ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

చందూలాల్

1808 నుంచి 1843 వరకు సికందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలాల కింద హైదరాబాద్ పేష్కార్ (ఉప మంత్రి), ఆచరణలో ప్రధాన మంత్రి. అసఫ్ జాతో దక్కన్‌కు వచ్చిన కుటుంబంలో 1766లో పుట్టాడు. ఆయన సుంకాల శాఖ నుంచి ఎదిగాడు. 1806లో పేష్కార్ అయ్యాడు. అధికారం లేని మంత్రి మునీర్-ఉల్-ముల్క్ తరఫున పాలించాడు. బ్రిటిష్ మిత్రత్వాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. ఆయన ప్రభుత్వం సంస్కరించిన సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అదే హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ అయింది. కానీ ఆయన ప్రభుత్వం తీవ్రమైన అప్పుల్లో పడింది. ఆయన 1843 సెప్టెంబర్ 6న రాజీనామా చేసి, 1845 ఏప్రిల్‌లో చనిపోయాడు. ఆయన ఉదారతకు ప్రసిద్ధుడు.

Photograph of a painted half-length portrait of a man in a jewelled cap, with pearl necklaces and armlets.
Photograph of a painted half-length portrait of a man in a jewelled cap, with pearl necklaces and armlets. · A. Claude Campbell (ed.) (opens in a new tab) · Public domain

చందూలాల్ అసఫ్ జాహీ నిజాములు సికందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలాల రాజ్యాన్ని ముప్పై సంవత్సరాలకు పైగా పాలించాడు. ఆ కాలంలో చాలా వరకు ఆయన మంత్రికి సహాయకుడైన పేష్కార్ పదవిలో మాత్రమే ఉన్నాడు. ఆయన “34 సంవత్సరాలు వాస్తవంగా రాజ్య వ్యవహారాలను నడిపించాడు” అని క్యాంప్‌బెల్ (Campbell) రాశారు.1

కుటుంబం, ఎదుగుదల

కిషన్ ప్రసాద్ కుటుంబం గురించిన క్యాంప్‌బెల్ కథనం ఆ కుటుంబాన్ని అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి రాజా తోడర్ మల్ వరకు తీసుకువెళ్తుంది. ఆయన వంశీయుడు రాయ్ మూల్‌చంద్ అసఫ్ జాతో దక్కన్‌కు వచ్చాడు.2 అసఫ్ జా కాలంలో ఆయన, ఆయన వారసులు సుంకాలు, ఎక్సైజ్ శాఖ అధిపతి అయిన కర్రోరా పదవిలో ఉన్నారు.2

1766లో పుట్టిన చందూలాల్ రాయ్ నారాయణ్ దాస్ కొడుకు.2 సుంకాల శాఖ అధిపతి అయిన ఆయన బాబాయి లేదా మామ (uncle) రాయ్ నానక్ రామ్ ఆయనను పెంచాడు.2 ఆయన ఆ శాఖలో కింది స్థాయి పదవిలో పనిచేసి, తర్వాత స్వయంగా కర్రోరా అయ్యాడు, కానీ త్వరలోనే రాజీనామా చేశాడు.2 1804లో మీర్ ఆలం మంత్రి అయినప్పుడు ఆయన చందూలాల్‌ను వివిధ నమ్మకమైన పదవులలో నియమించాడు. 1806లో ఆయనను పేష్కార్గా చేశాడు.21

అసలైన మంత్రి

1808లో మీర్ ఆలం మరణం తర్వాత చందూలాల్ “నిజాం ప్రభుత్వానికి అసలైన మంత్రి అయ్యాడు, మునీర్-ఉల్-ముల్క్ పేరుకు మాత్రమే దివాన్” అని క్యాంప్‌బెల్ చెప్పారు.2 రాజ్య వ్యవహారాలు “చందూలాల్ అనే వ్యక్తి ద్వారా నడవాలి” అనే షరతుపై నిజాం మునీర్-ఉల్-ముల్క్‌ను మంత్రిగా చేశాడని 1909 నాటి ఒప్పందాల సంకలనం చెబుతుంది.345

అది ఆయనను “బ్రిటిష్ ప్రయోజనాలకు గట్టి మద్దతుదారు” అంటుంది. ఆయన కాలంలో బ్రిటిష్ అధికారులు శిక్షణ ఇచ్చిన క్రమబద్ధ సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.345 1813లో తిరుగుబాటు చేసిన ఒక దళం స్థానంలో, కంపెనీ సైన్యం లాగా ఆయుధాలు, దుస్తులు ఉన్న రెండు బెటాలియన్లను ఆయన ఏర్పాటు చేశాడు.345 తర్వాత హైదరాబాద్ కంటింజెంట్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన సైన్యానికి ఇదే ప్రారంభం.345 1832లో మునీర్-ఉల్-ముల్క్ మరణం తర్వాత ఆయన ఏకైక పాలనాధికారి అయ్యాడు.1

“చందూలాల్ స్వభావం గురించి వివిధ అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి” అని అదే గ్రంథం అంగీకరిస్తుంది. పాలనను నడిపించగల “హైదరాబాద్‌లో దొరికిన ఏకైక వ్యక్తి” ఆయనే అని అది నిర్ణయిస్తుంది.4 1811 నుంచి 1820 వరకు రెసిడెంట్‌గా ఉన్న సర్ హెన్రీ రస్సెల్ (Henry Russell) రాసిన ఒక చిత్రణను క్యాంప్‌బెల్ ప్రచురించారు.2 బాగా చదువుకున్న, చురుకైన ప్రతిభ ఉన్న, “అలుపెరగని” కృషి చేసే, “అన్నీ తానే స్వయంగా” చేసే మనిషిని రస్సెల్ వర్ణించారు.2

ప్రతి రోజూ చందూలాల్ అర్ధరాత్రి దగ్గర ఒక గంట సంగీతం, కవిత్వం, పండిత సంభాషణతో తన పనిని ముగించేవాడని రస్సెల్ రాశారు.2 “నిజాం అధికారం తనను తాను నిలబెట్టుకోలేదు” అని ఆయనకు నమ్మకం ఉందని, అందుకే ఆయన బ్రిటిష్ మిత్రత్వాన్ని విశ్వాసంగా పట్టుకున్నాడని రస్సెల్ భావించారు.2

అప్పులు, రాజీనామా

ఆయన చివరి సంవత్సరాలలో రాజ్యం బ్యాంకర్లకు, బ్రిటిష్ ఖజానాకు అప్పుల్లో మునిగిపోయింది. కంటింజెంట్ జీతాలు బాకీ పడ్డాయి.5 చందూలాల్ కంపెనీని కోటి రూపాయల రుణం కోరాడని ముదిరాజ్ (Mudiraj) రాసిన Pictorial Hyderabad (చిత్రాలలో హైదరాబాద్) (1929) చెబుతుంది.6 ఏటా పదిహేడు లక్షల ఆదాయం ఇచ్చే భూభాగాన్ని ఆయన హామీగా ఇవ్వజూపాడు.6 ఆర్థిక వ్యవహారాలను నెట్టుకురాలేక, ఆయన 1843 సెప్టెంబర్ 6న రాజీనామా చేశాడు.5

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కూడా ఆయన రాజీనామాను 1843 నాటిదిగా చెబుతుంది. క్యాంప్‌బెల్ మంత్రుల జాబితా కూడా దీనితో ఏకీభవిస్తుంది.71 ఆయన నెలకు ముప్పై వేల రూపాయల పింఛనుతో పదవీ విరమణ చేశాడని, 1845 ఏప్రిల్ 15న చనిపోయాడని క్యాంప్‌బెల్ కుటుంబ చిత్రణ చెబుతుంది. అది ఆయన పదవీ విరమణ సంవత్సరాన్ని 1845గా ముద్రిస్తుంది.2 పదవీ విరమణ చేసిన పద్దెనిమిది నెలల తర్వాత ఆయన చనిపోయాడని ముదిరాజ్ చెప్పారు.6

ఆయన ఉదారత “సామెతగా మారింది” అని క్యాంప్‌బెల్ చెప్పారు. ఆదాయంపై కమీషన్ రూపంలో ఆయనకు ఏటా సగటున దాదాపు మూడు లక్షలు వచ్చేవి.2 అయినా భారతదేశం నలుమూలల నుంచి తన దగ్గరకు వచ్చిన ప్రజలకు చేసిన సాయం వల్ల ఆయన “ఎప్పుడూ జేబు నుంచి నష్టపోయేవాడు”.2 ఆయన వారసులు వంశపారంపర్య పేష్కార్ పదవిని నిలుపుకున్నారు. క్యాంప్‌బెల్ కాలంలో చందూలాల్ మనవడు నారాయణ్ ప్రసాద్ ఏకైక కూతురు కొడుకు కిషన్ ప్రసాద్ ఆ పదవిలో ఉన్నారు.18

Footnotes

  1. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 317 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  3. C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. IX (1909), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (1929), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 319 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 125, 127–128, 316–319. [Public domain]
  2. C. U. Aitchison (compiler), A Collection of Treaties, Engagements and Sanads relating to India and Neighbouring Countries, Vol. IX: Hyderabad, Mysore and Coorg (4th ed.) (opens in a new tab), Superintendent, Government Printing, India, Calcutta, 1909, pp. 6–8. [Public domain]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 17. [Public domain]
  4. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (opens in a new tab), Chandrakanth Press, Hyderabad (Deccan), 1929, pp. 66–67. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: