ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మూడవ తైలపుడు

త్రైలోక్యమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1150 నుంచి పాలించాడు. ఆయన కలచురి సేనాపతి బిజ్జలుడు 1156, 1162 మధ్య రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అనుమకొండలోని కాకతీయ రుద్రదేవుని శాసనం ఆయన మరణాన్ని పేర్కొనే 1163 జనవరి నాటికి ఆయన చనిపోయాడు. రుద్రదేవుని తండ్రి రెండవ ప్రోలుడు బందీగా పట్టుకుని వదిలేసిన 'తైలపదేవుని'గా జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆయనను గుర్తించారు. దానికి బదులు ప్రోలుని బందీ రాకుమారుడు కుమార తైలపుడు అని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు.

మూడవ తైలపుడు 1150 మొదట్లో పాలన మొదలుపెట్టిన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు.1 ఆయన కలచురి సేనాపతి బిజ్జలుడు 1156, 1162 మధ్య దశలవారీగా ఆయన రాజ్యాన్ని ఆయన నుంచి తీసుకున్నాడు.2 రెండవ ప్రోలుడు ఒక “తైలపదేవుని” ఎలా బందీగా పట్టుకున్నాడో అనుమకొండలోని 1163 నాటి కాకతీయ శాసనం చెబుతుంది. ఆయన మూడవ తైలపుడేనా అనే దానిపై పండితులు ఏకీభవించరు.23

సింహాసనానికి రావడం, కలచురుల అధికార స్వాధీనం

మూడవ తైలపుడు మూడవ సోమేశ్వరుని చిన్న కొడుకు. ఆయన తన అన్న రెండవ జగదేకమల్లుని తర్వాత సింహాసనం ఎక్కాడు.41 జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) ఆయన సింహాసనారోహణను 1150 మొదట్లో ఉంచారు.1 ఆయన బిరుదు (గౌరవ నామం) త్రైలోక్యమల్ల. ఆయనను చాళుక్య చక్రవర్తి, “చాళుక్య సామ్రాట్టు” అని పిలిచారు.1

కలచురి నాయకుడు బిజ్జలుడు అప్పటికే తైలపుని అన్న కింద అధికారి.15 1151 నాటి ఒక శాసనంలో ఆయన తైలపుని సామంతుడు (ఆయన పాలనలోని నాయకుడు)గా కనిపిస్తాడు.5 1155 నాటికి బిజ్జలుడు “అన్ని రాష్ట్రాలను పాలిస్తున్నాడు” అని ఒక శాసనం చెబుతుంది.5

సైన్యాధిపతి బిజ్జలుడు “తన సార్వభౌముని రాజ్యాన్ని ఆయన నుంచి తీసుకోవడానికి ఆయన సొంత సైన్యాలనే ఉపయోగించాడు” అని ఫ్లీట్ నిర్ణయించారు.2 బిజ్జలుడు 1156లో రాజ్యంలో కొంత భాగాన్ని తీసుకుని, 1162లో ఆక్రమణ (సింహాసన స్వాధీనం)ను పూర్తి చేశాడు.2 సార్వభౌమునిగా తైలపుని చివరి నిశ్చిత తేదీ 1155 డిసెంబర్ 26. ఆయన 1163 జనవరి 19కి ముందు చనిపోయాడు.62

రెండవ ప్రోలుడు, “తైలపదేవుడు”

తైలపుని పాలనలో ఏదో ఒక సమయంలో “కాకతీయ రాకుమారుడు ప్రోలుడు పశ్చిమ చాళుక్య శక్తికి తీవ్రమైన దెబ్బ కొట్టాడు” అని ఫ్లీట్ రాశారు.2 ఈ ప్రోలుడు రుద్రదేవుని తండ్రి.2 అనుమకొండలోని రుద్రదేవుని 1163 నాటి శాసనాన్ని ఫ్లీట్ ఉదహరించారు.2 “ఒక్క క్షణంలో ఆయన చాళుక్యులకు అలంకారమైన శ్రీ తైలపదేవుని యుద్ధంలో బందీగా పట్టుకున్నాడు” అని అది చెబుతుంది.2 ఈ బందీ “ఏనుగులపై స్వారీ అభ్యాసంలో నిపుణుడు”.2 తర్వాత “వెంటనే, ఆయన … తన భక్తి వల్ల కలిగిన సద్భావంతో ఆయనను వదిలేశాడు”.2

1163 జనవరి 19 నాటి అదే శాసనం అప్పటికి తైలపుడు చనిపోయాడని పేర్కొంటుంది.2 ప్రోడ రాజు “చాళుక్య రాజు మూడవ తైలపుని బందీగా పట్టుకున్నాడని చెబుతారు” అని హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) (1909) మళ్లీ చెబుతుంది.7

ఇతరులు ఆ గుర్తింపును సందేహించారు. అది రెండవ ప్రోలునికి కనీసం 1117 నుంచి 1150–51 వరకు సాగిన పాలనను ఇస్తుందని 1908లో హెచ్. కృష్ణశాస్త్రి (H. Krishna Sastri) గుర్తించారు.8 “తైలపుడు ఇంకా రాకుమారుడిగా ఉన్నప్పుడు ప్రోలుడు ఆయనతో పోరాడాడని మనం అనుకోకపోతే” అలా అవుతుంది.8

ఆ బందీ కందూరు దేశాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్న ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కొడుకు కుమార తైలపుడు అని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) వాదించారు.39 1149 వరకు ప్రోలుడు రెండవ జగదేకమల్లునికి విశ్వాసపాత్రుడని కూడా ఆయన వాదించారు.39 కాకతీయులు మూడవ తైలపునిపై తిరుగుబాటు చేశారని గానీ ఆయనతో పోరాడారని గానీ ఆయనకు ఆధారం దొరకలేదు.3 తన సొంత రాజధానిని కాపాడుకోలేని బలహీన రాజు తెలంగాణలోకి దండెత్తాడనేది అసంభవం అని ఆయన భావించారు.3

తెలంగాణలోని శాసనాలు

కాకతీయులు మూడవ తైలపుని గానీ బిజ్జలుని గానీ ఎప్పుడూ అధిపతిగా అంగీకరించలేదని పరబ్రహ్మశాస్త్రి రాశారు.3 ఆ ఇద్దరు రాజులలో ఎవరి పేరు చెప్పే శాసనాలూ తెలంగాణలో, కందూరు దేశంలో, పోలవాస దేశంలో దొరకవని ఆయన రాశారు.3

అయితే ఆంధ్రప్రదేశ్ కన్నడ శాసనాలపై పి. బి. దేశాయి (P. B. Desai) సంక్షిప్తాలలో మెదక్ జిల్లా నుంచి త్రైలోక్యమల్ల తైలపుడు అనే రాజు శాసనాలు ఉన్నాయి.1011 దాకూరులోని ఒకటి ఆయన 2వ పాలనా సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. దేశాయి దానిని 1152 ఆగస్టు 5తో సమానం చేశారు.10 కొరపోలులోని మరొకటి త్రైలోక్యమల్లుడు అనే రాజు కాలానికి చెందినది. ఆయన మూడవ తైలపుడు కావచ్చని దేశాయి భావించారు.11 అలంపురంలోని 1151 నాటి ఒక శాసనం త్రిభువనమల్లుడు అనే రాజును పేర్కొంటుంది. ఆయన రెండవ జగదేకమల్లుడు గానీ మూడవ తైలపుడు గానీ కావచ్చని దేశాయి భావించారు.12

వారసుడు

మూడవ తైలపునికి నాల్గవ సోమేశ్వరుడు అనే కొడుకు ఉన్నాడు. అతను వెంటనే ఆయన తర్వాత సింహాసనం ఎక్కలేదు.2 1183 నుంచి కొద్ది కాలం నాల్గవ సోమేశ్వరుడు పశ్చిమ చాళుక్య సార్వభౌమత్వాన్ని పునరుద్ధరించాడు.21314 అతని చివరి తెలిసిన తేదీ 1189 డిసెంబర్ 25.21314 అప్పటికి అనుమకొండ కాకతీయులు తమ సొంత సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు) చూడండి.

Footnotes

  1. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 459 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 462 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 81. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 456, note 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 460 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 461 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 163 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. H. Krishna Sastri, “Anmakonda Inscription of Prola; the Chalukya-Vikrama Year Forty-Two”, Epigraphia Indica IX (1908), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 84. ↩ ↩2

  10. P. B. Desai, introduction to P. Sreenivasachar, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), pp. 14–15, No. 40 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  11. Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 15, No. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩2

  12. Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 36, No. 100 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  13. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 463 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 466 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

రాజవంశాలు

కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు)

సుమారు క్రీ.శ. 973–1189

973లో రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టి, సుమారు 1189 వరకు కళ్యాణ (కళ్యాణి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. తెలంగాణ వారి రాజ్యంలో భాగం. వారి పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనాలు మెదక్ జిల్లాలోని కోరపోలు (973) నుండి అలంపురం, గంగాపురం, కొలనుపాక, హనుమకొండల వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ తొలి కాకతీయ నాయకులు, పొలవాస నాయకులు, కందూరు చోడులు వారి సామంతులుగా సేవ చేశారు. వేంగి కోసం వారు ఒక శతాబ్దం పాటు చోళులతో పోరాడారు. 1118 నుండి సుమారు 1126 వరకు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అక్కడ రాజుగా గుర్తింపు పొందాడు. 1150లలో కలచూరులు అధికారం తీసుకున్న తర్వాత, 1163లో కాకతీయులు తమ సొంత సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 456, 459–463, 466. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapter IV. [Public domain]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 163. [Public domain]
  3. E. Hultzsch and Sten Konow (eds.), Epigraphia Indica, Vol. IX (1907–08) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1908, pp. 260. H. Krishna Sastri, Anmakonda inscription of Prola. [Public domain]
  4. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 14–15, 36. P. B. Desai's summaries, Nos. 40, 41 and 100; paraphrased. [Public domain in India]
  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 81–82, 84. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: