ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

రెండవ తైలపుడు

కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 973లో చివరి రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కక్కుని పడగొట్టి, 997 వరకు పాలించాడు. ఆయన పాలనలోని 973 ఏప్రిల్ నాటి శాసనం మెదక్ జిల్లాలోని కొరపోలులో దొరికింది. అనుమకొండ దగ్గర ఆయన అతి తొలి శాసనాన్ని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి 995 నాటిదిగా చెప్పారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి పఠనంలో, తైలపుని మద్దతు గల ఒక నాయకుడు కాకతీయ నాయకుడు నాల్గవ గుండను చంపాడు. గుండ కొడుకు మొదటి బేతరాజు కాలంలోనే ఆ కుటుంబం కోలుకుంది.

రెండవ తైలపుడు 973–74లో మాల్ఖేడ్ రాష్ట్రకూట వంశపు చివరి రాజు రెండవ కక్కుని పడగొట్టాడు.1 ఆయన దాదాపు 997 వరకు పాలించాడు. అప్పుడు ఆయన పెద్ద కొడుకు సత్యాశ్రయుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.2 మెదక్ జిల్లాలోని కొరపోలులో ఆయన పాలనలోని శాసనం 973 ఏప్రిల్ నాటిది.3

రాష్ట్రకూటుల పతనం

రెండవ తైలపుడు నాల్గవ విక్రమాదిత్యుడు, మధ్య భారత కలచురి కుటుంబానికి చెందిన లక్ష్మణుని కూతురు బొంథాదేవిల కొడుకు.4 1896 నాటి తన చరిత్రలో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) ఈ విషయంలో శాసనాలు సరైనవని భావించారు.4 కానీ ఆ కుటుంబం బాదామి చాళుక్యుల నుంచి నేరుగా వచ్చిందనే వాటి దావాను ఆయన సందేహించారు.4

ఫ్లీట్ రెండు కారణాలు ఇచ్చారు. రెండు వంశాల మధ్య 240 సంవత్సరాలకు శాసనాలు ఏడు తరాలను మాత్రమే కేటాయిస్తాయి.4 అవి కుటుంబ నామాన్ని దీర్ఘ అచ్చుతో, చాళుక్య అని రాస్తాయి. ఆ రూపం బాదామి శాసనాలలో ఎప్పుడూ కనిపించదు.4 “దాదాపు 973లో చాళుక్య వంశం పునరుద్ధరించబడింది” అని మాత్రమే హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) (1909) చెబుతుంది.5

రెండవ కక్కుడు మాల్ఖేడ్ రాష్ట్రకూట వంశపు చివరి రాజు. 973–74లో రెండవ తైలపుడు ఆయనను పడగొట్టాడు.1 ఫ్లీట్ తర్వాతి శాసనాలలోని ఒక పద్యం నుంచి ఆ తేదీని నిర్ణయించారు.6 తైలపుడు రట్టులను (రాష్ట్రకూటులను) నాశనం చేశాడని, ముంజుడు అనే రాజును చంపాడని, పాంచాలుని తల తీసుకున్నాడని ఆ పద్యం చెబుతుంది.6 తర్వాత శ్రీముఖ సంవత్సరం, అంటే 973–74 నుంచి మొదలుపెట్టి ఆయన ఇరవై నాలుగు సంవత్సరాలు పాలించాడు.6

రెండవ కక్కుని చివరి నమోదైన తేదీ 973 జూన్ చివర తర్వాత కొద్ది కాలానికే తైలపుని విజయాన్ని ఫ్లీట్ ఉంచారు.6 రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) తైలపుడిని రాష్ట్రకూటుల కింద ఏదో ఒక ప్రాంతపు పాలకుడిగా, కక్కునిపై తిరుగుబాటు చేసి ఆయనను పూర్తిగా ఓడించినవాడిగా వర్ణించారు.7

తైలపుడు భమ్మహ అనే రాష్ట్రకూటుని కూతురు జాకవ్వె లేదా జక్కలదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు.8 ఆయన బిరుదులు మహారాజాధిరాజ, పరమేశ్వర, పరమభట్టారక.8 ఆయన బిరుదు (పరాక్రమ నామం) ఆహవమల్ల, “యుద్ధంలో మల్లయోధుడు”.8 గుజరాత్ రాష్ట్రాలు తప్ప మొత్తం రాష్ట్రకూట రాజ్యాన్ని ఆయన పొందాడని ఫ్లీట్ నిర్ణయించారు.9 మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు చూడండి.

ముంజుడు, గోదావరి

మాళ్వా పరమార రాజు వాక్పతి ముంజుడు తైలపుని పదహారు సార్లు ఓడించాడని చెబుతారు. ఫ్లీట్ అనుసరించిన కథనం ప్రకారం, ముంజుని చివరి దండయాత్ర “తైలపుని రాజ్యానికి ఉత్తర సరిహద్దుగా ఉందని చెప్పే” గోదావరిని దాటింది.2 అది ఆయన బంధనంతో, తప్పించుకోవడానికి విఫల ప్రయత్నం తర్వాత ఆయన ఉరితీతతో ముగిసింది.2 ముంజుడు 979 వరకు కూడా తెలుసు కాబట్టి, ఇది పాలన మొదట్లోనే జరిగి ఉండదని ఫ్లీట్ గుర్తించారు.2

తెలంగాణలోని శాసనాలు

మెదక్ జిల్లాలోని కొరపోలులో ఉన్న ఒక శాసనం తనను తాను ఆహవమల్ల రెండవ తైలపుని పాలనకు చెందినదిగా చెప్పుకుంటుంది.3 అది శక 895 (శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), శ్రీముఖ నాటిది. పి. బి. దేశాయి (P. B. Desai) దానిని 973 ఏప్రిల్ 10తో సమానం చేశారు.3 దేశాయి దానిని పాలనలోని తొలి శాసనం అన్నారు.3

ఆ సమయంలో రాజు సామంతుడు (అధీన నాయకుడు) సోమ పెర్మాడి, తన భార్య లక్ష్మీబరసితో కలిసి, కసవుల్ డెబ్బైలోని కొరపోలు నుంచి పాలిస్తున్నాడు.3 సోముని తండ్రి బిబ్బరస కట్టించిన బిబ్బేశ్వర దేవాలయానికి భూదానాలను ఆ శాసనం జాబితా చేస్తుంది.3 ఆ సమానం సరైనదైతే, రెండవ కక్కునికి ఫ్లీట్ ఇచ్చిన 973 జూన్ తేదీకి కొన్ని వారాల ముందే మెదక్ ప్రాంతంలో తైలపుడు సింహాసనంపై ఉన్నట్లు ఆ శాసనం చూపిస్తుంది.36

అనుమకొండ (హనుమకొండ) దగ్గర రెండవ తైలపుని అతి తొలి తెలిసిన శాసనాన్ని, జమ్మికుంటలోని ఒక శాసనాన్ని, పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) 995 నాటిదిగా చెప్పారు.10 రాష్ట్రకూట సామంతుడైన కాకతీయ నాయకుడు నాల్గవ గుండ 973 తర్వాత తైలపునికి లొంగడానికి నిరాకరించి, ముదిగొండ చాళుక్య నాయకుల నుంచి కొరవి దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడని కూడా ఆయన వాదించారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి అభిప్రాయంలో, తైలపుని మద్దతుతో విరియాల ఎర్ర అనే నాయకుడు యుద్ధంలో గుండను చంపాడు.1110 తర్వాత ఎర్ర ముదిగొండ నాయకుడు బొట్టు బేతను కొరవిలో పునరుద్ధరించాడు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి దీనిని 10వ శతాబ్దపు చివరి దశాబ్దం నాటిదిగా చెప్పారు.1110 గుండ చిన్న కొడుకు మొదటి బేతరాజు తర్వాత కుటుంబ స్థానాన్ని తిరిగి పొందాడు. కాకతీయులు చూడండి.

వారసత్వం

బహుశా 997 చివరలో రెండవ తైలపుని తర్వాత ఆయన పెద్ద కొడుకు సత్యాశ్రయుడు వచ్చాడు.2 సూయెల్ కూడా సత్యాశ్రయుని సింహాసనారోహణను 997లో ఉంచుతారు.12 యశోవర్మ అని కూడా పిలిచే తైలపుని చిన్న కొడుకు దశవర్మ భాగ్యవతి లేదా భాగలదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు, ఎప్పుడూ పాలించలేదు.13 ఆయన కొడుకు ఐదవ విక్రమాదిత్యుడు సత్యాశ్రయుని తర్వాత వచ్చాడు.13 రెండవ జయసింహుడు (కళ్యాణి చాళుక్య), కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు) చూడండి.

Footnotes

  1. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 432 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. P. B. Desai, introduction to P. Sreenivasachar, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 15, No. 42 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 427 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 426 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 52 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  8. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 428 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 431 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 42. ↩ ↩2 ↩3

  11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 41. ↩ ↩2

  12. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 55 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  13. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 434 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

రాజవంశాలు

కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు)

సుమారు క్రీ.శ. 973–1189

973లో రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టి, సుమారు 1189 వరకు కళ్యాణ (కళ్యాణి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. తెలంగాణ వారి రాజ్యంలో భాగం. వారి పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనాలు మెదక్ జిల్లాలోని కోరపోలు (973) నుండి అలంపురం, గంగాపురం, కొలనుపాక, హనుమకొండల వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ తొలి కాకతీయ నాయకులు, పొలవాస నాయకులు, కందూరు చోడులు వారి సామంతులుగా సేవ చేశారు. వేంగి కోసం వారు ఒక శతాబ్దం పాటు చోళులతో పోరాడారు. 1118 నుండి సుమారు 1126 వరకు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అక్కడ రాజుగా గుర్తింపు పొందాడు. 1150లలో కలచూరులు అధికారం తీసుకున్న తర్వాత, 1163లో కాకతీయులు తమ సొంత సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 424, 426–432. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapters III–IV. [Public domain]
  2. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 15. P. B. Desai's summary of the Korapolu inscription (No. 42); paraphrased. [Public domain in India]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 52–55. Paraphrased. [Public domain in India]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 10. [Public domain]
  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 41–42. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: