విద్యానాథుడు

విద్యానాథుడు కావ్య సిద్ధాంతంపై ఒక సంస్కృత గ్రంథం రాశాడు. దానిలోని ఉదాహరణలన్నీ చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని గౌరవార్థం ఉన్నాయి.¹ కాకతీయ రాజ చిహ్నం, కుటుంబపు వంశం, గణపతిదేవుడు, ప్రతాపరుద్రులతో రుద్రమదేవి సంబంధం కోసం పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఈ గ్రంథాన్ని ఉపయోగించారు.²

ప్రతాపరుద్రీయం

విద్యానాథుడు చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థాన కవి. ఆయన ప్రతాపరుద్రీయం రాశాడు. దానిని “ప్రతాపరుద్రుని కీర్తికి ఆభరణం” అనే అర్థంలో ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం అని కూడా అంటారు. అది కావ్య సిద్ధాంతమైన అలంకార శాస్త్రంపై గ్రంథం.²³ ఆ విషయంపై అది ఇప్పటికీ ప్రామాణిక గ్రంథంగా చదవబడుతోందని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) గుర్తించారు.²³

1909లో కె. పి. త్రివేది (K. P. Trivedi) కుమారస్వామి రత్నాపణ వ్యాఖ్యానంతో దానిని సంపాదకత్వం చేశారు.⁴ అది “ఇప్పటికీ దక్షిణ భారతదేశంలో చాలా ప్రజాదరణ పొందింది” అని ఆయన నివేదించారు.⁴ తర్వాతి కావ్యశాస్త్ర రచయితలు దానిని ఉదహరించారు. వారిలో అప్పయ్య దీక్షితులు ఒకరు.⁴ త్రివేదికి తెలిసినంత వరకు అది విద్యానాథుని ఏకైక రచన.⁴

త్రివేది గ్రంథం నుంచే రచయిత కాలాన్ని నిర్ణయించారు:¹

• దానికి ప్రతాపరుద్రుని పేరు పెట్టారు¹
• అది నాయకుని కీర్తిని కావ్య గొప్పతనానికి ప్రధాన మూలంగా చూస్తుంది¹
• దానిలోని ఉదాహరణలన్నీ ఆ రాజు గౌరవార్థం ఉన్నాయి¹

1928లో రాసిన సాహిత్య చరిత్రకారులు చెంచయ్య, భుజంగరావు కూడా ఆ గ్రంథాన్ని ప్రతాపరుద్రుని పాలనలో ఉంచారు.⁵ వ్యాఖ్యాత కోలాచల కుమారస్వామి ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యాత మల్లినాథుని కొడుకు.²

ప్రతాపరుద్ర కల్యాణం నాటకం

నాటక నియమాలను వివరించడానికి, విద్యానాథుడు గ్రంథపు మూడవ భాగంలో ప్రతాపరుద్ర కల్యాణం అనే నమూనా నాటకాన్ని చేర్చాడు. త్రివేది దాని కథను సంక్షిప్తం చేశారు. దానిలో శివుడు “రుద్ర రాజు”కు కలలో కనిపిస్తాడు.⁶ రుద్ర గణపతి రాజు కూతురు, కానీ ఆయన ఆమెకు మగ పేరు పెట్టాడు.⁶ ఆమె అసలు పేరు రుద్రాంబ అని వ్యాఖ్యాత చెబుతాడు.⁶

శివుడు ఆమె మనవడు, “తన ఆజ్ఞ ప్రకారం ఆమె కొడుకుగా దత్తత తీసుకున్న” యువరాజు ప్రతాపరుద్రుని ప్రశంసిస్తాడు.⁶ రాజ్యాన్ని యువరాజు భుజాలపై పెట్టమని ఆయన ఆమెకు చెబుతాడు.⁶ తర్వాత యువరాజు నాలుగు దిక్కులను జయించడానికి బయలుదేరుతాడు.⁶⁷ ఆయన కళింగులను, పాండ్యులను ఓడించి, యాదవ రాజును వెనక్కి తరుముతాడు.⁶⁷

నాటకం వంశవృక్షాన్ని ఇలా ఇస్తుంది:⁷

• గణపతి, ఆయన రాణి సోమ⁷
• వారి కూతురు రుద్రాంబ⁷
• ఆమె కూతురు ముమ్మడాంబ, ముమ్మడాంబ భర్త మహాదేవుడు⁷
• వారి కొడుకు ప్రతాపరుద్రుడు⁷

రుద్రమదేవి రుద్రదేవ మహారాజు అనే మగ పేరుతో సింహాసనం ఎక్కిందనే విషయాన్ని పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఈ గ్రంథం నుంచి తీసుకున్నారు.² రాజ చిహ్నం, కుటుంబపు వంశం, గణపతిదేవుడు, ప్రతాపరుద్రులతో రుద్రమదేవి సంబంధం కోసం కూడా ఈ గ్రంథాన్ని ఉపయోగిస్తారు.²

చారిత్రక ఆధారంగా

విద్యానాథుడు కాకతీయ రాజధానిని “ఒకే రాయి” అనే అర్థంలో ఏకశిల అంటాడు. మూడు ప్రసిద్ధ లింగాల (శివుని రాతి చిహ్నాలు) పేరు మీద ఆయన తెలుగు దేశాన్ని త్రిలింగ అంటాడు. త్రివేది వాటిని శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామంగా గుర్తించారు.¹⁸ ఆయన కాళేశ్వరాన్ని ఉత్తర ఆర్కాట్ జిల్లాలోని కాళహస్తి ఆలయంగా భావించారు.¹ పరబ్రహ్మశాస్త్రి దానిని కరీంనగర్ జిల్లాలోని కాళేశ్వరంగా గుర్తించారు.⁸

కుటుంబం పూజించిన దుర్గాదేవి రూపమైన కాకతి నుంచి కుటుంబపు పేరు వచ్చిందని వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది.¹ ప్రతాపరుద్రుని తల్లిదండ్రులను ఈ గ్రంథం మహాదేవుడు, ముమ్మడాంబ అని చెబుతుంది.⁹ అది ఆయనకు చలమర్తిగండ అనే బిరుదు ఇచ్చి, ఆయన ధ్వజంపై వరాహాన్ని వర్ణిస్తుంది.⁹

ప్రతాపరుద్రుని కాలం వరకు కాకతీయ ధ్వజంపై ఉన్న గరుడుని (ఒక పౌరాణిక పక్షి) గురించి ఈ గ్రంథం ప్రస్తావిస్తుంది.¹⁰ ఈ ప్రస్తావనల వల్ల ఈ చిహ్నం మొదట జైనమతానికి చెందినదని పరబ్రహ్మశాస్త్రి సూచించారు.¹⁰ కుటుంబపు కులం గురించి, కాకతీయ వంశం సూర్య, చంద్ర వంశాలు రెండింటినీ మించిందని విద్యానాథుడు చెబుతాడు.¹¹ సూర్యవంశ క్షత్రియ వంశం అని ఇతర శాసనాలు చేసే వాదనలతో పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఈ మాటను పోల్చి చూశారు.¹¹

శతాబ్దాల తర్వాత కూడా మధ్య భారతదేశంలో ఈ గ్రంథం తెలుసు. దంతేవారలోని 1702–03 నాటి ఒక శాసనం దానిలోని ఒక పద్యాన్ని ఉదహరిస్తుందని దాని సంపాదకుడు హీరాలాల్ (Hira Lal) గుర్తించారు.¹² ఈ శాసనంలో బస్తర్ రాజులు “కాకతి ప్రతాపరుద్రుని” సోదరుని నుంచి వంశాన్ని చెప్పుకున్నారు.¹²

త్రిలింగ అనే పేరు

నాటకంలోని ఒక పద్యంలో విద్వాంసులైన పౌరులు శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామాలలో నివసించే దేవుళ్ల పేరు మీద రాజును ఆశీర్వదిస్తారు.¹³ ఈ దేవుళ్ల వల్ల దేశం త్రిలింగగా ప్రసిద్ధి చెందింది.¹³

కాళేశ్వరం ఎక్కడ ఉందో విద్యానాథుడు చెప్పడు. కానీ మెకంజీ వ్రాతప్రతులపై విల్సన్ (Wilson) సూచీ (1828) దానిని గోదావరిపై ఉంచింది.¹⁴ ఈ రచనలు కూడా అదే పఠనాన్ని ఇస్తాయి:^15161718

• ఆర్డెన్ (Arden) తెలుగు వ్యాకరణం (1873)¹⁵
• అదే సంవత్సరపు నెల్లూరు మాన్యువల్¹⁶
• నిజాం రాజ్యంలోని కులాలపై సిరాజ్ ఉల్ హసన్ (Siraj ul Hassan) సర్వే (1920)¹⁷
• చెంచయ్య, భుజంగరావు (1928)¹⁸

ఆర్డెన్, నెల్లూరు మాన్యువల్ ద్రాక్షారామ దేవుని పేరు మీద మూడవ ఆలయాన్ని భీమేశ్వరం అంటాయి.¹⁵¹⁶ 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దానికి బదులు కాళహస్తి పేరు చెబుతుంది.¹⁹ తెలగాణ్య సమాజం తమ మూల నివాసాన్ని శ్రీశైలం, కాళహస్తి, ద్రాక్షారామాల మధ్య “త్రిలింగ దేశం”లో ఉంచిందని 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ నివేదిస్తుంది.²⁰

హెన్రీ మారిస్ (Henry Morris) గోదావరి జిల్లా చరిత్ర (1878) టాలెమీ “ట్రిగ్లిఫమ్” లేదా “ట్రిలింగమ్”ను ఆ పేరు తొలి రూపంగా చదివింది.²¹ అదే సంవత్సరం ఎ. సి. బర్నెల్ (A. C. Burnell) టాలెమీ పదాన్ని “ట్రికలింగాన్” అనే దానికి ప్రతి రాసేవాని తప్పుగా భావించారు.²² ఆ పేరుకు లింగాలతో ఏదైనా సంబంధం ఉందని ఆయన సందేహించారు.²²

విద్యానాథుడు, అగస్త్యుడు

ఒక పద్యంలో విద్యానాథుడు తనను తాను అగస్త్య మునితో పోల్చుకుంటాడు. ఈ పద్యం ఆధారంగా, కొందరు పండితులు ఆయన అగస్త్యుడు ఒకరే అని భావించారు. అగస్త్యుడు ఆ కాలపు విస్తృత కవి. ఆయనకు డెబ్బై నాలుగు రచనలు ఆపాదిస్తారు. వాటిలో మూడు మిగిలాయి: బాలభారతం, నలకీర్తికౌముది, కృష్ణచరితం. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఈ అభిప్రాయాన్ని స్వీకరించకుండా నివేదించారు.³ విజయనగర యువరాజు కుమార కంపనుని రాణి గంగాదేవికి అగస్త్యుడు గురువు అని కూడా చెబుతారని ఆయన గుర్తించారు.³

Footnotes

1. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 8–9. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 293–294. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xiv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

7. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

8. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 282. ↩ ↩²

9. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xiii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 272. ↩ ↩²

11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 27–29. ↩ ↩²

12. Hira Lal, “Dantewara Sanskrit and Hindi Inscriptions of Dikpaladeva; Samvat 1760”, Epigraphia Indica XII (1913–14), p. 243 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), p. 213, v. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. H. H. Wilson, The Mackenzie Collection, Vol. I (1828), pp. 272–273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. A. H. Arden, A Progressive Grammar of the Telugu Language (1873), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. J. A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 147 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), p. 121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

18. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 192 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), p. 166 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. A. C. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (2nd ed., 1878), p. 23, note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²