వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రి

కృష్ణా జిల్లా నృత్య నాటక కళ కూచిపూడికి చెందిన గొప్ప నర్తకుల్లో, గురువుల్లో వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రి ఒకరు.¹ తెలుగు జానపద కళల చరిత్రకారుడు మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి ఆయనను నాట్యకళానిధి, అంటే “నాట్యకళకు నిధి”, అని పేర్కొన్నారు.¹ ఆ ఊరి పాత నాట్య కుటుంబాల్లో ఒకటైన వేదాంతం వంశానికి ఆయన చెందినవారు.²¹ 1992లో మిక్కిలినేని రాసిన కథనాన్ని ఈ పేజీ అనుసరిస్తుంది.

సత్యభామ, ఇతర పాత్రలు

భామాకలాపంలో నాయిక సత్యభామగా లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రికి అన్నిటికంటే ఎక్కువ పేరు వచ్చింది. ఆ పాత్రను ఆయనంత ప్రజ్ఞతో ఎవరూ వేయలేదని మిక్కిలినేని అంటారు.¹ గొల్లకలాపంలోనూ, దాదినమ్మ వేషం అనే ఏకపాత్ర ప్రదర్శనలోనూ ఆయన నటించారు.¹ దాదినమ్మ ప్రదర్శనలో ఒకే నర్తకుడు శరీరానికి కట్టుకున్న తేలికపాటి మంచం బరువు మోస్తూ మూడు గంటల పాటు పాడుతూ, అభినయిస్తూ, నాట్యం చేసేవాడు. అందులో ఆయన, వెంపటి వెంకటనారాయణ బాగా ప్రసిద్ధులని మిక్కిలినేని పేర్కొన్నారు.³

ఆయన నర్తకుడే కాదు, పండితుడు కూడా. భామాకలాపం మొదట్లో తెరపై ఒక పొడవాటి జడ వేలాడదీసి, కళాకారుడు దాని అర్థాన్ని శ్లోకం శ్లోకంగా వివరించేవాడు. ముందు వరుసలోని పండితులు తప్పులు పట్టడానికి ఎదురుచూసేవారు.⁴ లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రి వంటి ఉద్దండులు “మహాపర్వతంలా” నిలబడి ఆ జడ వర్ణనను పూర్తిచేసి పండితులనూ పామరులనూ ఆశ్చర్యపరిచేవారని మిక్కిలినేని రాశారు.⁴

కొత్త నాట్య పద్ధతి

వీధి భాగవతాల్లో, యక్షగానాల్లో తరతరాలుగా వస్తున్న సాధారణ నృత్య బాణీకి భిన్నంగా లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రి కొత్త పద్ధతి అనుసరించారని మిక్కిలినేని అంటారు.¹ భరతనాట్యశాస్త్ర నియమాల ఆధారంగా, అంతకుముందు అలా ఆడని పాటలకు ఆయన కొత్త నృత్యాలు కూర్చారు.¹ నారాయణతీర్థుల కృష్ణలీలా తరంగిణి తరంగాలు, జయదేవుని అష్టపదులు, క్షేత్రయ్య పదాలు, కృష్ణకర్ణామృతం శ్లోకాలు వాటిలో ఉన్నాయి.¹ ప్రధాన పాత్రల స్వభావాలనూ మనస్తత్వాలనూ నిర్వచించి, కొత్త పద్ధతిలో శిష్యులను తయారుచేశారు.¹

రామాయణం, మండూక శబ్దం, ప్రహ్లాద పట్టాభిషేకం, తాటకీ సంహారం, దశావతారాలు వంటి ఏకపాత్ర నృత్యాలు కూడా ఆయన చేసేవారు.⁵ ఆంధ్ర దేశమంతటా జరిగిన ఆయన నృత్య ప్రదర్శనలు విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి.⁵⁶

సత్కారాలు

ఆయన జీవితమంతా రాజాస్థానాల్లోనే గడిచిందని మిక్కిలినేని రాశారు.⁵ ఆయన నాట్యం చూసిన నర్తకుడు ఉదయశంకర్ ఉండబట్టలేక ఆయనకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు.⁵ ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆయనను ప్రముఖ కళాకారుడిగా గుర్తించి బంగారు కంకణాలతో సత్కరించింది. గవర్నర్ భావనగర్ మహారాజా హయాంలో, పి. వి. రాజమన్నార్ సమక్షంలో ఆ సత్కారం జరిగింది.⁵

శిష్యులు

భామాకలాపం, గొల్లకలాపం ఆయన దగ్గర నేర్చుకున్న శిష్యులు లెక్కలేనంతమంది అని మిక్కిలినేని అంటారు.⁵ తెలుగు సినిమా రంగంలో ప్రసిద్ధులైన వేదాంతం రాఘవయ్య, వెంపటి సత్యం, వెంపటి చినసత్యం వారిలో ఉన్నారు.⁵ మద్రాసులో పేరున్న నాట్యాచార్యుడు రామయ్యపిళ్లై కొన్ని నాట్య రీతులను స్వయంగా ఆయన దగ్గర నేర్చుకున్నారు.⁵ నర్తకి యామినీ కృష్ణమూర్తి కూడా ఇతర గురువులతో పాటు ఆయన దగ్గర నేర్చుకున్నారు.⁷

ఎనభై రెండేళ్లు జీవించి ఆయన 1957 జూలై 13న హైదరాబాదులో చనిపోయారు.⁶

ఆయన సేవచేసిన కళ గురించి కూచిపూడి, పేరిణి పేజీ చూడండి.

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

గ్రంథాలయంలోని ఆధారాల మధ్య ఆయన గురించి భేదాలు లేవు. ఆయన జీవితాన్ని వర్ణించేది మిక్కిలినేని పుస్తకం ఒక్కటే; ఆయన తేదీలు, సత్కారాలు ఆ ఒక్క పుస్తకం మీదే ఆధారపడి ఉన్నాయి.¹⁶

Footnotes

1. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 219 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 203 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

3. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 211 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

4. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (Hyderabad: Telugu University, 1992), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

5. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 220 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 221 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

7. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 225 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩