దంతిదుర్గుడు

దంతిదుర్గుడు మళఖేడ్ రాష్ట్రకూట వంశంలో మొదటి రాజు.¹² జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) మాటల్లో ఆయన “దాని అసలైన స్థాపకుడు”.¹² తెలుగు దేశంలోని ఆలంపూర్, కర్నూలు ప్రాంతాలను కూడా పాలించిన బాదామి చాళుక్యుల పాలనను ఆయన అంతం చేశాడు.¹²

కుటుంబం

దంతిదుర్గుడు రాష్ట్రకూట రెండవ ఇంద్రుడు, ఒక చాళుక్య రాకుమారిల కొడుకు.³⁴ పేరు ఇవ్వని రెండవ ఇంద్రుని భార్య, చాళుక్య తండ్రికి, చంద్రవంశపు తల్లికి పుట్టిన కూతురు అని ఫ్లీట్ గుర్తించారు.¹³ అప్పటి వరకు రాష్ట్రకూటులు చాళుక్యులతో ఘర్షణ పడలేదని ఆయన ఊహించారు.¹³ రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) మరింత ముందుకు వెళ్లి, ఆ రాకుమారిని ఇచ్చి పెళ్లి చేసిన చాళుక్య రాజు విజయాదిత్యుడని పేరు చెప్పారు.¹³

ఫ్లీట్ వంశవృక్ష పట్టిక మొదటి కర్కుడిని రెండవ ఇంద్రుడు, మొదటి కృష్ణుడు ఇద్దరికీ తండ్రిగా చూపిస్తుంది.⁴ దంతిదుర్గుని తర్వాత సింహాసనం ఎక్కిన మొదటి కృష్ణుడు ఆయన పినతండ్రి.⁵

చాళుక్యుల జయం

దంతిదుర్గుని ఏకైక శాసనం కొల్హాపూర్ సంస్థానంలోని సామన్‌గడ్ నుంచి వచ్చిన తామ్ర దానశాసనం.¹⁵ ఫ్లీట్ 754 జనవరి 5గా లెక్కించిన రోజు దాని తేదీ.¹⁵ అందులో ఆయనకు ఖడ్గావలోక బిరుదు, పూర్తి సామ్రాజ్య బిరుదులు ఉన్నాయి.¹⁵

ఆయన ఏనుగులు మహి, మహానది, రేవా (నర్మదా) నదుల గట్లను కూల్చాయని ఆ దానశాసనం చెబుతుంది.¹⁵ “వల్లభుడిని” జయించి ఆయన సర్వోన్నత సార్వభౌమత్వాన్ని గెలుచుకున్నాడని అది చెబుతుంది.¹⁵ ఈయన చాళుక్య రాజు రెండవ కీర్తివర్మ అని ఫ్లీట్ రాశారు.¹⁵ “చిన్న సైన్యంతోనే ఆయన అపారమైన కర్ణాటక సైన్యాన్ని త్వరగా జయించాడు” అని ఆ దానశాసనం జోడిస్తుంది.¹⁵

754 నాటికి దంతిదుర్గుడు, ఆయన బంధువులు చాళుక్య రాజ్యంలోని దక్షిణ రాష్ట్రాలు తప్ప మిగిలినవన్నీ తీసుకున్నారని ఫ్లీట్ నిర్ణయించారు.¹⁶ మొదటి కృష్ణుడు ఆ విజయాన్ని పూర్తి చేశాడు.¹⁶ సూయెల్ చాళుక్యుల పతనాన్ని 753 నాటిదిగా చెప్పారు.⁷ దంతిదుర్గుడు వారి రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకుని, తర్వాత పల్లవులను జయించడానికి వెళ్లి, 754 తర్వాత కొంత కాలానికి కంచిని ఆక్రమించాడని ఆయన రాశారు.⁷

ఎల్లోరా జాబితా, తెలుగు దేశం

ఎల్లోరాలోని దశావతార గుహలో వంశావళిని మొదటి అమోఘవర్షుని వరకు తీసుకువెళ్లే, పూర్తి కాని ఒక శాసనం ఉంది.¹⁸ దంతిదుర్గుడు వరుసగా కొందరు పాలకులను లొంగదీసి తన విజయాన్ని పూర్తి చేశాడని అది చెబుతుంది.¹⁸ వారిలో కంచి ప్రభువు, కళింగ, కోసల పాలకులు, “శ్రీశైల దేశపు ప్రభువు, అంటే కర్నూలు భూభాగం” ఉన్నారని ఫ్లీట్ చదివారు.¹⁸

పండిత్ భగవాన్‌లాల్ ఇంద్రజీ (Bhagwanlal Indraji) ఆ శాసనాన్ని మొదట ప్రచురించారు.¹⁸ ఆయన ఎనిమిది పేర్లు చదివారు: సంధుభూప, కంచి, కళింగ, కోసల, శ్రీశైల, మాళవ, లాట, టంక.¹⁸ ఫ్లీట్ ఈ దండయాత్రల గురించి మరిన్ని వివరాలు ఇవ్వలేదు. ఈ చెప్పుకోళ్లలో దేనికీ తేదీ లేదు.¹

వారసత్వం

దంతిదుర్గుని వారసుడు ఆయన పినతండ్రి మొదటి కృష్ణుడు.⁵⁶ దంతిదుర్గుడు సంతానం లేకుండా చనిపోయాడని తర్వాతి శాసనం ఒకటి చెబుతుంది.⁵⁶ అంతకు ముందటి 812 నాటి బరోడా దానశాసనం, “దుర్మార్గాన్ని ఆశ్రయించిన” తన బంధువును కృష్ణుడు “పెకిలించాడు” అని చెబుతుంది.⁵⁶ ఇదే ఎక్కువగా సంభవించే కథనం అని ఫ్లీట్ భావించారు.⁵⁶

1901లో 770 నాటి అలస్ ఫలకాలను సంపాదకత్వం చేసినప్పుడు డి. ఆర్. భండార్కర్ (D. R. Bhandarkar) దీనితో విభేదించారు.⁹ దంతిదుర్గుడు స్వర్గానికి వెళ్లిన తర్వాత కృష్ణుడు రాజు అయ్యాడని చెప్పే ఒక శ్లోకాన్ని ఆయన ఎత్తి చూపారు.⁹ ఈ శ్లోకం కృష్ణుని సొంత పాలనలో ఇచ్చిన అలస్ ఫలకాలలోనూ, 794 నాటి పైఠాన్ దానశాసనంలోనూ ఉంది.⁹ దంతిదుర్గుడు పాలిస్తున్న రాకుమారుని కుటుంబంలోని పక్క శాఖకు చెందినవాడు కాబట్టి బరోడా దానశాసనం ఆయనను వదిలేసిందని మాత్రమే ఆయన భావించారు.⁹

Footnotes

1. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 389 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹

2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), genealogical table “The Rashtrakutas of Malkhed”, facing p. 386 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 390 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 391 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

8. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 403, note 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. D. R. Bhandarkar, “Alas Plates of the Yuvaraja Govinda II; Saka-Samvat 692”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 209 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴