ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

రెండవ ప్రోలరాజు

కాకతీయ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1116–1157), రెండవ బేతరాజు కొడుకు, రుద్రదేవుని తండ్రి. పశ్చిమ చాళుక్య సామంతుడిగా (అధీన పాలకుడు) ఆయన అనుమకొండ చుట్టూ ఉన్న ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించాడు. తీర ఆంధ్ర దేశపు నాయకులతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

అధికారంలోకి రావడం

రెండవ ప్రోలరాజు రెండవ బేతరాజు చిన్న కొడుకు.1 ఆయన వారసత్వం శాంతియుతంగా జరగలేదని, ప్రోలుడు తన అన్న దుర్గరాజు నుంచి అధికారాన్ని తీసుకున్నాడని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) నిర్ణయించారు.23

అధికారంలోకి రాకముందే ప్రోలుడు జగద్దేవునికి వ్యతిరేకంగా అనుమకొండ (హనుమకొండ)ను రక్షించాడు.45 జగద్దేవుడు పొరుగు చాళుక్య రాష్ట్రమైన కొలిపాకను పాలించిన పరమార రాకుమారుడు.45 అనుమకొండలోని పద్మాక్షి దేవాలయంలో ఉన్న ప్రోలుని అతి తొలి తెలిసిన శాసనం చాళుక్య విక్రమ శకంలోని 42వ సంవత్సరం (1117) నాటిది. ఆయన మంత్రి బేతన భార్య మైలమ కట్టించిన జైన దేవాలయాన్ని, దానికి పోలవాస నాయకుడు రెండవ మేడరాజు చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. ప్రోలుడు 1116లో అధికారంలోకి వచ్చాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.6

ఆయన తన తండ్రి స్థానంలోకి ఇటీవలే వచ్చినట్లు చూపించే 1117 డిసెంబర్ 24 నాటి ఒక శాసనాన్ని రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) ఉదహరించారు.7

చాళుక్య సామంతుడిగా యుద్ధాలు

ఆయన కొడుకు రుద్రదేవుడు వేయి స్తంభాల గుడిలో 1163 నాటి శాసనాన్ని వేయించాడు. అది ప్రోలుని విజయాలను జాబితా చేస్తుంది. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) అనువాదంలో ఆ శాసనం ఇలా చెబుతుంది:8

  • ప్రోలుడు “చాళుక్యులకు అలంకారమైన శ్రీ తైలపదేవుని” బందీగా పట్టుకుని, తర్వాత “(తన) భక్తి వల్ల (కలిగిన) సద్భావంతో” ఆయనను వదిలేశాడు.8
  • ఆయన గోవిందరాజును పట్టుకుని, ఆయన రాజ్యాన్ని ఉదయ రాజుకు ఇచ్చాడు.8
  • మంత్రకూట ప్రభువు గుండను ఓడించి, ఆయన తల గొరిగించి, ఆయన ఛాతీపై వరాహ చిహ్నంతో వాత పెట్టారు.8
  • అనుమకొండను చుట్టుముట్టిన జగద్దేవుడు వెనక్కి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.8

1231 నాటి గణపేశ్వరం శాసనం ఆ జాబితాను మళ్లీ చెబుతుంది:910

  • మంతెన గుండను నరికారు
  • తైలపదేవుడు తన ఏనుగులను, గుర్రాలను కోల్పోయాడు
  • గోవింద దండేశుడిని రణరంగం నుంచి తరిమారు
  • చోడోదయ రాజుకు ఆయన రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చారు910

1213 నాటి పాలంపేట శాసనం గుండ మరణపు ఘనతను ప్రోలుని సైన్యాధిపతి, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందిన కామునికి ఇస్తుంది.11

తైలపుడు ఎవరనే దానిపై చరిత్రకారులు ఏకీభవించరు. ఫ్లీట్ ఆయనను పశ్చిమ చాళుక్య రాజు మూడవ తైలపునిగా (పాలన 1150–1163) గుర్తించారు.1213 ప్రోడ రాజు మూడవ తైలపుని బందీగా పట్టుకున్నాడని 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.1213

సూయెల్ ఆ ఓటమిని దాదాపు 1155 నాటిదిగా చెప్పారు. కానీ ఈ భాగంలో ఆయన కాకతీయ రాజును మొదటి ప్రోలుడు అంటారు.14 కొత్తగా దొరికిన శాసనాల ఆధారంగా, పరబ్రహ్మశాస్త్రి దానికి బదులు తైలపుడిని రాజు మూడవ సోమేశ్వరుని తమ్ముడు కుమార తైలపునిగా గుర్తించారు. 1110 నుంచి 1137 వరకు తైలపుడు ఇప్పటి తెలంగాణ దక్షిణ భాగంలోని కందూరునాడు ప్రాంతాన్ని తన జీవనాంశంగా (రాకుమారుని భూమి) నిర్వహించాడు. ఆయన తనను తాను స్వతంత్రుడిగా చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయన బందీ కావడాన్ని తెలంగాణలో రెండవ జగదేకమల్లుని దండయాత్ర కాలంలో, 1138, 1141 మధ్య ఉంచుతారు.1516

పరబ్రహ్మశాస్త్రి ప్రకారం, 1136కు కొంత ముందు ప్రోలుడు రాజు తరఫున వ్యవహరించాడు.1718 ఆయన నల్గొండ చుట్టూ ఉన్న పానుగల్లు రాజ్యం నుంచి చాళుక్య సేనాపతి గోవిందరాజును తరిమి, దానిని ఉదయ చోడునికి తిరిగి ఇచ్చాడు. ఉదయ చోడుని తండ్రి గోకర్ణుడు చంపబడ్డాడు.1718 తర్వాత రెండవ జగదేకమల్లుని సమక్షంలో ప్రోలుడు ఏడ అనే నాయకుడిని పారిపోయేలా చేశాడు. అదే దండయాత్రలో ప్రోలుడు మంతెన గుండను చంపాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.1920

ఈ గుండ పోలవాస నాయకుడు మేడరాజు తమ్ముడు.1920 పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఏడ పేరుగా తీసుకున్న పదాన్ని ఫ్లీట్ ఒక పోలికలో భాగంగా చదివారు. ఆ పఠనంలో గుండ “గొర్రెపిల్లలా” పారిపోయాడు.819 ప్రోలుడు కృష్ణను దాటి, శ్రీశైలంలో మల్లికార్జునుని పూజించి, అక్కడ విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడని రుద్రదేవుని మంత్రి గంగాధరుని ఒక విరిగిన శాసనం జోడిస్తుంది. ఆ స్తంభం దొరకలేదు.21

సూయెల్ వంశావళి రెండవ ప్రోలుడిని చాళుక్యులతో పోరాడినవాడిగా వర్ణిస్తుంది.22 ప్రోలుడు ఎప్పుడైనా తిరుగుబాటు చేశాడనడానికి పరబ్రహ్మశాస్త్రికి ఆధారం దొరకలేదు. ఆయన అభిప్రాయంలో ప్రోలుడు తెలంగాణలో విశ్వాసపాత్రుడైన ఏకైక చాళుక్య సామంతుడు, తన రాజు కోసం తిరుగుబాటుదారులను అణచివేశాడు.1623 శనిగరంలోని ప్రోలుని చివరి తెలిసిన శాసనం 1149 మార్చి 25 నాటిది. అది ఆయనను రెండవ జగదేకమల్లుని సామంతుడిగా పేర్కొంటుంది.24

మరణం

ద్రాక్షారామంలోని ఒక శాసనం ప్రకారం, కోట కుటుంబానికి చెందిన చోడయరాజు, సత్య, మల్లిదేవుడు ప్రోలుడిని చంపారు. సత్య, మల్లిదేవుడు కోన దేశపు హైహయ నాయకులు. 1195 నాటి ఒక పిఠాపురం శాసనం దీనిని ధృవీకరిస్తుంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు మల్ల విష్ణువర్ధనుని సామంతుడు మహాదేవరాజు అనే నాయకుడు కూడా ఆయనను చంపానని చెప్పుకున్నాడు. బహుశా తీర ఆంధ్రను జయించడానికి ప్రయత్నిస్తూ ప్రోలుడు యుద్ధంలో చనిపోయాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి నిర్ణయించారు.25

ఆయన మరణం 1149, 1158 మధ్య జరిగింది. పరబ్రహ్మశాస్త్రి పట్టిక ఆయన పాలనను 1157లో ముగిస్తుంది.26 తర్వాత రుద్రదేవుడు వెలనాడు రాజ్యాన్ని జయించడాన్ని ఆయన తన తండ్రి మరణానికి ప్రతీకారంగా చూశారు.27

కుటుంబం, ఆస్థానం

ప్రోలుని రాణి ముప్పమాంబ (ముప్పమ). ఆమె మరో చాళుక్య సామంతుడైన నతవాడి నాయకుడు దుర్గరాజు సోదరి.258 గణపేశ్వరం శాసనం వారి ఇద్దరు కొడుకులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు పేర్లు చెబుతుంది. వారు ఒకరి తర్వాత ఒకరు పాలించారు.28 ఇతర శాసనాలు మరో ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లు చెబుతాయి: హరిహరుడు, గణపతి, రేపొల్ల దుర్గరాజు.125

ఇ. హుల్ట్‌జ్ (E. Hultzsch) ప్రోలుని ఉపనామాన్ని జగతీకేసరి అని నమోదు చేశారు.29 మొదటి ప్రోలుని లాగే, ఆయన కూడా నాణేలపై అరిగజకేసరి అనే బిరుదును వాడాడు. కేసరి సముద్రం వంటి చెరువులకు దాని పేరు పెట్టాడు.3031

ప్రోలుడు వెల్లకి కుటుంబానికి చెందిన గంగాధరుడిని తన సేవలో తీసుకుని, అనుమకొండ బాధ్యత అప్పగించాడు.27 ఆ కుటుంబపు కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితుడు ప్రోలుని పోషణ పొందాడు.3233

వరంగల్ స్థాపన ఘనతను Imperial Gazetteer ప్రోడ రాజుకు ఇస్తుంది. వరంగల్ రాజధానిగా ఆయన పాలించాడని సూయెల్ వర్ణిస్తారు.347 ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కొత్త కోటను నిర్మించిన ఘనతను పరబ్రహ్మశాస్త్రి రుద్రదేవునికి ఇస్తారు.27

Footnotes

  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 32, 36. ↩ ↩2

  2. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 50, 74–76. ↩

  3. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 28, 30, reprinting P. V. Parabrahma Sastry, “Sanigaram Epigraphs of the Early Kakatiyas”, Epigraphia Andhrica IV (1975). ↩

  4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 73, 75, 86. ↩ ↩2

  5. Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 29–30. ↩ ↩2

  6. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 74. ↩

  7. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII, Indian Antiquary XI (1882), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  9. E. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription (1894–95), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), pp. 2, 8, verse 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 163 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 76–77, 81–84. ↩

  16. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 84–87. ↩ ↩2

  17. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 64, 78–81. ↩ ↩2

  18. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 86. ↩ ↩2

  19. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 85–86. ↩ ↩2 ↩3

  20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 76. ↩ ↩2

  21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 86. ↩

  22. Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 355 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 81, 84, 87. ↩

  24. Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 31–32. ↩

  25. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 87. ↩ ↩2 ↩3

  26. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 35–36. ↩

  27. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 101. ↩ ↩2 ↩3

  28. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription (1894–95), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. E. Hultzsch, Yenamadala Inscription of Ganapamba, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 45, 142. ↩

  31. E. Hultzsch, Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva, Epigraphia Indica XII (1914), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 50. ↩

  33. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 274–275. ↩

  34. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 32, 35–36, 45, 50, 64, 73–98, 101, 142, 274–275. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 10, 17. [Public domain]
  3. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. III (1894–95) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1895, pp. 83, 89–90, 95. [Public domain]
  4. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series, No. 3) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1919, pp. 2, 8. [Public domain]
  5. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 2: Imperial Kakatiyas (opens in a new tab), Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 29–32. Reprints Parabrahma Sastry's 1975 edition of the Sanigaram inscriptions. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 189. [Public domain]
  7. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 96, 110, 114, 355. [Public domain in India]
  8. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 163, 173. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: