ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడు

కుటుంబం

ప్రోలయ నాయకుడు, లేదా ప్రోలుడు, ముసునూరి కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఆయన విలస దానశాసనం ఆ కుటుంబాన్ని నాల్గవ వర్ణంలో ఉంచుతుంది.¹ ప్రోలయుని తండ్రి పోచయ నాయకుడు. తెలుగు చోడ నాయకుడు భక్తిరాజు పెంటపాడు దానశాసనం ఆయన పేరు చెబుతుంది.²³

1346 నాటి ఆయన దాయాది కాపయుని గురజ దానశాసనం కుటుంబ వంశావళిని ఇస్తుంది.⁴ అది పోచను పోతుని నలుగురు కొడుకులలో పెద్దవాడిగా చేసి, ప్రోలునికి ఎరపోత అనే సోదరుడిని ఇస్తుంది.⁴

విలస దానశాసనం కాపయ నాయకుడిని ప్రోలయుని తమ్ముళ్లలో ఒకరు అంటుంది.⁵ గురజ వంశావళి కాపయుని పోచ సోదరుడు దేవుని కొడుకుగా చేస్తుంది కాబట్టి, “తమ్ముళ్లు” అంటే దాయాదులు (cousins) అని దాని సంపాదకులు ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya), ఎం. సోమశేఖర శర్మ (M. Somasekhara Sarma) భావించారు.⁶ కాపయ నాయకుడు, ముసునూరి నాయకులు చూడండి.

తీరానికి విముక్తి

ప్రతాపరుద్రుని మరణం తర్వాత తెలుగు దేశాన్ని విలస దానశాసనం వర్ణిస్తుంది. రక్షకుడు లేకుండా పోయిన ఆ భూమిని యవనులు (విదేశీయులు) నాశనం చేశారని, వారికి వ్యతిరేకంగా లేచిన నాయకుడు ప్రోలయుడు అని అది చెబుతుంది.¹⁵ దాని కథనంలో యవనులు తమ కోటలను వదిలి పారిపోయారు.¹⁵ వారి కింద బాధపడిన ప్రజలు వారిపై తిరగబడి వారిని చంపారు.¹⁵

తర్వాత ప్రోలయుడు బ్రాహ్మణులకు వారి పాత గ్రామాలను తిరిగి ఇచ్చి, వైదిక యాగాలను పునరుద్ధరించి, జరిగిన నష్టాన్ని సరిచేయడం మొదలుపెట్టాడు.⁵ రైతులు తమ పంటలో ఆరో వంతును ఇష్టపూర్వకంగా ఆయనకు చెల్లించారు.⁵ సంపాదకులు దీనిని భారత చరిత్రలో మొదటి జాతీయ ఉద్యమం అన్నారు. ఇది దానశాసనంపై వారి వ్యాఖ్యానం.⁷

ఇతర శాసనాల నుంచి వారు ప్రోలయుని సహచరుల పేర్లు చెప్పారు. పెంటపాడు దానశాసనంలో ప్రోలయుడు, వెంగ అనే నాయకుడు వేంగి దేశాన్ని వదిలి కొండల మధ్య ఒక అటవీ కోటకు వెళ్తారు.²³ వారు కలిసి ఆంధ్ర దేశాన్ని తిరిగి గెలుచుకుని, యుద్ధంలో తురుష్క (తుర్కీ) అశ్వికులను నాశనం చేస్తారు.²³ వెంగ మరణం తర్వాత, ఇంకా బాలుడైన వెంగ సోదరుని లేదా సోదరి కొడుకు (nephew) భక్తిరాజును ప్రోలయుడు వెంగ భూములకు పాలకుడిగా నిలిపాడు.²³

సంపాదకులు పేరు చెప్పని ఆ అటవీ కోటను ప్రోలయుని రాజధాని రేకపల్లిగా గుర్తించారు.³ వారి పునర్నిర్మాణంలో 1325–26 నాటికి తీరం తిరిగి దక్కింది.⁸²

రేకపల్లి, విలస దానశాసనం

ప్రోలయుడు మాల్యవంత కొండ పాదాల దగ్గర, గోదావరి మీది రేకపల్లిలో స్థిరపడ్డాడు.⁵ ఆయన కాపయునితో సహా తన తమ్ముళ్లకు పాలనా బాధ్యత అప్పగించి, తాను దానధర్మాలకు అంకితమయ్యాడు.⁵ సంపాదకులు ఆ ప్రదేశాన్ని పాత తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని భద్రాచలం తాలూకాలో ఉన్న రేకపల్లిగా గుర్తించారు.⁹

చంద్రగ్రహణం రోజున ఆయన గోదావరి మీది కోన దేశంలోని విలస గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణ పండితుడు వెన్నయకు ఇచ్చాడు.⁵ వెన్నయ దానిని పండితులైన బ్రాహ్మణుల మధ్య 108 వాటాలుగా పంచి, రాజు పేరు మీద దానికి ప్రోలవరం అని పేరు మార్చాడు.⁵

ఆ దానశాసనానికి తేదీ లేదు. సంపాదకులు దానిని 1325, దాదాపు 1336 మధ్య, బహుశా దాదాపు 1330లో ఉంచారు.⁹ రేకపల్లి, విలస, విలస దానశాసనం చూడండి.

మరణం

ప్రోలయుని మరణ తేదీని ఏ శాసనమూ ఇవ్వదు. 1346 ఫిబ్రవరిలో కాపయుడు తన “పూర్వీకుడు” ప్రోలయ నాయకుని పుణ్యం కోసం ఒక దానం చేశాడు. కాబట్టి అప్పటికి ప్రోలయుడు చనిపోయాడు.¹⁰

దాదాపు 1336–37లో కాపయుడు వరంగల్‌ను తీసుకోవడానికి ముందే ఆయన చనిపోయాడని విలస దానశాసనపు సంపాదకులు భావించారు.⁹¹¹ అక్కడి తిరుగుబాటు నాయకుడిగా పర్షియన్ చరిత్రలు కాపయుని పేరు మాత్రమే చెప్పడం వారి కారణం.⁹¹¹ వి. యశోదా దేవి (V. Yashoda Devi) కూడా వరంగల్ స్వాధీనాన్ని అవే సంవత్సరాలలో ఉంచుతారు.⁹¹¹

ఆధారాలు, విభేదాలు

• కాపయునితో సంబంధం. విలస దానశాసనం కాపయుని తమ్ముడిగా చేస్తుంది.⁵⁴⁶¹² గురజ దానశాసనం ఆయనను దాయాది (first cousin)గా చేస్తుంది. విలస దానశాసనపు సంపాదకులు దానినే అనుసరిస్తారు.⁵⁴⁶¹² ఆ రెండు దానశాసనాలలో ఏదీ ప్రచురించబడక ముందు, 1931లో రాసిన సోమశేఖర శర్మ కలువచేరు దానశాసనంలోని ఇద్దరు నాయకులకు అసలు సంబంధం ఉందో లేదో నిర్ణయించలేకపోయారు.⁵⁴⁶¹²
• దేశాన్ని ఎవరు విముక్తి చేశారు. విలస దానశాసనపు సంపాదకులు చదివినట్లు, మూడు శాసనాలు విముక్తి ఘనతను ప్రోలయునికి ఇస్తాయి: విలస దానశాసనం, పెంటపాడు దానశాసనం, 1423 నాటి కలువచేరు దానశాసనం.¹²⁶⁹ పర్షియన్ చరిత్రలకు వరంగల్‌లోని ఒక నాయకుడు మాత్రమే తెలుసు. ఆయనను కాపయునిగా గుర్తించారు.¹²⁶⁹

Footnotes

1. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant of Prolaya-nayaka”, Epigraphia Indica XXXII (1957–58), p. 241 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 253 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

3. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 254 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1934–35 (1938), p. 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 242 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

6. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 250 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 249 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

8. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 252 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

9. Venkataramanayya and Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant” (1957–58), p. 256 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

10. Annual Report on South-Indian Epigraphy for the Year ending 31st March 1935 (1938), p. 73, para. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

11. V. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 49. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

12. M. Somasekhara Sarma, “Kapaya Nayaka”, Journal of the Andhra Historical Research Society V (1931), pp. 226–227 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³