గోల్కొండ · తెలుగు చరిత్ర

గోల్కొండ

హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పడమరన ఉన్న కోట, పాత రాజ పట్టణం. ఇది వరంగల్ రాజ్యపు సరిహద్దు కోట. 14వ శతాబ్దంలో దీన్ని బహమనీలకు అప్పగించారు. తర్వాత ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల మొదటి రాజధాని. 1590లలో రాజ సభ హైదరాబాద్‌కు మారింది. కానీ 1687 వరకు ఈ కోట వారి బలమైన దుర్గంగా నిలిచింది.

ఒక్క చూపులో

గోల్కొండ హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పడమరన ఉన్న కోట, శిథిలమైన నగరం. దాని పేరులోని రెండో భాగం తెలుగు 'కొండ' అని మోర్‌ల్యాండ్ భావించారు. ఆయన సంప్రదించిన తెలుగు వారు దాన్ని 'గొల్ల' అనే మాట నుంచి వచ్చినదిగా చెప్పారు.^1,2

1364లో వరంగల్ రాజు ఈ కోటను బహమనీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ షాకు అప్పగించాడని Imperial Gazetteer చెబుతుంది. తర్వాత అది తెలింగాణ పాలకుడి కేంద్రం అయింది. సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించినప్పుడు గోల్కొండను తన రాజధానిగా చేశాడు.^1,5,6

సుమారు 1589–91లో ముహమ్మద్ కులీ రాజ సభను తన కొత్త నగరానికి, తర్వాతి హైదరాబాద్‌కు మార్చాడు. 1687లో దాదాపు ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత ఔరంగజేబు చేతిలో పడే వరకు ఈ కోట కుతుబ్ షాహీల బలమైన స్థావరంగా ఉంది.^1,7,8

Golconda Fort's granite walls and a gate climbing toward the hilltop citadel. · Bernard Gagnon (opens in a new tab) · CC BY-SA 3.0 (opens in a new tab)

గోల్కొండ హైదరాబాద్ నగరానికి ఐదు మైళ్లు పడమరన ఉన్న కోట, శిథిలమైన నగరం.¹ 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని 17°23′ ఉత్తర అక్షాంశం, 78°24′ తూర్పు రేఖాంశం వద్ద, అప్పటి నిజాం రాజ్యంలోని అత్రాఫ్-ఎ-బల్దా జిల్లాలో ఉంచుతుంది.¹ గోడలున్న కోటను దాని సొంత పేజీ గోల్కొండ కోటలో వర్ణించారు.

పేరు

1931లో డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ (W. H. Moreland) ఈ పేరు గురించి చర్చించారు.² బెల్లంకొండ, కొండవీడు లాగే దీని రెండో భాగం తెలుగు కొండ అని ఆయన భావించారు.² పారశీకంలా వినిపించే “గుల్-ఖ్వాండా” అనే రూపాన్ని పండితుల కల్పన అని ఆయన కొట్టిపారేశారు.²

కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ ఈ పేరును “తుఫానుల కొండ” అనే అర్థం గల గాలికొండ అని వివరించింది.² తాను సంప్రదించిన ప్రతి తెలుగు మాట్లాడే వ్యక్తీ దీన్ని తిరస్కరించారని మోర్‌ల్యాండ్ నివేదించారు.² వారు ఈ పేరును “గొల్ల” అనే మాట నుంచి వచ్చినదిగా చెప్పారు. దాని ప్రకారం దీనికి గొల్లల కొండ అని అర్థం.²

బహమనీలు, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో బహమనీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ షా పేరు మీద ఈ చోటును ముహమ్మద్‌నగర్ అని కూడా పిలిచేవారు.³ మొఘల్ చరిత్ర గ్రంథం మాసిర్-ఎ-ఆలంగీరీ నుంచి బిల్‌గ్రామి (Bilgrami) మంకల్ అనే మరింత పాత పేరు ఇస్తారు.⁴

చరిత్ర

కోటను మొదట వరంగల్ రాజు కట్టించాడని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.¹ 1364లో ఆయన దాన్ని, దాని అధీన ప్రాంతాలతో కలిపి, బహమనీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ షాకు అప్పగించాడు.¹ ఫెరిష్తాను మళ్లీ చెబుతూ గ్రిబుల్ (Gribble) ఈ అప్పగింతను రెండు రాజ్యాల మధ్య గోల్కొండను సరిహద్దుగా నిర్ణయించిన శాంతి ఒప్పందంలో భాగంగా చూపిస్తారు.⁵

బహమనీల కాలంలో గోల్కొండ తెలింగాణ పాలకుడి కేంద్రం అయింది.⁵ ఆ పాలకుడు సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించినప్పుడు, గోల్కొండను తన రాజధానిగా చేసి, కోట పక్కన ఒక పట్టణాన్ని కట్టించాడు.⁶

గోల్కొండ ఇరుకుగా ఉండి, నీటి కొరత ఉండటం వల్ల, సుమారు 1589–91లో ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా రాజ సభను తన కొత్త నగరం భాగ్‌నగర్‌కు మార్చాడు. అదే తర్వాత హైదరాబాద్.⁷ గోల్కొండ తన ప్రాముఖ్యాన్ని నిలుపుకుంది. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా కాలంలో రాజు పెద్ద దండుతో కోటలో నివసిస్తున్నట్లు తావెర్నియర్ (Tavernier) చూశాడు.⁸ తావెర్నియర్ దాన్ని “నిజానికి రాజు తన ఖజానాను ఉంచే ఒక పట్టణం” అని పిలిచాడు.⁸ నగరం నుంచి కోటకు వెళ్లే దారి సుమారు ఒక కోసు పొడవు గల ఒక శివారు ప్రాంతం గుండా సాగేది.⁹ ఒక కోసు సుమారు రెండు మైళ్లు.¹⁰ వర్తకులు, దళారులు, చేతివృత్తుల వారు ఈ శివారులో నివసించేవారని తావెర్నియర్ చెబుతాడు.⁹

కోటకు అర మైలు ఉత్తరాన కుతుబ్ షాహీ సమాధులు ఉన్నాయి.¹¹ అక్కడ ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్నం పేదలకు రొట్టె, అన్నం పంచడం తావెర్నియర్ చూశాడు.¹¹ పురానా పుల్ (పాత వంతెన) మీదుగా వెళ్లే కర్వాన్ రోడ్డు అప్పటికీ నగరాన్ని గోల్కొండతో కలుపుతోందని 1909లో Imperial Gazetteer గుర్తించింది.¹²

1687లో సుమారు ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత కోట మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు (ఆలంగీర్) చేతికి వెళ్లింది.¹ చివరి కుతుబ్ షాహీ రాజును బందీగా దౌలతాబాద్‌కు పంపారు.¹ నిజాముల కాలంలో కోటలో ఒక దండు ఉండేది. 1909లో అందులో కొద్దిమంది అరబ్బులు, గోల్కొండ బ్రిగేడ్ ఉండేవారు.¹

గోల్కొండ వజ్రాలు

ఇంగ్లీషు సాహిత్యంలో “గోల్కొండ” అనే మాట వజ్రాలకు గుర్తుగా మారింది. ఆ రాళ్లు కుతుబ్ షాహీ రాజ్యంలోని చాలా చోట్ల నుంచి వచ్చాయని, గోల్కొండ దగ్గర వజ్రాల గనులు లేవని Imperial Gazetteer గుర్తిస్తుంది.¹³

Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), pp. 113–114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), pp. xlv–xlvi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)); Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 353, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 38–39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 354 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 451 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
On the coss as about two miles: Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 365, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)); Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩