ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మాలిక్ మక్బూల్ (ఖాన్-ఇ-జహాన్)

మతం మారక ముందు కట్టు అని పిలిచిన వరంగల్ తెలుగు ప్రముఖుడు. కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సేవలో చేరాడు. కన్య నాయక్ తిరుగుబాటు ఆయనను వెళ్లగొట్టే వరకు ఆయన తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. ఆయన ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌కు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.

మాలిక్ మక్బూల్ ముస్లిం అయి ఢిల్లీ తుగ్లక్ సుల్తానులకు సేవ చేసిన వరంగల్ తెలుగు ప్రముఖుడు.1 ఆయన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ తరఫున తెలంగాణ (అప్పుడు తెలింగాణ)ను పాలించాడు.2 తర్వాత ఆయన ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌కు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.34

వరంగల్ నుంచి ఢిల్లీకి

ఫిరోజ్ తుగ్లక్ పాలన చరిత్ర రాసిన షమ్స్-ఇ సిరాజ్ అఫీఫ్ (Shams-i Siraj Afif) మక్బూల్ మూలాల గురించి ఏకైక కథనం ఇస్తారు.1 ఖాన్-ఇ-జహాన్ పేరు మక్బూల్ అని ఆయన చెబుతారు: “తన అజ్ఞాన స్థితిలో (అంటే హిందువుగా ఉన్నప్పుడు) ఆయనను కట్టు అని పిలిచేవారు.”1 ఆయన “తెలింగాణ వాసి, తన తెగలో ఉన్నత స్థానం ఉన్న వ్యక్తి”.1 ఆయన “ఆ దేశపు రాయ్ (తెలంగాణ రాజు) ఆదరణను పొందాడు”.1

ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ తెలింగాణ రాయ్‌ను ఢిల్లీకి పంపాడు. రాయ్ దారిలో చనిపోయాడు.1 అప్పుడు కట్టు సుల్తాన్ ఎదుట హాజరై ముస్లిం అయ్యాడు. సుల్తాన్ ఆయనకు మక్బూల్ అని పేరు పెట్టాడు.1 హెయిగ్ (Haig) Cambridge History of India (కేంబ్రిడ్జ్ భారత చరిత్ర) (1928)లో ఆయనను “ఇస్లాంను స్వీకరించిన తెలింగాణ బ్రాహ్మణుడు” అంటారు.5 ఆయనను “రాజ్యంలో అత్యంత సమర్థుడైన ప్రముఖుడు” అని కూడా అంటారు.5 ప్రతాపరుద్రుడు చూడండి.

ఆయన తెలివిని చూసి సుల్తాన్ ఆయనకు కివాము-ల్ ముల్క్ అనే బిరుదు, ముల్తాన్ జాగీరు (భూమి మంజూరు) ఇచ్చాడని అఫీఫ్ చెబుతారు.14 తర్వాత సుల్తాన్ ఆయనను ఢిల్లీ ఉప వజీర్ (మంత్రి)గా చేశాడు.14 మక్బూల్‌కు చదవడం గానీ రాయడం గానీ రాదు. ఆయన తాను జారీ చేసిన ఆదేశాలపై “ముహమ్మద్ తుగ్లక్ బానిస మక్బూల్” అని ముద్ర వేశాడు.14

కొత్త సుల్తాన్ నియామకాల ఫెరిష్తా (Ferishta) జాబితా ఇమామ్-ఉల్-ముల్క్‌గా, సామ్రాజ్య వజీర్‌గా నియమితుడైన ఒక “ముల్లిక్ ముక్బూల్” పేరు చెబుతుంది.6 ఖాన్ జెహాన్‌గా, గుజరాత్ వజీర్‌గా నియమితుడైన ఒక “ముల్లిక్ మొక్బిల్” పేరు కూడా అది చెబుతుంది.6

తెలింగాణ పాలకుడు

1335లో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ వరంగల్‌లో కలరాతో జబ్బు పడ్డాడు.2 “అప్పుడు ఆయన నాయిబ్-వజీర్ మాలిక్ కబూల్‌ను తిలంగ్ (తెలంగాణ) పాలకుడిగా నియమించాడు” అని బరనీ (Barani) చెబుతారు.2 నాయిబ్-వజీర్ అంటే ఉప మంత్రి. బరనీ అదే అధికారిని కబూల్, మక్బూల్, ముక్బిల్ అని పిలుస్తారని ఎలియట్ (Elliot), డౌసన్ (Dowson) గుర్తించారు.7 హెయిగ్ తెలింగాణ పాలకుడిని మాలిక్ ఖబిల్ అంటారు.8

కన్య నాయక్ “దేశంలో బలం పుంజుకున్నాడు” అని బరనీ చెబుతారు.9 ఆ సమయంలో “నాయిబ్-వజీర్ మాలిక్ మక్బూల్ ఢిల్లీకి పారిపోయాడు, హిందువులు అరంగల్ (వరంగల్)ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు”.9 గ్రిబుల్ (Gribble) (1896) కూడా వెళ్లగొట్టబడిన పాలకుడిని మాలిక్ మక్బూల్ అంటారు.10 వరంగల్ నుంచి వెళ్లగొట్టబడిన పాలకుని పేరును ఫెరిష్తా ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్ అని ఇస్తారు.11 తెలుగు దేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు, ముసునూరి కాపయ నాయకుడు చూడండి.

తుగ్లక్‌ల మంత్రి

మక్బూల్ సుల్తాన్ నమ్మకాన్ని నిలుపుకున్నాడు. గుజరాత్ విదేశీ అమీర్ల (ప్రముఖుల) తిరుగుబాటులో, సుల్తాన్ తిరుగుబాటుదారులను వెంబడించడానికి “నాయిబ్-వజీర్-ఇ మమాలిక్ మాలిక్ మక్బూల్”ను పంపాడని బరనీ చెబుతారు.712 మక్బూల్ నర్మదా మీద వారిని చెల్లాచెదురు చేశాడు.712 సుల్తాన్ ఆదేశాలపై ఆయన తన శిబిరంలో భరూచ్ (అప్పుడు బ్రోచ్) అమీర్లను చంపించాడు.712

తిరుగుబాటుదారులు దోచుకున్న గుజరాత్ పాలకుడిని ఫెరిష్తా “ఖాన్ జెహాన్ బిరుదుతో అప్పుడే నియమితుడైన ముల్లిక్ మొక్బిల్” అంటారు.13 1350లో సుల్తాన్ రాజధాని బాధ్యత తీసుకోవడానికి అహ్మద్ అయాజ్‌ను, మాలిక్ మక్బూల్‌ను పంపాడు.1415

1351లో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరణం తర్వాత, కివాము-ల్ ముల్క్‌గా మక్బూల్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌తో చేరతానని ఆయనకు లేఖ రాశాడు.34 దివంగత సుల్తాన్ కొడుకును నిలబెట్టిన ఖ్వాజా-ఇ జహాన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఢిల్లీని తీసుకోవడానికి ఆయన ఫిరోజ్‌కు సాయం చేశాడు.34 ఫిరోజ్ ఆయనను ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో వజీర్‌గా చేశాడు.34

ఫిరోజ్ దూరంగా ఉన్నప్పుడల్లా ఆయన సుల్తాన్ ప్రతినిధిగా ఢిల్లీని పాలించినట్లు అఫీఫ్ వర్ణిస్తారు.416 ఆయన పరివారం ఎంత పెద్దదంటే ఫిరోజ్ ఆయనను “ఢిల్లీ గొప్ప, వైభవోపేతమైన రాజు” అని పిలిచాడు.416

1370లో కొత్త ఆరు జీతల నాణేన్ని కల్తీ చేశాడని, అంటే దానిలో చౌక లోహాన్ని కలిపాడని ఒక టంకశాల అధికారిపై ఆరోపణ వచ్చింది.1718 ఆ విషయాన్ని గోప్యంగా ఉంచమని ఖాన్-ఇ-జహాన్ మక్బూల్ సుల్తాన్‌కు సలహా ఇచ్చాడు.1718

ఆధారాలు, విభేదాలు

  • మూలం. తెలింగాణ వాసి, “తన తెగలో ఉన్నత స్థానం ఉన్న వ్యక్తి” (అఫీఫ్), లేదా తెలింగాణ బ్రాహ్మణుడు (హెయిగ్).15
  • వరంగల్‌ను కోల్పోయిన పాలకుడు. మాలిక్ మక్బూల్ (బరనీ, గ్రిబుల్) లేదా ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్ (ఫెరిష్తా).91011

Footnotes

  1. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 367, Shams-i Siraj Afif, Tarikh-i Firoz Shahi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  2. H. M. Elliot and John Dowson, The History of India as Told by Its Own Historians, Vol. III (1871), p. 243, Barani (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 283, Afif (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 368, Afif (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. I (1829), p. 412 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 256 and note 2, Barani (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 245, Barani (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Ferishta, tr. Briggs, Vol. I (1829), p. 427 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 257, Barani (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Ferishta, tr. Briggs, Vol. I (1829), p. 435 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 264, Barani (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 369, Afif (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Elliot and Dowson, Vol. III (1871), p. 358, Afif (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. H. M. Elliot and John Dowson (eds.), The History of India as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, Vol. III (opens in a new tab), Trübner and Co., London, 1871, pp. 243, 245, 256–257, 264, 283, 358, 367–369. [Public domain]
  2. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. I (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 412, 435. [Public domain]
  3. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 149, 172, 174, 185. [Public domain]
  4. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (opens in a new tab), Luzac & Co., London, 1896, pp. 19–20. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: