కొండా వెంకటప్పయ్య

కొండా వెంకటప్పయ్య గుంటూరు కాంగ్రెస్ నాయకుడు.¹ ఆయన ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం పనిచేశారు, 1922 గుంటూరు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు.²¹ 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ఆయన ఆంధ్ర రాష్ట్రం మొత్తానికి “డిక్టేటర్” (బాధ్యత వహించే నాయకుడు).³

పత్రికా రచయిత, స్వదేశీ నాయకుడు

సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ప్రకారం, కొండా వెంకటప్పయ్య 1902లో కృష్ణా పత్రికను మొదలుపెట్టారు.⁴ ముట్నూరి కృష్ణారావు దానికి సంపాదకత్వం వహించారు.⁴ అది త్వరలోనే దక్షిణాఫ్రికాలో భారతీయుల పట్ల ప్రవర్తన వంటి రాజకీయ ప్రశ్నలను చేపట్టింది.⁴

బెంగాల్ విభజన తర్వాత వచ్చిన స్వదేశీ ఉద్యమం సమయంలో, ఆయన వింజమూరి భావనాచారితో కలిసి గుంటూరులో ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు.⁵ అందులో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్న నాయకులలో నేర పరిశోధన శాఖ (సి.ఐ.డి.) ఆయనను లెక్కించింది.⁵

ఆంధ్ర ఉద్యమం

దాదాపు 1910 తర్వాత స్వదేశీ సంవత్సరాల తీవ్రవాద నాయకులు జైలు పాలయ్యారని గానీ వైదొలగారని గానీ రేగాని రాశారు.² అప్పుడు తెలుగు జిల్లాలలో నాయకత్వం కొండా వెంకటప్పయ్య, గుత్తికి చెందిన జి. కేశవ పిళ్లై వంటి మితవాదులకు వెళ్లింది.² ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం ప్రజాభిప్రాయాన్ని కూడగట్టడానికి వారు పనిచేశారు.² 1911 నుంచి ఈ డిమాండ్‌కు అన్ని రకాల రాజకీయ అభిప్రాయాల మద్దతు లభించింది.²

1918లో ఆయన ఇతర ఆంధ్ర ప్రతినిధులతో కలిసి బొంబాయిలో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశానికి హాజరయ్యారు.⁶ భారతదేశ యుద్ధ ప్రయత్నాన్ని హోం రూల్ మంజూరుతో ముడిపెట్టిన తిలక్ సవరణకు వారు మద్దతు ఇచ్చారు.⁶

సహాయ నిరాకరణ, పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం

1919 జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ తర్వాత, పంజాబ్‌లో అణచివేత బాధితుల కోసం గుంటూరు బార్ అసోసియేషన్ నిధిని సేకరించే బాధ్యత ఆయన తీసుకున్నారు.⁷ కొత్త శాసన సభలను బహిష్కరించాలనే గాంధీ పిలుపును ఆయన మొదట వ్యతిరేకించారు.⁸ క్రమశిక్షణ గల కాంగ్రెస్ సభ్యుడిగా ఆయన తర్వాత ఆ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించి, 1920 సెప్టెంబర్ 28న మద్రాసు శాసన మండలిలో తన స్థానానికి రాజీనామా చేశారని రేగాని చెబుతారు.⁸ ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కమిటీ కార్యదర్శిగా ఆయన సహాయ నిరాకరణను వివరించడానికి జిల్లాలలో పర్యటించారు.⁸

1921 విజయవాడ సమావేశం తర్వాత గాంధీ ఆయనతో కలిసి ఆంధ్ర దేశంలో పర్యటించారు.⁹ వెంకటప్పయ్య గుంటూరులో ఖద్దరు (చేతితో వడికిన బట్ట) వడకడం, నేయడం ప్రోత్సహించారు.⁹

ప్రభుత్వం ఆయన పనిని నియంత్రించింది. సెక్షన్ 144 కింద ఉపన్యాసాలు ఇవ్వకుండా నిషేధించినవారిలో ఆయన ఒకరు.¹⁰ ఒక విద్యార్థి ప్రదర్శన తర్వాత 1921 జూలై 30న గుంటూరులో ఆయనను అరెస్టు చేశారు.¹⁰ ఆధారాలు బలహీనంగా ఉన్నందున ఆగస్టు 2న ఆయనను విడుదల చేశారు.¹⁰

1922 మొదట్లో గుంటూరు జిల్లా కాంగ్రెస్ కమిటీ ఆయన, గొల్లపూడి సీతారామ శాస్త్రి నాయకత్వంలో పొన్నూరులో సమావేశమైంది.¹ జిల్లాలో చాలా భాగంలో పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం మొదలుపెట్టాలని అది నిర్ణయించింది.¹ ఆయన దాని కోసం ప్రచారం చేశారు. పెదనందిపాడు ఫిర్కాలో గ్రామాధికారులు కలిసి రాజీనామా చేశారు.¹

అప్పుడు బార్డోలీలో అలాంటి ఉద్యమాన్ని ప్రయత్నించే వరకు ఉద్యమాన్ని నిలిపివేయమని గాంధీ ఆయనకు లేఖ రాశారు.¹¹ ఆంధ్ర నాయకులు దానిని విరమించారు.¹¹

సైమన్ కమిషన్, ఉప్పు సత్యాగ్రహం

1920ల మధ్యలో భారతదేశానికి డొమినియన్ హోదా (బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలోనే స్వయం పాలన) చాలు అని భావించిన ఆంధ్ర నాయకులలో వెంకటప్పయ్య ఒకరు.¹² 1928లో ఆయన ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కమిటీ తరఫున సైమన్ కమిషన్‌ను బహిష్కరించమని పిలుపు ఇచ్చారు.¹³ ఆయనను అరెస్టు చేసి తర్వాత విడుదల చేశారు.¹³

లాహోర్ కాంగ్రెస్ తర్వాత ఆయన ఆంధ్ర ప్రతినిధులను గాంధీ దగ్గరికి తీసుకువెళ్లారని రేగాని చెబుతారు.¹⁴ తన సత్యాగ్రహం విజయం కోసం తాను గుజరాత్, బీహార్, ఆంధ్రలపై ఆధారపడ్డానని గాంధీ వారితో చెప్పారు.¹⁴

1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర కార్యవర్గం ఆయనను రాష్ట్రం మొత్తానికి “డిక్టేటర్”గా నియమించింది. ప్రతి జిల్లాకు ఒక డిక్టేటర్, ఒక యుద్ధ మండలి ఉన్నాయి.³ వాడరేవు దగ్గరి తీరం నుంచి తెచ్చిన ఉప్పు నీటిని గుంటూరులోని ఆయన ఇంట్లో మరిగించి ఉప్పు తయారుచేశారు.¹⁵ ఆ సంవత్సరం అరెస్టయిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు.¹⁵

1932లో శాసనోల్లంఘన కోసం సమావేశం ఏర్పాటు చేయకుండా నిషేధించే ఆదేశాన్ని మళ్లీ ఆయనకు జారీ చేశారు.¹⁶ ఈ ఉద్యమాలలో ఆయన పాత్రను సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీ కూడా చెబుతుంది.

Footnotes

1. Regani, Highlights (1956), pp. 89–90 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Regani, Highlights (1956), p. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Regani, Highlights (1956), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Regani, Highlights (1956), pp. 45, 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. Regani, Highlights (1956), p. 56 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Regani, Highlights (1956), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Regani, Highlights (1956), pp. 67–69 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Regani, Highlights (1956), pp. 72–73 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Regani, Highlights (1956), pp. 81, 89 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Regani, Highlights (1956), p. 93 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Regani, Highlights (1956), p. 103 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. Regani, Highlights (1956), pp. 109–110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Regani, Highlights (1956), p. 113 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Regani, Highlights (1956), pp. 117, 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Regani, Highlights (1956), p. 130 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩