రుద్రదేవుడు

కుటుంబం, సింహాసనానికి రావడం

తరచుగా మొదటి రుద్రుడు అని పిలిచే రుద్రదేవుడు కాకతీయ నాయకుడు రెండవ ప్రోలుడు, ఆయన రాణి ముప్పమల కొడుకు.¹² ఆయన తమ్ముడు మహాదేవుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.² రెండవ ప్రోలుడు కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజులకు విశ్వాసపాత్రుడైన సామంతుడు.³ తీర ఆంధ్ర దేశపు నాయకులతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.³

పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) రుద్రదేవుని వారసత్వాన్ని 1158కి ముందు నాటిదిగా చెబుతారు.⁴ ఆయన మంత్రి ఇనంగాల బ్రమ్మిరెడ్డి ఆయనను కేవలం అనుమకొండ రుద్రదేవుడు అని పిలిచే ద్రాక్షారామంలోని శాసనపు తేదీ అది.⁴ ఆయనను మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు అని పిలిచే రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell), 1163 జనవరి 19ని ఆయన పట్టాభిషేక దినంగా భావించారు.⁵

సార్వభౌమత్వానికి ఎదుగుదల

రుద్రదేవుని తొలి యుద్ధాల గురించి తెలిసిన వాటిలో చాలా భాగం హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడిలో ఉన్న ఆయన సొంత 1163 నాటి శాసనం నుంచి వస్తుంది.⁶ అది మూడు తొలి విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది:⁶

• అశ్వికదళంలో బలమైన నాయకుడు దొమ్మ శక్తిని విరవడం⁶
• మైలిగిదేవుని అణచివేయడం⁶
• పోలవాస సంపదను తీసుకోవడం⁶

తైలపుని మరణం తర్వాత భీముడు అనే రాజు అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.⁶⁷ రుద్రదేవుడు భీముని నగరం వర్ధమానపురాన్ని తీసుకుని, ఆయనను ఆయన కుటుంబంతో సహా అడవిలోకి తరిమాడు.⁶⁷ ఆయన చోడోదయుని నగరాన్ని తగలబెట్టి, ఒక పెద్ద సరస్సు చుట్టూ కొత్త నగరాన్ని నిర్మించాడు.⁶⁷ జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) అనువాదంలో, కవి భీముడిని “రాజులలో అత్యంత నీచుడు, నిజంగా మనిషి రూపంలోని మృగం” అన్నాడు.⁷

ఫ్లీట్ ఈ తైలపుని పశ్చిమ చాళుక్య రాజు మూడవ తైలపునిగా చదివారు.⁸ రుద్రదేవుడు ఇంకా మహామండలేశ్వర (రాష్ట్రపు గొప్ప ప్రభువు) అనే సామంత బిరుదును వాడినప్పటికీ, ఆచరణలో ఆయనను స్వతంత్ర రాజుగా ఫ్లీట్ భావించారు.⁸

1964 తర్వాత తెలంగాణలో దొరికిన శాసనాలను ఉపయోగించి పరబ్రహ్మశాస్త్రి వేరే కథనాన్ని ఇచ్చారు.⁹¹⁰ దాదాపు 1157, 1162 మధ్య రుద్రదేవుడు తెలంగాణ స్థానిక నాయకులను ఓడించాడని ఆయన వాదించారు.⁹¹⁰ వారు కందూరు చోడ నాయకులు భీముడు, ఉదయుడు, కరీంనగర్ దగ్గరి నగునూరుకు చెందిన దొమ్మ, పోలవాసకు చెందిన మేడ.⁹¹⁰ మైలిగి బహుశా చాళుక్య సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న బిజ్జలుడు పంపిన కలచురి రాకుమారుడు.⁹¹⁰

ఒక ఆంధ్ర రాజును, బహుశా రుద్రదేవుడిని, తన శత్రువుగా పేర్కొనే 1161 నాటి బిజ్జలుని శాసనాన్ని కూడా పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఉదహరించారు.¹¹ ఈ పఠనం ప్రకారం కాకతీయులు తమ చాళుక్య అధిపతులపై తిరుగుబాటు చేయలేదు. రుద్రదేవుడు వేచి ఉండి, ఏ చాళుక్య హక్కుదారుడూ ముందుకు రానప్పుడే, 1163లో సార్వభౌమత్వాన్ని (పూర్తి స్వాతంత్ర్యం) ప్రకటించాడు. అప్పుడు కూడా ఆయన సాధారణ బిరుదులనే ఉంచుకున్నాడు.¹²

ఓడిపోయిన నాయకుడు ఉదయచోడుని కూతురిని ఆయన పెళ్లి చేసుకుని, ఉదయుని తన భూములను ఉంచుకోనిచ్చాడు.¹³ 1163 కావ్యంలో పేర్కొన్న “పద్మ” రాజకీయ కారణాల కోసం రుద్రదేవుడు పెళ్లి చేసుకున్న చోడ రాకుమార్తె అని ఇ. హుల్ట్‌జ్ (E. Hultzsch) అంతకుముందే సూచించారు.¹⁴

తర్వాతి పాలన

పరబ్రహ్మశాస్త్రి ప్రకారం, 1181లో వెలనాటి నాయకుడు రెండవ రాజేంద్ర చోడుని మరణం తర్వాత రుద్రదేవుడు తీరం వైపు తిరిగాడు.¹⁵ పల్నాడు నాయకుడు నలగాముని విజ్ఞప్తికి ఆయన స్పందించి, కోట నాయకుడు దొడ్డ భీముడిని ఓడించాడు.¹⁵ ఆయన ధరణికోటను తీసుకుని, భీముని కొడుకు రెండవ కోటను సామంతుడిగా పునరుద్ధరించాడు.¹⁵ 1185లో అక్కడి దేవునికి ఆయన ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు త్రిపురాంతకంలోని ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹⁵

ఆయన ముదిగొండ చాళుక్య నాయకులను కూడా కొంత కాలం వారి భూముల నుంచి తరిమాడు.¹⁶ యాదవ ఆధారాలపై ఆధారపడిన, ఒక యాదవ రాజు రుద్రదేవుడిని చంపాడనే అభిప్రాయాన్ని పరబ్రహ్మశాస్త్రి తిరస్కరించారు. తన 1975 పరిశోధనా గ్రంథంలో ఆయన దీనికి విరుద్ధమైన అభిప్రాయం తీసుకున్నారు.¹⁷ దాదాపు 1195లో యాదవ భూమిపై దండయాత్రలో రుద్రదేవుడు ప్రాణాలు కోల్పోయినట్లు కనిపిస్తుందని అక్కడ ఆయన రాశారు.¹⁷ యాదవ రాజు జైతుగి కనీసం ఆయనను నిశ్చయంగా చెదరగొట్టాడని ఆయన జోడించారు.¹⁷

రుద్రదేవుని చివరి తెలిసిన తేదీ బెక్కల్లులోని ఒక శాసనంలో 1195 ఏప్రిల్ 26.¹⁸ “రుద్ర రాజు” చనిపోయినప్పుడు ఆయన ఓడించిన శత్రువులు ఒక్కసారిగా లేచారని రేచర్ల రుద్రుని 1213 నాటి శాసనం చెబుతుంది.¹⁹

సేనాపతులు, అధికారులు

రుద్రదేవుని యుద్ధాలలో చెరకు, మల్యాల, రేచర్ల కుటుంబాల సేనాపతుల పాత్రను పరబ్రహ్మశాస్త్రి నొక్కి చెబుతారు.²⁰ చెరకు కుటుంబానికి చెందిన కాట, ఆయన సోదరులు చోడ నాయకులు భీముడు, ఉదయుల నుంచి కందూరునాడు దేశాన్ని తీసుకోవడంలో ఆయనకు సాయం చేసి, చెరకు-70 జిల్లాను పొందారు. మల్యాల కాట కోట రాజ్యాన్ని జయించడంలో పాల్గొన్నాడు.²¹

తన పాలన చివరిలో రుద్రదేవుడు రేచర్ల సేనాపతి రుద్రుని కొరవి బొట్టు నాయకులపైకి పంపాడు. వారు తమ భూముల నుంచి తరమబడ్డారు.²² శైవ గ్రంథం శివయోగసారం ప్రకారం, ఇందులూరి కుటుంబానికి చెందిన ఇద్దరు అధికారులు ఆయనకు సేవ చేశారు.²¹ ఒకరు ఓరుగల్లు పాలకుడు, మరొకరు ప్రధాన లెక్కల అధికారి.²¹

నిర్మాత, పోషకుడు

స్వతంత్ర రాజ్య అవసరాలను తీర్చడానికి అనుమకొండ దగ్గరి ఓరుగల్లులో కొత్త కోటను స్థాపించిన ఘనతను పరబ్రహ్మశాస్త్రి రుద్రదేవునికి ఇస్తారు.²⁰ జయించిన పట్టణాల ప్రజలను రుద్రుడు ఓరుంగల్లులో స్థిరపరిచాడని గణపేశ్వరంలోని 1231 నాటి ఒక శాసనం చెబుతుంది.¹⁴ ఆయన వాటి స్థలాలలో రుద్రేశ్వర దేవాలయాలతో కొత్త నివాసాలను నిర్మించాడు.¹⁴

అనుమకొండలో ఆయన ఇప్పుడు వేయి స్తంభాల గుడి అని పిలిచే త్రికూట ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు.⁶²³ అందులో రుద్రేశ్వరుడు (ఆయన పేరు మీద), వాసుదేవుడు, సూర్యుడి విగ్రహాలు ఉన్నాయి.⁶²³ ఆయన మంత్రి గంగాధరుడు సబ్బినాడును పాలించి, అనుమకొండలో దేవాలయాలను, ఒక చెరువును కట్టించాడు. విష్ణువు అవతారంగా తాను భావించిన బుద్ధుని విగ్రహాన్ని కూడా గంగాధరుడు ప్రతిష్ఠించాడు.²⁴²⁵

రుద్రదేవుని బిరుదు దయాగజకేసరి ఆయన నాణేలపై కనిపించింది.²⁶

రాజనీతిపై తెలుగు గ్రంథం నీతిసారం రుద్రదేవుని రచన అని చెబుతారు.²⁷²⁸ అది తర్వాతి పద్య సంకలనంలోని ఉదాహరణలలో మాత్రమే మిగిలి ఉంది.²⁷²⁸ కొందరు పండితులు దానిని దానికి బదులు ప్రతాపరుద్రునికి ఆపాదిస్తారు.²⁷²⁸

రుద్రదేవునికి పిల్లలు లేరు. ఆయన తమ్ముడు మహాదేవుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.²²⁹ ఉప్పరపల్లిలోని ఒక శాసనం మహాదేవుని కొడుకు గణపతిని రుద్రుని కొడుకు అంటుంది, బహుశా దత్తత ద్వారా.³⁰

Footnotes

1. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII, Indian Antiquary XI (1882), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

2. E. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 87. ↩ ↩²

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 88. ↩ ↩²

5. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), pp. 113–114 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), pp. 17–18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

7. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 88–91. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 92–94. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 94–95. ↩

12. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 96–97. ↩

13. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 95. ↩

14. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription (1894–95), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 98. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

16. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 99. ↩

17. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas and Their Times (PhD thesis, Karnatak University, 1975), pp. 145–146. ↩ ↩² ↩³

18. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 99–100. ↩

19. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. 9, verse 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 101. ↩ ↩²

21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 102. ↩ ↩² ↩³

22. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 56. ↩

23. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), pp. 9, 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

24. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 101–102. ↩

25. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 271. ↩

26. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 142. ↩

27. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 10. ↩ ↩² ↩³

28. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 299. ↩ ↩² ↩³

29. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 103. ↩

30. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 100. ↩