మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

Photograph of an upright stone slab; a sunk panel at the top holds a relief of a hound and a wild boar locked in combat; the inscribed face below is worn and hardly legible in the photograph. · J. F. Fleet (Epigraphia Indica, Government of India); photograph by E. F. H. Wiele, photo-etching by the Survey of India Offices, Calcutta (opens in a new tab) · Public domain

రాష్ట్రకూటులు దక్కన్ రాజవంశం. వారి రాజధాని కర్ణాటకలోని ఆధునిక మళఖేడ్ అయిన మాన్యఖేట. 8వ శతాబ్దం మధ్యలో వారు బాదామి చాళుక్యుల స్థానాన్ని ఆక్రమించి 973 వరకు ఆధిపత్యాన్ని పట్టుకున్నారు. తెలుగు దేశానికి వారు నాలుగు విధాలుగా ముఖ్యమైనవారు:¹²³⁴

అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను వారు వారసత్వంగా పొందారు.
రెండు శతాబ్దాల పాటు వారు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు.
అలంపురం నుండి వరంగల్ వరకు శాసనాలు కనిపించే సామంత నాయకుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు.
మూడవ కృష్ణుని కాలంలో వారు కడప (Cuddapah) ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పట్టుకున్నారు.¹²³⁴

వంశం సంక్షిప్తంగా

Bombay Gazetteer (బొంబాయి గెజిటీర్, 1896) కోసం రాసిన చరిత్రలో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ చాళుక్య రాజ్యాన్ని రాష్ట్రకూటులు జయించడాన్ని రెండు దశల్లో ఉంచారు. దంతిదుర్గుడు చాళుక్యులను వారి రాజ్యాల మధ్య, దక్షిణ భాగాల నుండి వెళ్లగొట్టాడు. అతని పినతండ్రి మొదటి కృష్ణుడు విజయాన్ని పూర్తి చేశాడు. వారి కుటుంబ శాఖ “చివరికి నిజాం రాజ్యంలోని మళఖేడ్‌ను తన రాజధానిగా ఎంచుకుని, క్రీ.శ. 973 వరకు సార్వభౌమత్వాన్ని నిలుపుకుంది”.¹

ఫ్లీట్ మాటల్లో, తూర్పు, దక్షిణం వైపు వారి విస్తరణ శిఖరం “మూడవ కృష్ణుని కాలంలో చేరింది.”⁵ మూడవ కృష్ణుడు “తూర్పు తీరంలో మద్రాసు దగ్గరి చెంగల్పట్టు జిల్లా వరకు చొచ్చుకుపోయి, కాంచీపురం, తంజావూరులను తీసుకున్నాడు”.⁵ 9వ, 10వ శతాబ్దాల అరబ్ యాత్రికులకు ఆ రాజులు భారతదేశంలో గొప్ప రాజు అయిన బల్హరాగా తెలుసు.⁶⁷ వారు రాజధానిని మంకీర్ అని పిలిచారు.⁶⁷ మళఖేడ్ చుట్టూ ఉన్న దేశపు వాడుక భాష (మాట్లాడే భాష) కన్నడం అని ఫ్లీట్ గుర్తించారు.⁶⁷

వంశ చిహ్నం విష్ణువు వాహనమైన గరుడుడు. రాజులకు “లట్టలూరు పట్టణ పరమేశ్వర” అనే వంశపారంపర్య బిరుదు ఉంది. వారు చాళుక్యుల నుండి పాళిధ్వజ పతాకాన్ని, గంగా యమునా నదుల చిహ్నాలను తీసుకున్నారు. వారి రాజ్యం రట్టపాడి, “రట్టుల దేశం”, అని పిలువబడింది.⁶

వారి మూలం గురించి వేర్వేరు అభిప్రాయాలను ఫ్లీట్ నమోదు చేశారు.⁵⁸⁹ ఎ. సి. బర్నెల్ రాష్ట్ర అనే పదాన్ని తెలుగు, కన్నడ రెడ్డితో ముడిపెట్టారు. ఆ పేరు ఉత్తరాన్ని సూచిస్తుందని ఫ్లీట్ స్వయంగా భావించారు.⁵⁸⁹ “ఒక రాష్ట్రం లేదా ప్రాంతానికి ముఖ్యుడు” అనే అర్థం గల రాష్ట్రకూట అనే బిరుదు కుటుంబ పేరుగా మారి ఉండవచ్చని ఆయన భావించారు.⁵⁸⁹

అదే అధికారిక బిరుదు తూర్పు చాళుక్యుల దానపత్రాల్లో కనిపిస్తుంది. అవి ఒక జిల్లాలోని రాష్ట్రకూటులను సంబోధిస్తాయి.⁹¹⁰ వీరు స్థానిక అధికారులు, వంశ సభ్యులు కాదు.⁹¹⁰

తెలుగు దేశం బయట వంశ చరిత్రను ఫ్లీట్ అధ్యాయం, వికీపీడియా వ్యాసం (opens in a new tab) మరింత పూర్తిగా ఇస్తాయి.¹ ఆ కథనం ఉత్తర భారతదేశం, గుజరాత్, కన్నడ దేశం, తమిళ దేశాలను కవర్ చేస్తుంది.¹

బాదామి చాళుక్యుల పతనం

దంతిదుర్గుని సొంత దానపత్రం, సామంగడ్ నుండి, 754 జనవరి నాటిది. “వల్లభుని” జయించడం ద్వారా అతను సర్వాధిపత్యాన్ని గెలుచుకున్నాడని అది చెబుతుంది. ఫ్లీట్ ఆ వల్లభుని చాళుక్య రాజు రెండవ కీర్తివర్మగా భావించారు. ఎల్లోరాలోని దశావతార గుహలోని ఒక శాసనం అతను లొంగదీసిన పాలకుల జాబితాను జోడిస్తుంది. వారిలో కళింగ, కోసల పాలకులను, “శ్రీశైల దేశ ప్రభువు, అంటే కర్నూలు భూభాగం”ను ఫ్లీట్ చదివారు.¹¹

రాబర్ట్ సూయెల్ చాళుక్య రాజ్య పతనాన్ని 753 నాటిదిగా చెప్పారు.¹² చాళుక్యులు “మళఖేడ్ రాష్ట్రకూటుల చేత తొలగించబడ్డారు” అని మాత్రమే Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) హైదరాబాద్ సంపుటం (1909) చెబుతుంది.² అది దీనిని 8వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచుతుంది.²

ఈ విధంగా రాష్ట్రకూటులు కృష్ణా, తుంగభద్రలపై ఉన్న చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అక్కడ బాదామి రాజులు తమ దానపత్రాలను, అలంపురంలో తమ ఆలయాలను వదిలారు. ఒక తరంలోనే అలంపురంలో కొత్త వంశపు శాసనాలు కనిపిస్తాయి. ఒకటి బ్రహ్మేశ్వర ఆలయ దక్షిణ గోడపై ఉంది. ధారావర్షుని మొదటి సంవత్సరంలో చేసిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. దాని సంపాదకులు ధారావర్షుని ధ్రువుడిగా (సుమారు 780) భావిస్తారు. ఆ సంవత్సరం బలవర్మరస అనే సామంతుడు పడమటి ద్వారాన్ని కట్టించాడు. రాజు ప్రభూతవర్షుని శ్రేయస్సు కోసం శ్రీమారుడు అనే వ్యక్తి ఉత్తరేశ్వర ఆలయంలో సూర్యుని గుడిని కట్టించాడని మరొకటి నమోదు చేస్తుంది.³¹³¹⁴

వేంగితో సుదీర్ఘ యుద్ధం

వంశ చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం వేంగి రాజులు, మళఖేడ్ రాజులు మారుతున్న విజయాలతో పోరాడారు. ఫ్లీట్ మాటల్లో, “రాష్ట్రకూటులకు, వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు మధ్య రెండు వైపులా మారుతున్న విజయంతో నిరంతర యుద్ధాలు జరిగాయి”.¹⁵ యుద్ధంలో తూర్పు చాళుక్యుల వైపు తూర్పు చాళుక్యులు, వారి రాజుల పేజీల్లో ఉంది. ఈ విభాగం రాష్ట్రకూట రికార్డులను అనుసరిస్తుంది.

రెండవ గోవిందుడు, 770. మొదటి కృష్ణుని పాలనలో జారీ అయిన ఆలాస్ తామ్రశాసనాలు యువరాజు రెండవ గోవిందుడు “కృష్ణవేణ్ణ, మూసీల సంగమం వద్ద” శిబిరంలో ఉన్నాడని చెబుతాయి.¹⁶ వేంగి దేశంపై దండెత్తిన సైన్యంతో అతను అక్కడ ఉన్నాడు, “వేంగి ప్రభువు (తన) ఖజానాను, (తన) సైన్యాలను, తన సొంత దేశాన్ని అప్పగించి లొంగిపోయినప్పుడు”.¹⁶ వాటి సంపాదకుడు డి. ఆర్. భండార్కర్, శత్రుత్వం “మూడవ గోవిందుని కాలానికి చాలా ముందే రెండు ప్రత్యర్థి వంశాల మధ్య తలెత్తింది” అని తేల్చారు.¹⁷ సూయెల్ వేంగి రాజును నాల్గవ విష్ణువర్ధనునిగా భావించారు, కానీ రాష్ట్రకూటులు అతని దేశాన్ని కలుపుకున్నారని భావించలేదు.¹⁸ నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య) చూడండి.
రెండవ గోవిందుడు, ధ్రువుడు. తన సోదరుడు ధ్రువునికి వ్యతిరేకంగా సింహాసనాన్ని నిలుపుకునే ప్రయత్నంలో రెండవ గోవిందుడు శత్రువులైన మాళవ, కంచి, వేంగి రాజులను, గంగ దేశ రాజును కూడా సహాయానికి పిలిచాడని 794 నాటి పైఠాన్ దానపత్రం చెబుతుంది.¹⁹
మూడవ గోవిందుడు, రెండవ విజయాదిత్యుడు. మూడవ గోవిందుడు వేంగి ప్రభువును పిలిపించాడని, అతను “సేవకునిలా” వచ్చి అతని కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని 808 నాటి రాధన్‌పూర్ తామ్రశాసనాలు చెబుతాయి. ఫ్లీట్ ఆ రాజును 799 నుండి 843 వరకు పాలించిన రెండవ విజయాదిత్యునిగా భావించారు.²⁰²¹ పన్నెండు సంవత్సరాల్లో గంగుల, రాష్ట్రకూటుల సైన్యాలతో అతను నూట ఎనిమిది యుద్ధాలు చేశాడని విజయాదిత్యుని సొంత కుటుంబ రికార్డులు చెబుతాయి.²⁰²¹
మొదటి అమోఘవర్షుడు. అంగ, వంగ, మగధ, మాళవ, వేంగి రాజులు మొదటి అమోఘవర్షుని పూజించారని ధార్వాడ్ జిల్లాలోని సిరూరు వద్ద 866 నాటి ఒక శాసనం చెప్పుకుంటుంది. తూర్పు రాజ్యాలకు ఆ దావా అతిశయోక్తి అని ఫ్లీట్ భావించారు, కానీ వేంగికి దానిని అంగీకరించారు. వింగవల్లి అనే స్థలంలో అమోఘవర్షుడు చాళుక్యులను ఓడించాడని 933 నాటి సాంగ్లీ దానపత్రం, 930 నాటి కాంబే తామ్రశాసనాలు చెబుతాయి.¹⁵²²²³ 972 నాటి కర్డా దానపత్రం అతనిని “చాళుక్యులకు ప్రళయాగ్ని” అని పిలుస్తుంది.¹⁵²²²³
రెండవ కృష్ణుడు, గుణగ విజయాదిత్యుడు. గుణగ విజయాదిత్యుడు రెండవ కృష్ణుని భయపెట్టి “అతని నగరాన్ని పూర్తిగా తగలబెట్టాడు” అని తూర్పు చాళుక్య రికార్డులు చెప్పుకుంటాయి.²⁴²⁵ రెండవ కృష్ణుని పాలనలో అతని శత్రువులు “ఖేటకాన్ని” వదిలి వెళ్లారని 930 నాటి రాష్ట్రకూట రికార్డు అయిన కాంబే తామ్రశాసనాలు చెబుతాయి.²⁶ వాటి సంపాదకుడు దీనికి మాన్యఖేట అని అర్థం తీసుకున్నారు.²⁶ రెండవ కృష్ణుని కాలంలో రాష్ట్రకూటులు వేంగి భూమిని ఆక్రమించారని, మొదటి చాళుక్య భీముడు దానిని తిరిగి జయించాల్సి వచ్చిందని తర్వాతి తూర్పు చాళుక్య రికార్డులు ఒప్పుకుంటాయి.²⁵
మొదటి చాళుక్య భీముడు. 1914లో గుర్తించిన మొదటి చాళుక్య భీముని దానపత్రం ఒకటి, అతని పదహారేళ్ల కుమారుడు నిరవద్యపురం వద్ద, పెరువంగూరు గ్రామం వద్ద పోరాడాడని చెబుతుంది.²⁷²⁸ పెరువంగూరు వద్ద అతను చనిపోవడానికి ముందు “దండెన గుండయ అనే వల్లభ రాజు సేనానిని” చంపాడు.²⁷²⁸ శాసన శాస్త్రవేత్త ఆ వల్లభ రాజును రెండవ కృష్ణునిగా భావించారు.²⁷²⁸
నాల్గవ గోవిందుడు. మొదటి అమ్మరాజు “తన సహజ శత్రువుల” పక్షంలో చేరిన సామంత బంధువులను అణచివేయాల్సి వచ్చిందని తూర్పు చాళుక్య రికార్డులు చెబుతాయి. ఫ్లీట్ దీనిని రాష్ట్రకూటులతో కుట్రగా చదివారు.²⁹ నాల్గవ గోవిందుడు తనపైకి పంపిన పెద్ద సైన్యాన్ని రెండవ చాళుక్య భీముడు నాశనం చేశాడని కూడా అవి చెబుతాయి.²⁹
మూడవ కృష్ణుడు. రెండవ యుద్ధమల్లుని కుమారుడు బాడప దానపత్రం ఒకటి 1921లో గుర్తించబడింది.³⁰ అతను “వల్లభ (అంటే రాష్ట్రకూట) కృష్ణరాజు” సహాయం కోరి “అమ్మను దేశం నుండి తరిమాడు” అని అది చెబుతుంది.³¹ 956 తర్వాత కొంతకాలానికే మూడవ కృష్ణుడు త్రికళింగ దేశంపై దండెత్తాడని శాసన శాస్త్రవేత్త తేల్చారు.³¹ అప్పుడు తూర్పు చాళుక్య రాజ్యం బాడప, దానార్ణవుల మధ్య విభజించబడిందని ఆయన భావించారు.³¹ రెండవ అమ్మరాజు చూడండి.

రెండు కుటుంబాలు వివాహం ద్వారా కూడా కలిశాయి. గుంటూరులో దొరికి 1912లో పరిశీలించిన గుణగ విజయాదిత్యుని దానపత్రం ఒకటి అతని తల్లి శీలమహాదేవిని “రాష్ట్రకూట రాణి” అని పిలుస్తుంది.³²

దానపత్రాల్లో పేర్కొన్న యుద్ధాలు

ఈ యుద్ధాల్లో చాలావాటి స్థలాలు తెలియవు.

కృష్ణా–మూసీ సంగమం (770). మూసీ “ఆధునిక కిస్ట్నా జిల్లా సరిహద్దుల్లో దానితో కలుస్తుంది” అని భండార్కర్ రాశారు.¹⁷ ఈ పేజీలో ఉదహరించిన రాష్ట్రకూట రికార్డుల్లో పేర్కొన్న, తెలుగు దేశంలోని యుద్ధ శిబిరం ఇదొక్కటే.
వింగవల్లి. మొదటి అమోఘవర్షుడు చాళుక్యులను ఓడించిన స్థలంగా సాంగ్లీ, కాంబే దానపత్రాల్లో పేర్కొనబడింది. ఫ్లీట్ గానీ భండార్కర్ గానీ దాని స్థానాన్ని గుర్తించలేదు.²²²³¹⁵
కిరణపురం. రెండవ కృష్ణుని, అతని మిత్రుడు సంకిలుని నివాసమైన కిరణపురాన్ని తగలబెట్టిన ఘనతను తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలు గుణగ విజయాదిత్యునికి ఇస్తాయి. మొదటి చాళుక్య భీముని దానపత్రం అతను తగలబెట్టిన నగరాల్లో అచలపురం, “గొప్ప నెల్లూరుపురం”ను కూడా పేర్కొంటుందని 1914 శాసన శాస్త్రవేత్త గుర్తించారు.²⁸
నిరవద్యపురం, పెరువంగూరు గ్రామం. 1914లో నిరవద్యపురానికి నిరవద్య అనే బిరుదున్న చాళుక్య రాజు విజయాదిత్యుని పేరు పెట్టారని శాసన శాస్త్రవేత్త భావించారు. ఆయన ఏ స్థలాన్నీ గుర్తించలేకపోయారు.²⁸ 1922లో శాసన శాస్త్రవేత్త వేంగిపుర జిల్లా గవర్నర్ 1076 నాటి దానపత్రంలోని సరిహద్దుల్లో నిరవద్యపురాన్ని కనుగొన్నారు.³³ అది వేంగి దేశంలో ఉందని ఇది సూచిస్తుంది.³³

తెలుగు దేశంలో కింది నాయకులు

తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని రాష్ట్రకూటుల తరఫున సామంత కుటుంబాలు పాలించాయి. వాటిలో అనేకం తమను చాళుక్యులు అని పిలుచుకున్నాయి.

వేములవాడ చాళుక్యులు. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టు వద్ద ఒక కన్నడ, సంస్కృత శాసనం చాళుక్య కుటుంబానికి చెందిన వినయాదిత్యుని కుమారుడు వీరగ్రహుని ప్రశంసిస్తుంది.³⁴¹³³⁵ అది అతనిని రాష్ట్రకూట కుటుంబానికి చెందిన కలివల్లభుని కుమారుడు గోవిందవల్లభుని స్నేహితుడు అని పిలుస్తుంది.³⁴¹³³⁵ పి. బి. దేశాయ్ ఆ ఇద్దరు రాజులను ధ్రువుడు, మూడవ గోవిందునిగా భావించారు. Epigraphia Telanganica (ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా) సంపాదకులు వినయాదిత్యుని వేములవాడ చాళుక్య కుటుంబ స్థాపకునిగా గుర్తిస్తారు.³⁴¹³³⁵ ఆదిలాబాద్ జిల్లాలో గోదావరిపై ఉన్న చెన్నూరులో 940 జూలై 12 నాటి ఒక శాసనం నాయకుడు అరికేసరిని చాళుక్య కుటుంబ వారసునిగా వర్ణిస్తుంది.³⁶ అది అతనిని రాష్ట్రకూట రాజు సామంతుడు అని పిలుస్తుంది.³⁶ 941–42లో రాస్తూ కన్నడ కవి పంపడు తన పోషకుడు రెండవ అరికేసరిని రాజు గొజ్జిగకు వ్యతిరేకంగా ఒక విజయాదిత్యుని రక్షకునిగా చేశాడు.³⁷³⁸ ఫ్లీట్ గొజ్జిగను నాల్గవ గోవిందునిగా భావించారు.³⁷³⁸ వేములవాడ చాళుక్యులు చూడండి.
ఖాజీపేటలో సత్యాశ్రయ భీమరస. వరంగల్ జిల్లాలోని ఖాజీపేటలో ఒక శాసన ముక్క సత్యాశ్రయ భీమరసను రాష్ట్రకూట రాజు అమోఘవర్షుని మహాసామంతాధిపతి (సామంతుల గొప్ప నాయకుడు) గా పేర్కొంటుంది.³⁹⁴⁰
కాకతీయులు. 1150కి ముందు సుమారు రెండు శతాబ్దాల పాటు కాకతీయ నాయకులు రాష్ట్రకూటులకు, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యులకు సేవ చేశారని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.⁴¹ కాకతీయులు, మొదటి బేతరాజు చూడండి.
రాయలసీమ. అనంతపురం ప్రాంతంలో నొళంబ పల్లవ నాయకులు రాష్ట్రకూట అధిరాజ్యం కింద పాలించారు. కంబదూరులో 965 మార్చి 6 నాటి ఒక నొళంబ స్తంభ శాసనాన్ని రెండవ పొలల్చోరుని మంత్రి నిలిపాడు.⁴² రంగాచార్య రెండవ పొలల్చోరుని “చోళ భూమి విజయంలో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని సహాయకుడు” అని వర్ణించారు.⁴² కడప ప్రాంతంలో వైదుంబ నాయకులు మూడవ కృష్ణుని సామంతులయ్యారు.⁴⁴³

తెలంగాణలో రాష్ట్రకూట శాసనాలు

Epigraphia Telanganica (2023) సంపాదకులు తెలంగాణ జిల్లాల నుండి రాష్ట్రకూట కాలపు సుమారు ముప్పై రికార్డులను జాబితా చేస్తారు. వాటిలో చాలావరకు సామంతుల చిన్న కన్నడ శాసనాలు. అవి Inscriptions of Andhra Pradesh (ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనాలు) జిల్లా సంపుటాల్లో, వార్షిక నివేదికల్లో ప్రచురించబడ్డాయి. వాటిలో:³

అలంపురం: పైన వర్ణించిన ధారావర్షుని (ధ్రువుని), ప్రభూతవర్షుని రికార్డులు.³¹³
మల్లికార్జునపల్లి (మెదక్): అమోఘవర్షుని పాలనలో 846 సెప్టెంబర్ 25 నాటి ఒక ఈశ్వర ఆలయానికి, ఒక జైన ఆలయానికి భూదానం; అకాలవర్షుని (మూడవ కృష్ణుని) పాలనలో 946 ఆగస్టు 30 నాటి ఒక దానం. రెండూ పాండురవాడికి చెందిన నాయకుడు కొమ్మన చేసినవి.⁴⁴⁴⁵
ఖాజీపేట (వరంగల్): దాని తాజా సంపాదకులు 872 నాటిదిగా చెప్పిన భీమరస రికార్డు.⁴⁰
వెల్మజాల (నల్గొండ): అకాలవర్షుని (రెండవ కృష్ణుని) కింది అధికారి రవి చంద్రయ్య ఒక జైన బసది (జైన ఆలయం) కి చేసిన భూదానం, 907 ఏప్రిల్ 1 నాటిది.⁴⁰
పడతూరు (నల్గొండ): కొల్లిపాక 7000 విభాగాన్ని పాలించిన ఒక నాయకుని పేరు చెప్పే, నిత్యవర్షుని (మూడవ ఇంద్రుని) పాలనలోని 913 నాటి ఒక స్తంభ శాసనం.³⁶
చెన్నూరు (ఆదిలాబాద్): 940 నాటి అరికేసరి కింది అధికారి బద్దెగ రికార్డు.³⁶
మీనాంబరం (మహబూబ్‌నగర్): కాలాముఖ సన్యాసి అగస్త్యుని పేరు చెప్పే, బహుశా మూడవ కృష్ణుడైన కన్నరుని పాలనలోని ఒక రికార్డు.³⁴⁴⁶
ఐనవోలు (వరంగల్), వెలమైల (నల్గొండ), ధర్మపురి (కరీంనగర్): మూడవ కృష్ణుని లేదా కృష్ణుడు అనే రాజు కాలపు 10వ శతాబ్దపు కన్నడ రికార్డులు. వాటిలో రెండు ఒక జైన బసదికి చేసిన దానాలు.⁴⁶⁴⁷
బోధన్ (నిజామాబాద్): కళ్యాణి చాళుక్యుల 1056 నాటి ఒక రికార్డు బోధన్లోని ఇంద్రనారాయణ ఆలయాన్ని రాష్ట్రకూట రాజు ఇంద్రవల్లభుడు కట్టించాడని, అది శిథిలమైందని చెబుతుంది.⁴⁸⁴⁷

వంశ పతనం తర్వాత కూడా రాష్ట్రకూట వంశాన్ని చెప్పుకున్న నాయకులు తెలంగాణలో పాలించారు. చిల్కూరులోని 1067 నాటి ఒక రికార్డు “రాష్ట్రకూట” అసగ భూపతిని ప్రశంసిస్తుంది.⁴⁹ కొలనుపాకలోని 1074 నాటి ఒక రికార్డును “లట్టలూరు పరమేశ్వర”, రట్టరాధేయ అనే రాష్ట్రకూట బిరుదులు ధరించిన కొల్లిపాక రక్షకుడు ఒకరు చేశారు.⁴⁹

రాయలసీమలో రాష్ట్రకూట రికార్డులు

8వ శతాబ్దంలో రాష్ట్రకూటులు కడపలో శాశ్వత స్థావరం పొందలేదని కడప గెజిటీర్ (1915) భావించింది.⁵⁰ వారు బహుశా రేనాటి తెలుగు చోళులను చెల్లాచెదురు చేశారని అది జోడించింది.⁵⁰

మూడవ ఇంద్రుని పాలనలో వారు వచ్చారు. అతని సేనానిని పెన్నాపై ఉన్న దానవులపాడు వద్ద కన్నడ పద్యాలు ప్రశంసిస్తాయి.⁴ గెజిటీర్ మాటల్లో, మూడవ కృష్ణుడు “శేషాచలాల అవతల తూర్పు భాగం తప్ప కడప జిల్లా మొత్తాన్ని పట్టుకుని ఉండాలి”.⁴ జిల్లా దక్షిణ భాగాన్ని సమర్థవంతంగా జయించడానికి బదులుగా అతను వైదుంబుల వంటి స్థానిక నాయకుల నుండి విధేయతను కోరాడని గెజిటీర్ జోడించింది.⁴

వైదుంబ భీమ మహారాజు 1056లో కమలాపురం తాలూకాలోని పాలగిరిలో ఒక ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడు.⁵¹⁵² ఆ పునరుద్ధరణ రికార్డు మూడవ కృష్ణుడు ఆలయానికి అంతకుముందు ఇచ్చిన దానాన్ని పేర్కొంటుంది.⁵¹⁵² 1958 నాటి ఒక సంపాదకుడు అదే రికార్డు ఒక వైదుంబ మహారాజును మూడవ కృష్ణుని కింది అధికారిగా పేర్కొంటున్నట్లు చదివారు.⁴³

మూడవ కృష్ణుడు, వంశ ముగింపు

మూడవ కృష్ణుడు ఆ వంశంలో అత్యంత శక్తిమంతుడైన రాజు. అతని పశ్చిమ గంగ సామంతుడు బూతుగ సుమారు 949లో తక్కోలం వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో చోళ రాజు రాజాదిత్యుని చంపాడు.⁵³ చెంగల్పట్టు (అప్పుడు చింగిల్‌పుట్) జిల్లాలోని మూడవ కృష్ణుని శాసనాలు అతనిని కంచిని, తంజావూరును తీసుకున్నవాడిగా పిలుస్తాయి.⁵³ అతను 965 ఫిబ్రవరి నుండి 966 ఫిబ్రవరి మధ్య చనిపోయాడు.⁵⁴

కొన్ని సంవత్సరాల్లోనే రాజ్యం పతనమైంది.⁵⁵ మాళవ పరమార రాజు సీయక హర్షుడు యుద్ధంలో ఖొట్టిగ సంపదను తీసుకున్నానని చెప్పుకున్నాడు. మళఖేడ్‌నే దోచుకున్నారు.⁵⁵

973లో చాళుక్య వంశపు ఒక శాఖకు చెందిన రెండవ తైలపుడు ఖొట్టిగ వారసుడు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.⁵⁶ తైలపుడు “రట్టులను పెకలించి నాశనం చేసి”, “చాళుక్యుల రాజ గౌరవాన్ని” తీసుకున్నాడని ఫ్లీట్ ఉదహరించిన ఒక శ్లోకం చెబుతుంది.⁵⁶ మూడవ కృష్ణుని మనవడు నాల్గవ ఇంద్రునికి పట్టాభిషేకం చేసి వంశాన్ని కొనసాగించడానికి గంగ రాజకుమారుడు మారసింహుడు ప్రయత్నించాడు.⁵⁶⁵⁷ కానీ ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది. నాల్గవ ఇంద్రుడు 982లో చనిపోయాడు.⁵⁶⁵⁷ కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు) చూడండి.

ఆధారాలు, విభేదాలు

వేంగి ప్రభువు గోడ ఎక్కడ కట్టాడు. 1896లో రెండవ విజయాదిత్యుడు బయటి గోడ కట్టిన నగరాన్ని ఫ్లీట్ మాన్యఖేటగా గుర్తించారు.²⁰ అప్పుడు మూడవ గోవిందుడు దానిని తన రాజధానిగా చేసుకుంటున్నాడని ఆయన భావించారు.²⁰ రాధన్‌పూర్ దానపత్రం దానిని తుంగభద్ర పక్కన, బహుశా కృష్ణాతో దాని సంగమం దగ్గర ఉంచుతుందని 1901లో ఆయన గుర్తించారు.⁵⁸ కానీ మళఖేడే అత్యంత సంభావ్య స్థలమని ఆయన ఇంకా భావించారు.⁵⁸ అదే సంవత్సరం ఆ దానపత్రాన్ని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహిస్తూ ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ ఆ పదాన్ని “అతని శిబిరం కోసం అతను కట్టిన ప్రాకారం” అని అనువదించారు.²¹ గోవిందుడు అప్పటికే తన రాజధానిని మళఖేడ్‌కు మార్చాడని సూయెల్ రాశారు.⁵⁹
మాన్యఖేటను ఎవరు స్థాపించారు. మొదటి అమోఘవర్షుడు ఆ నగరాన్ని నిర్మించాడని దేవళి, కర్డా దానపత్రాలు చెబుతాయి. మూడవ గోవిందుడు ప్రారంభించిన కోటను అతను పూర్తి చేశాడని ఫ్లీట్ భావించారు.⁶⁰⁵⁸
ఆలాస్ దానపత్రం అసలైనదా? చెడ్డ అక్షరాలు, క్రమరహిత పంక్తుల నుండి ఆ తామ్రశాసనాలు అసలు రికార్డు కాదని ఫ్లీట్ (1903) నిర్ణయించారు.⁶¹¹⁸ కానీ అవి పోయిన ఒక అసలు దానపత్రానికి ప్రతిరూపం అని ఆయన భావించి, 770లో రెండవ గోవిందుడు యువరాజు అని అంగీకరించారు.⁶¹¹⁸
మూడవ విజయాదిత్యుడు మళఖేడ్‌ను దోచుకున్నాడా? రెండవ కృష్ణుని పాలనలో తూర్పు చాళుక్య రాజు మాన్యఖేటను ఆక్రమించాడని కాంబే తామ్రశాసనాలు నిర్ధారిస్తున్నట్లు భండార్కర్, సూయెల్ భావించారు.²⁶⁶² సూయెల్ దీనిని 877 నుండి 888 మధ్య ఉంచారు.⁶² అవే దావాల ఇతర పఠనాలను గుణగ విజయాదిత్యుడు పేజీలో వివరించాం.
అలంపురం ప్రభూతవర్షుడు. ఉత్తరేశ్వర శాసనంలోని ప్రభూతవర్షుడు బహుశా మూడవ గోవిందుడు అని పి. బి. దేశాయ్ (1961) భావించారు.¹⁴ Epigraphia Telanganica సంపాదకులు అదే రికార్డు ఒక రూపాన్ని రెండవ గోవిందుని కింద జాబితా చేస్తారు.³¹³
ఖాజీపేట రాజు. పి. బి. దేశాయ్ భీమరస శాసనాన్ని చక్ర సంవత్సరం నందన, 932–33 నాటిదిగా చెప్పి, ఆ రాజును మూడవ అమోఘవర్షునిగా భావించారు.³⁹ Epigraphia Telanganica సంగ్రహించినట్లు, Inscriptions of Warangal District (వరంగల్ జిల్లా శాసనాలు, 2016) దానిని 872 నాటి మొదటి అమోఘవర్షుని రికార్డుగా చదివింది.⁴⁰³⁶
కురువగట్టు రికార్డు. దేశాయ్ దానిని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్ట కింద జాబితా చేశారు; Epigraphia Telanganica ఆ స్థలాన్ని జడ్చర్ల తాలూకాలోని కురువ గట్టుపల్లి అని ఇస్తుంది.³⁴³⁵

Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 382 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 75, Rashtrakuta Nos. 1–3. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 383 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 387 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 388 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 384 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 385 and note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Rangacharya, Topographical List II (1919), pp. 1–2, Godavari district, copper-plate grants addressed to “the Rashtrakuta and other families” and to “the cultivators (headed by the Rashtrakutas)” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 389 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 76, Nos. 3–5. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 35, No. 93 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 402 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Bhandarkar, “Alas Plates” (1901), p. 213, translation (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. R. Bhandarkar, “Alas Plates of the Yuvaraja Govinda II; Saka-Samvat 692”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 209 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 393 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 396 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
F. Kielhorn, “Radhanpur Plates of Govinda III; Saka-Samvat 730”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 250, translation of verses 18–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
J. F. Fleet, “Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions”: Rashtrakuta grant of Govinda-Suvarnavarsha (the Sangli grant), Indian Antiquary XII (1883), p. 253, translation (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV” (1903), p. 43, translation of verses 12–13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 411 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 412 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. R. Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV; Saka-Samvat 852”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Annual Report on Epigraphy, Southern Circle, for 1913–14 (1914), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Annual Report on Epigraphy, Southern Circle, for 1913–14 (G.O. No. 920, Public, 4 August 1914), p. 85 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 417 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1920–21 (G.O. No. 183, Finance, 23 September 1921), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1920–21 (G.O. No. 183, Finance, 23 September 1921), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Annual Report on Epigraphy, Southern Circle, for 1911–12 (G.O. No. 919, Public, 29 July 1912), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1921–22 (1922), p. 98 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. B. Desai (introduction), Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 11, Nos. 29–30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 77, Nos. 5–7, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Mahabubnagar District I (2003), pp. 24–25. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 80, Nos. 13–16, summarising Indian Archaeology 1992–93, pp. 114–115, and the Annual Report on Indian Epigraphy for 1959–60, p. 46. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 380 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 416 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 25, No. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 79, Nos. 10–12, summarising Inscriptions of Warangal District (2016), pp. 1–4, and Inscriptions of Andhra Pradesh, Nalgonda District I (1992), pp. 1–2. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 2. Cite-only; paraphrased. ↩
V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency I (1919), p. 20, Anantapur district No. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. B. Desai, “Madras Museum Plate of Bhuvanatrinetra”, Epigraphia Indica XXVIII (1958), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 78, No. 9, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Medak District (2001), pp. 1–2. Cite-only; paraphrased. ↩
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 81, No. 17. Cite-only; paraphrased. ↩
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 82, Nos. 18–20. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 83, Nos. 21–23. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 20, No. 54 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 84, Nos. 24–25. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
M. Venkataramayya, “Machupalle Inscription of the Time of Somideva-Maharaja”, Epigraphia Indica XXVIII (1958), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 419 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 422 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 425 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
J. F. Fleet, “Three Western Ganga Records in the Mysore Government Museum at Bangalore”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 64, note 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 403 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
J. F. Fleet, “Some Rashtrakuta Records”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 231 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²