకుడు

పి. చెంచయ్య (P. Chenchiah), రాజా ఎం. భుజంగరావు (Raja M. Bhujanga Rao) తమ తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర (1928)లో గంగాధరుడిని 16వ శతాబ్దం చివరి భాగంలోని “చిన్న కవుల” జాబితాలో చేర్చారు.¹ ఆయన, పొన్నికంటి తెలగనార్యుడు “తెలుగు సాహిత్యం అంటే ఎంతో ఇష్టపడిన” ఇబ్రహీం ఆస్థానానికి చెందినవారని వారు రాశారు.¹ వారి అభిప్రాయంలో ఇవి “ఒక ముస్లిం పాలకుడికి అంకితం ఇచ్చిన తెలుగు సాహిత్యంలోని కావ్యాలు ఇవి మాత్రమే”.¹ 1943లో కె. సీతారామయ్య (K. Sitaramaiya), 1944లో పి. టి. రాజు (P. T. Raju) కూడా ఇబ్రహీంనే ఇద్దరు కవుల పోషకుడిగా పేర్కొన్నారు.⁴³

చెంచయ్య, భుజంగరావు ఇబ్రహీం గురించిన ఒక కథను తిరిగి చెప్పారు.¹ తండ్రి చనిపోయిన తర్వాత ఆయన తన అన్నతో గొడవ పడి, కృష్ణదేవరాయల దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడని వారు రాశారు.¹ పొన్నికంటి తెలగనార్యుడు చూడండి.

ప్రారంభ భాగం చరిత్రకారులకు చెప్పేది

ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (S. Krishnaswami Aiyangar) తన Sources of Vijayanagar History (విజయనగర చరిత్ర ఆధారాలు) (1919)లో ఈ కావ్యం ప్రారంభ భాగాన్ని ప్రచురించారు.² ఆయన సారాంశం ప్రకారం, తళ్లికోట యుద్ధం తర్వాత పాత విజయనగర భూములలో ఇబ్రహీం సాధించిన విజయాలను అది పొగుడుతుంది.² అది చెప్పేదేమంటే ఇబ్రహీం:²

• పశ్చిమాన బీజాపూర్ సుల్తాన్‌ను ఓడించి కోయిలకొండను తీసుకున్నాడు
• పానుగల్లు, ఇతర కోటలను తీసుకున్నాడు
• తూర్పున ఒడిశా నాయకుల నుంచి ఖమ్మం (అప్పుడు కంభంమెట్టు)ను, ఉత్తరాన బరీద్ నుంచి మెదక్‌ను తీసుకున్నాడు
• గజపతి రాజుపై విజయం తర్వాత కొండపల్లి కోటను తీసుకున్నాడు
• తన విజయాలను గోదావరి ముఖద్వారం వరకు విస్తరించాడు²

కొండపల్లిని తీసుకున్న సేనాపతి హైదర్ ఖాన్ అని కావ్యం పేర్కొంటుంది.² ఆయన ఒడిశా రాజు సేనాపతి హరిశ్చంద్రుడిని ప్రాణాలతో పట్టుకున్నాడని అది చెబుతుంది.²

ఆధారాలు ఏకీభవించని చోట

కావ్యం ఏ ఇబ్రహీంను గౌరవిస్తుందో, ఎప్పుడో అనే విషయంలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి.

• 1543 కంటే ముందు. చెంచయ్య, భుజంగరావు పోషకుడిని “ఇబ్రహీం ముల్క్” అంటారు. ఆయన “క్రీ.శ. 1512, 1543 మధ్య” గోల్కొండను పాలించాడని రాశారు.¹
• తళ్లికోట తర్వాత. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సారాంశం ప్రకారం పోషకుడు 1565 తళ్లికోట యుద్ధం తర్వాత విజయనగర ఉత్తర భూములను జయించిన ఇబ్రహీం.²

Footnotes

1. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), p. 238, extract 76, the Tapatisamvaranamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. P. T. Raju, Telugu Literature (1944), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

4. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 59 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩