తెలుగు చరిత్రTelugu History

ఆంధ్రోద్యమం, 1913–1953

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగువారు తమకంటూ ఒక రాష్ట్రం కోసం నలభై ఏళ్లు పోరాడారు. 1913 బాపట్ల సభ నుంచి మొదలైన ఆంధ్ర మహాసభలు, 1917లో కాంగ్రెస్ ఇచ్చిన ప్రత్యేక ఆంధ్ర కమిటీ, 1937లో రాయలసీమ–కోస్తా జిల్లాల మధ్య శ్రీబాగ్ ఒప్పందం, 1938 మద్రాసు శాసనసభ తీర్మానం ఈ పేజీలో ఉన్నాయి. 1948–1950 కమిటీలు, స్వామి సీతారాం, పొట్టి శ్రీరాములు నిరాహార దీక్షలు, 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలులో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటం కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో తెలుగు మాట్లాడేవారు తమకంటూ ఒక రాష్ట్రం కావాలని చేసిన ఉద్యమమే ఆంధ్రోద్యమం.1 సుమారు 1911లో గుంటూరులో కొందరు యువకుల మధ్య ఈ ఆలోచన పుట్టింది. 1913లో బాపట్లలో మొదటి సభ జరిగింది.12 నలభై ఏళ్ల తర్వాత, 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలులో ఆంధ్ర రాష్ట్రం మొదలవడంతో ఆ కల నెరవేరింది.3 చివరి సంవత్సరాల కథ క్లుప్తంగా సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది. ఈ పేజీ మొత్తం ఉద్యమాన్ని మొదటి నుంచి చెబుతుంది.

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ ఎక్కువగా పి. కృష్ణమూర్తి కర్ణాటక విశ్వవిద్యాలయానికి సమర్పించిన పీహెచ్‌డీ సిద్ధాంత గ్రంథం Unification of Andhra Pradesh (1987) మీద ఆధారపడింది. ఆయన సభల నివేదికలు, పత్రికలు, ప్రభుత్వ దస్తావేజులు వాడారు.1 వేరే పుస్తకాలు వేరేలా చెప్పిన చోట ఆ సంగతి ఇక్కడ చెప్పాం. ఈ పుస్తకాలన్నీ 1930 తర్వాత పేరున్న రచయితలు రాసినవి. అందుకే వారి మాటలను సొంత మాటల్లో క్లుప్తంగా మాత్రమే ఇచ్చాం.

కోరిక ఎలా మొదలైంది, 1911–1913

కృష్ణమూర్తి ప్రకారం, ప్రత్యేక రాష్ట్రం అనే ఆలోచన 1911లో గుంటూరు యంగ్ మెన్స్ లిటరరీ అసోసియేషన్ సభ్యుల మాటల్లో మొదట వచ్చింది.1 మరుసటి ఏడాది, 1912 మేలో నిడదవోలులో జరిగిన కృష్ణా–గుంటూరు జిల్లాల ఉమ్మడి సభకు ఆ విషయం చేరింది.1 అక్కడ న్యాయవాది వల్లూరి సూర్యనారాయణరావు కోస్తా తెలుగు జిల్లాలను తమిళ జిల్లాల నుంచి వేరు చేయాలని వాదించారు.1

కొందరు ప్రతినిధుల కోరిక మేరకు ఆ సభ ఈ విషయాన్ని వాయిదా వేసింది.4 కానీ గుంటూరు, కృష్ణా యువకులు ఉద్యమం ఆపలేదు.4 కృష్ణా పత్రిక వంటి పత్రికలు వారికి అండగా నిలిచాయి.4 గుంటూరులో ఆంధ్ర మహాసభ కమిటీ ఏర్పడింది.4 వింజమూరి భావనాచార్యులు దానికి అధ్యక్షుడు.4 కొండా వెంకటప్పయ్య కార్యదర్శులలో ఒకరు.4

మొదటి సభ కోసం ఆ సంఘం తయారుచేసిన కార్యక్రమం చూస్తే, మొదట్లో ఉద్యమం కోరినవి ఇవి:5

  • ఆంధ్రుల కోసం ఒక ఇంగ్లీషు దినపత్రిక
  • తెలుగువారిని సైన్యంలో చేర్చుకునే హక్కు
  • సైన్స్, సాంకేతిక విద్య నేర్చుకునే తెలుగు విద్యార్థులకు సాయం
  • ప్రభుత్వ ఉన్నత ఉద్యోగాల్లో ఎక్కువ మంది తెలుగువారు
  • ఆంధ్ర జిల్లాల్లో ఒక బోధనా విశ్వవిద్యాలయం5

అందరూ దీన్ని ఒప్పుకోలేదు. మద్రాసు శాసనసభ సభ్యుడైన గుత్తికి చెందిన పి. కేశవ పిళ్లై ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఆలోచనను గట్టిగా వ్యతిరేకించారు.6

బాపట్ల మొదటి సభ, 1913

మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 1913 మే 26, 27 తేదీల్లో బాపట్లలో జరిగింది.27 బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ (బి. ఎన్. శర్మ) అధ్యక్షత వహించారు.27 తెలుగు జిల్లాలన్నిటి నుంచి సుమారు 800 మంది ప్రతినిధులు వచ్చారు.27 నాగపూర్, తంజావూరు నుంచి, నిజాం రాజ్యంలోని వరంగల్ నుంచి కూడా కొందరు వచ్చారు.2

సభా ప్రాంగణానికి ఇరవై రెండు ద్వారాలు కట్టారు.8 ఒక్కొక్క దానికి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, రుద్రమదేవి, నన్నయ, మొల్ల వంటి తెలుగు చరిత్ర వీరుల, కవుల పేర్లు పెట్టారు.8 చాలాకాలం విడిపోయిన అన్నదమ్ములు మళ్లీ కలుసుకున్నట్టుగా ఈ సభ ఉందని కొండా వెంకటప్పయ్య తన స్వాగత ప్రసంగంలో అన్నారు.8

ఈ సభ రాష్ట్రం కోసం తీర్మానం చేయలేదు.9 కొందరు పెద్దలు ఆ విషయాన్ని వాయిదా వేయమన్నారు.9 దాంతో ప్రజాభిప్రాయం కూడగట్టే పనిని ఒక స్థాయీ సంఘానికి అప్పగించారు.9 తెలుగువారిలో మేలుకొలుపు, సొంత విశ్వవిద్యాలయం కోసం డిమాండ్, రాష్ట్రంపై బహిరంగ చర్చ — ఇవే ఈ సభ ఫలితాలని కృష్ణమూర్తి చెబుతారు.9

మద్దతు కూడగట్టడం, 1913–1920

వాదోపవాదాలు రాయలసీమలో ఎక్కువగా జరిగాయి.1011 కోస్తా జిల్లాల పెత్తనం వస్తుందేమోనని అక్కడి కొందరు నాయకులు భయపడ్డారు.1011 1913 జూలై 19 నాటి కృష్ణా పత్రిక కార్టూన్ ఒకటి రాయలసీమను ఆంధ్ర నౌక దారిలో అడ్డుగా ఉన్న మంచుకొండలా చూపించింది.12 అందుకే స్థాయీ సంఘం కొండా వెంకటప్పయ్య, పట్టాభి సీతారామయ్య, ముట్నూరి కృష్ణారావు, వల్లూరి సూర్యనారాయణరావులను రాయలసీమ, నెల్లూరు పర్యటనకు పంపింది.1211 వారు కలిసిన ప్రముఖుల్లో చాలామంది ఉద్యమానికి మద్దతుదారులయ్యారని కృష్ణమూర్తి రాశారు.11

ఆ తర్వాత ఏటా జరిగిన సభలు రాష్ట్రం కోసం మళ్లీ మళ్లీ తీర్మానాలు చేశాయి:13141516

  • 1914 ఏప్రిల్‌లో విజయవాడ సభ, న్యాపతి సుబ్బారావు అధ్యక్షతన, తెలుగు రాష్ట్రం కోసం తీర్మానాన్ని పెద్ద మెజారిటీతో ఆమోదించింది
  • 1915 మేలో విశాఖపట్నం సభ, పానగల్ రాజా అధ్యక్షతన జరిగింది
  • 1916 మేలో కాకినాడ సభ, మోచర్ల రామచంద్రరావు అధ్యక్షతన, తీర్మానాన్ని ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది
  • 1917 జూన్‌లో నెల్లూరు సభ, కొండా వెంకటప్పయ్య అధ్యక్షతన, కొందరు నెల్లూరు ప్రతినిధుల నిరసన మధ్య మెజారిటీతో ఆమోదించింది16

విశాఖపట్నం సభలో కవి చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం తీర్మానాన్ని బలపరుస్తూ మాట్లాడారు.1715 “నేను కవిని, ఆంధ్ర రాష్ట్రం తప్పక వస్తుందని జోస్యం చెబుతున్నాను” అని ఆయన అన్నారు.15

1917 ఆగస్టులో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతదేశానికి కొత్త సంస్కరణలు ప్రకటించింది.18 ఆ సంస్కరణలు రూపొందిస్తున్న ఎడ్విన్ మాంటేగు, లార్డ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్‌లను కలవడానికి 1917 సెప్టెంబర్ 30న విజయవాడలో జరిగిన ప్రత్యేక సభ ఒక ప్రతినిధి బృందాన్ని పంపింది.18 ఆ తర్వాత, 1917 డిసెంబర్‌లో కలకత్తా కాంగ్రెస్ సమావేశం తెలుగు జిల్లాలకు సొంత ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కమిటీని ఇచ్చింది.19 న్యాపతి సుబ్బారావు దానికి అధ్యక్షుడు, కొండా వెంకటప్పయ్య కార్యదర్శి అయ్యారు.19 భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలు అనే సూత్రాన్ని కాంగ్రెస్ అప్పటికి ఒప్పుకున్నట్టేనని కృష్ణమూర్తి రాశారు.20

ఎదురుచూపుల ఏళ్లు, 1921–1937

1920లలో కూడా ఆంధ్ర మహాసభ దాదాపు ప్రతి ఏటా సమావేశమైంది.2122 దాని నాయకులు సహాయ నిరాకరణలో పాల్గొన్నారు. 1923లో కాకినాడలో కాంగ్రెస్ సమావేశాన్ని ఘనంగా నిర్వహించారు.2324 1922లో జయంతి రామయ్య పంతులు ఢిల్లీలోని కేంద్ర శాసనసభలో ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం తీర్మానం ప్రవేశపెట్టారు.21

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడటంతో ఒక పాత కోరిక తీరింది.25 కానీ దాన్ని తెలుగు దేశానికి ఒక మూలనున్న విశాఖపట్నంలో పెట్టడం రాయలసీమ నాయకులకు కోపం తెప్పించింది.25 1931లో మద్రాసులో జరిగిన ప్రత్యేక సభ, తెలుగు జిల్లాలను ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా చేయమని లండన్‌లోని రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాన్ని కోరింది.22 దానివల్ల ఏ ఫలితమూ రాలేదు.26

1937లో విజయవాడలో కడపకు చెందిన కె. కోటిరెడ్డి అధ్యక్షతన రజతోత్సవ సభ జరిగింది.26 రాయలసీమ ప్రజలూ ఇతర జిల్లాల ప్రజలూ కలిసి పనిచేయాలని అది పిలుపునిచ్చింది.27 వారి మధ్య భేదాలు తీర్చడానికి ఒక కమిటీని వేసింది.2724

శ్రీబాగ్ ఒప్పందం, 1937

ఆ కమిటీ 1937 నవంబర్ 16న మద్రాసులో కె. నాగేశ్వరరావు ఇల్లు అయిన శ్రీబాగ్‌లో సమావేశమైంది.24 అక్కడ కుదిరిన ఒప్పందానికే శ్రీబాగ్ ఒప్పందం అని పేరు వచ్చింది.24 కృష్ణమూర్తి దాని షరతులను పూర్తిగా ఇచ్చారు:2829

  • ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి వాల్తేరులో, అనంతపురంలో కేంద్రాలు ఉండాలి
  • పదేళ్లు లేదా అవసరమైతే ఇంకా ఎక్కువ కాలం, తుంగభద్ర, కృష్ణా, పెన్నా నదుల నుంచి వచ్చే కొత్త సాగునీటిపై రాయలసీమకు, నెల్లూరుకు మొదటి హక్కు
  • శాసనసభలో సాధారణ స్థానాలను జిల్లాలకు సమానంగా పంచాలి
  • విశ్వవిద్యాలయం, హైకోర్టు, రాజధాని వేర్వేరు చోట్ల ఉండాలి; హైకోర్టు, రాజధానిలో ఏది కావాలో రాయలసీమ ఎంచుకోవచ్చు29

కమిటీ అధ్యక్షుడిగా కె. కోటిరెడ్డి, ఇంకా పట్టాభి సీతారామయ్య, కొండా వెంకటప్పయ్య మొదలైనవారు దానిపై సంతకాలు చేశారు.29 రెండు ప్రాంతాలను కలిపినందువల్ల ఈ ఏళ్లలో సాధించిన ముఖ్యమైన విజయం ఇదేనని కృష్ణమూర్తి అంటారు.30

1938 తీర్మానం

1938 మార్చి 30న మద్రాసు శాసనసభ ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం తీర్మానాన్ని ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది.31 1938 ఆగస్టు 11న మద్రాసు మంత్రులు గవర్నరుకు ఒక విజ్ఞాపన పత్రం కూడా పంపారు.31 సి. రాజగోపాలాచారి, టి. ప్రకాశం, బి. గోపాలరెడ్డి మొదలైనవారు దానిపై సంతకాలు చేశారు.31 కానీ లండన్‌లోని సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ ఆ కోరికను తిరస్కరించారు.31

దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చేవరకు ఉద్యమాన్ని ఆపమని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ కూడా ఆంధ్ర నాయకులను కోరింది.32 అధికారం చేతికి రాగానే ఈ సమస్యను చూస్తామని అది చెప్పింది.33

కమిటీలు, జాప్యం, 1948–1951

1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది, కానీ ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాలేదు.34 1948 జూన్ 17న జస్టిస్ ఎస్. కె. దార్ అధ్యక్షతన భాషా రాష్ట్రాల కమిషన్‌ను నియమించారు.35 1948 డిసెంబర్‌లో వచ్చిన దాని నివేదికపై చాలా విమర్శలు వచ్చాయి.35 దాంతో కాంగ్రెస్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్యలతో ఒక కమిటీ వేసింది.35 వారి పేర్లలోని మొదటి అక్షరాలతో దాన్ని జేవీపీ కమిటీ అన్నారు.35

వివాదం లేని తెలుగు ప్రాంతాలతో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు జేవీపీ కమిటీ ఒప్పుకుంది.34 కానీ మద్రాసు నగరంపై హక్కును వదులుకోమని తెలుగు నాయకులను కోరింది.34 ఇది ఆంధ్రుల మనసును తీవ్రంగా గాయపరిచిందని కృష్ణమూర్తి రాశారు.34

1949 డిసెంబర్‌లో ఆస్తులు, కార్యాలయాలు పంచడానికి మద్రాసు ప్రభుత్వం ఒక విభజన కమిటీ వేసింది.36 1950 జనవరిలో వచ్చిన దాని నివేదిక, 1950 జనవరి 26 లోపే ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడాలని, దాని రాజధాని మద్రాసు నగరం బయట ఉండాలని సూచించింది.37 టి. ప్రకాశం ఒక్కరే దీనికి ఒప్పుకోలేదు.38 మద్రాసును తాత్కాలిక రాజధానిగా ఉంచాలని ఆయన కోరారు.38 నివేదిక ఏకగ్రీవం కాకపోవడంతో భారత ప్రభుత్వం మొత్తం విషయాన్ని పక్కన పెట్టింది.39

రాయలసీమ నాయకులకు ఇంకా అనుమానాలు ఉండేవి.40 ఎన్. సంజీవరెడ్డి, మరో పంతొమ్మిది మంది రాయలసీమ శాసనసభ్యులు ఇచ్చిన విజ్ఞాపన పత్రం శ్రీబాగ్ ఒప్పందాన్ని చట్టంలో చేర్చాలని కోరింది.40 ఆంధ్ర మహాసభ చివరి సమావేశం 1951 జనవరిలో గుంటూరులో జరిగింది.4142

స్వామి సీతారాం, పొట్టి శ్రీరాములు, 1951–1952

1951 నాటికి చాలామంది తెలుగు నాయకులు నిరాశలో ఉన్నారు.43 స్వామి సీతారాం అసలు పేరు జి. సీతారామశాస్త్రి.43 ఆయన కొండా వెంకటప్పయ్యకు సన్నిహితంగా పనిచేశారు.43 రాష్ట్రం కోసం ఆయన 1951 ఆగస్టు 16న నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టారు.44 35 రోజుల తర్వాత, 1951 సెప్టెంబర్ 20న వినోబా భావే కోరిక మేరకు ఆయన, మరో 25 మంది దీక్ష విరమించారు.44

1952 ప్రారంభంలో జరిగిన ఎన్నికల్లో ఆంధ్ర జిల్లాల్లో కాంగ్రెస్ దెబ్బతింది.45 అక్కడి 145 స్థానాల్లో కాంగ్రెస్‌కు 43 మాత్రమే వచ్చాయని కృష్ణమూర్తి లెక్క.45 కళా వెంకటరావు, బి. గోపాలరెడ్డి, ఎన్. సంజీవరెడ్డి వంటి నాయకులు ఓడిపోయారు.45

1952 అక్టోబర్ 19న పొట్టి శ్రీరాములు మద్రాసులోని బులుసు సాంబమూర్తి ఇంట్లో నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టారు.46 వివాదం లేని ప్రాంతాలన్నిటితో వెంటనే ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలని ఆయన కోరారు.46 58 రోజుల దీక్ష తర్వాత 1952 డిసెంబర్ 15న ఆయన చనిపోయారు.4748

ఈ వార్తతో ఆంధ్ర జిల్లాలన్నిటా సమ్మెలు జరిగాయి.48 రైల్వే ఆస్తులపై దాడులు జరిగాయి.48 పోలీసులు చాలా చోట్ల కాల్పులు జరిపారు.48 మరుసటి రోజే తెన్నేటి విశ్వనాథం మద్రాసు శాసనసభ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేశారు.47 మద్రాసు నగరం లేకుండా తెలుగు ప్రాంతాలతో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడుతుందని 1952 డిసెంబర్ 19న నెహ్రూ పార్లమెంటులో ప్రకటించారు.4749

ఆంధ్ర రాష్ట్రం, 1953

డబ్బు, ఇతర విషయాలపై నివేదిక ఇవ్వమని రాజస్థాన్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ కె. ఎన్. వాంఛూను కోరారు.49 ఆయన 1953 ఫిబ్రవరి 7న నివేదిక ఇచ్చారు.49 1953 మార్చి 25న నెహ్రూ ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను ప్రకటించారు:5051

  • వివాదం లేని పదకొండు తెలుగు జిల్లాలతో రాష్ట్రం ఏర్పడుతుంది
  • రాజధాని రాష్ట్రంలోనే ఉంటుంది; చోటును అక్కడి శాసనసభ్యులే ఎంచుకుంటారు
  • శాసనసభ ఒక్కటే ఉంటుంది; మండలి ఉండదు
  • రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1న మొదలవుతుంది51

రాజధానిని ఎంచుకోవడానికి మద్రాసు శాసనసభలోని తెలుగు సభ్యులు టి. ప్రకాశం అధ్యక్షతన సమావేశమయ్యారు.5253 శ్రీబాగ్ ఒప్పందం మళ్లీ చర్చకు వచ్చింది.53 కమ్యూనిస్టులు గుంటూరు లేదా విజయవాడను కోరారు.53 1953 జూన్ 5 రాత్రి జరిగిన ఓటింగ్‌లో 79 మంది కర్నూలుకు, 53 మంది విజయవాడకు ఓటు వేశారు.53

పార్లమెంటు ఆంధ్ర రాష్ట్ర బిల్లును ఆమోదించింది. 1953 సెప్టెంబర్ 14న రాష్ట్రపతి దానికి ఆమోదముద్ర వేశారు.53 1953 అక్టోబర్ 1న నెహ్రూ కర్నూలులో కొత్త రాష్ట్రాన్ని ప్రారంభించారు.3 టి. ప్రకాశం ముఖ్యమంత్రిగా, ఎన్. సంజీవరెడ్డి ఉప ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణం చేశారు.3 ఆ తర్వాతి కథ ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ పేజీలో ఉంది.

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • స్వామి సీతారాం దీక్షలు. 1952 మేలో ఆయన ఉద్యమాన్ని మళ్లీ రగిలించి, భీమవరంలో 21 రోజులు నిరాహార దీక్ష చేశారని 1961 నాటి పోలీసు చరిత్ర చెబుతుంది.48 1951 ఆగస్టు 16 నుంచి సెప్టెంబర్ 20 వరకు 35 రోజుల దీక్ష, 1952 జూన్ 4 నుంచి భీమవరంలో సత్యాగ్రహ శిబిరం జరిగాయని కృష్ణమూర్తి రాశారు.4454 పి. రఘునాథరావు కూడా 1951 స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం నాడు మొదలైన 35 రోజుల దీక్ష గురించి చెబుతారు.55 కానీ ఆయన పుస్తకంలో అది ముగిసిన తేదీ 1950 సెప్టెంబర్ 20 అని అచ్చయింది.55
  • 1952 ఎన్నికలు, ఆంధ్ర జిల్లాలు. కృష్ణమూర్తి 145 స్థానాలు లెక్కిస్తారు; కాంగ్రెస్‌కు 43, కమ్యూనిస్టులకు 41.45 రఘునాథరావు 140 స్థానాలు లెక్కిస్తారు; కాంగ్రెస్‌కు 43, కమ్యూనిస్టులకు దాదాపు 43.55 నాగులపల్లి భాస్కరరావు 140 స్థానాలు; కాంగ్రెస్‌కు 40, కమ్యూనిస్టులకు 41 అంటారు.56
  • శ్రీరాములు మరణం తర్వాతి మరణాలు. నెల్లూరు, అనకాపల్లి, వాల్తేరు, తాడేపల్లిగూడెంలలో పోలీసు కాల్పుల్లో ఎనిమిది మంది చనిపోయారని పోలీసు చరిత్ర చెబుతుంది.48 ఏడుగురు చనిపోయారని రఘునాథరావు రాశారు; ఆయన పేర్కొన్న చోట్లలో అనకాపల్లి, విజయవాడ ఉన్నాయి.57

Footnotes

  1. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), pp. 36–37 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 58 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 161 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  4. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 53–54 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 55 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  7. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  8. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 59 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  9. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  10. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 63 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  11. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 67–68 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  15. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 71–72 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  16. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  17. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 70 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  18. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 75 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 78 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  22. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  23. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 85 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  25. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 86–87 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  26. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  27. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  28. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), Appendix I, “Sri Bagh Pact-1937”, p. 234 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), Appendix I, p. 235 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  30. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 87 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  31. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 88–89 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  32. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  33. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  34. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  35. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 135 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  36. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  37. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  38. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 139 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  39. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  40. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 141 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  41. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 143 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  42. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 144 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  43. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 145 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  44. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 146 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  45. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 148 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  46. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  47. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  48. The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), p. 248 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  49. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  50. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  51. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  52. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  53. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  54. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  55. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 231 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  56. Nagulapalli Bhaskara Rao, Fourth General Elections in Andhra Pradesh (M.A. thesis, Kansas State University, 1968), pp. 3–4 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  57. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 233 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Department of History and Archaeology, Karnatak University, Dharwad) (opens in a new tab), 1987, pp. 36–37, 53–64, 66–75, 78–79, 82–85, 88–92, 135–138, 141, 143–146, 148–151, 153–155, 159–161, 234–235. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర), Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sterling Publishers, New Delhi, 1997, pp. 140, 231–233. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 49, 56. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 248. [Public domain in India]
  5. Nagulapalli Bhaskara Rao, Fourth General Elections in Andhra Pradesh (M.A. thesis, Kansas State University) (opens in a new tab), Kansas State University, 1968, pp. 3–4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: