ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

గణపేశ్వరం

కృష్ణా డెల్టాలోని దివి దీవిపై తలగడ-దివి దగ్గర ఉన్న చిన్న గ్రామం. కాకతీయ సేనాని జాయప తన రాజు గణపతిదేవుడి గౌరవార్థం 1231లో అక్కడ కట్టించిన గణపేశ్వర ఆలయం పేరు మీద దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.

చోటు, పేరు

గణపేశ్వరం కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గర, దివి దీవిపై తలగడ-దివి దగ్గర ఉన్న చిన్న గ్రామం.1 1890లలో ఇది కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా) జిల్లాలోని బందరు (మచిలీపట్నం, అప్పుడు మసులిపటం) తాలూకాలో ఉండేది.2 దీనికి గణపేశ్వర లేదా గణపతీశ్వర అనే శివాలయం పేరు వచ్చింది.3 కాకతీయ సేనాని జాయప ఆ ఆలయాన్ని కట్టించి, దానికి తన రాజు గణపతిదేవుడి పేరు పెట్టాడు.3

దివి అనే పేరు శాసనం ఈ దీవికి వాడిన సంస్కృత పదం ద్వీపకు తెలుగు రూపం అని హుల్ష్ (Hultzsch) వివరించారు.3

కాకతీయ చరిత్ర

కాకతీయుల కంటే ముందు అయ్య అనే స్థానిక నాయకుల కుటుంబం దివిని పాలించింది.41 జాయప శాసనం ప్రకారం, ఆయన తాత నారాయణుడు చోడి అనే రాజు కోసం దీవికి కోట కట్టించాడు.4 నారాయణుడు అక్కడ చెరువులు, ఆలయాలు కూడా కట్టించాడు.4

గణపతిదేవుడి పాలన ప్రారంభంలో సేనాని మల్యాల చౌండ నాయకత్వంలోని కాకతీయ సైన్యం దీవి కోటను పట్టుకుందని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) రాశారు. గణపతి అయ్య కుటుంబాన్ని తన సామంతులుగా అక్కడే ఉంచి, యువకుడైన జాయపను (జాయప సేనాని) తన సేవలోకి తీసుకున్నాడు.1 గణపతి జాయప ఇద్దరు అక్కలు నారమ, పేరమలను పెళ్లి చేసుకుని, జాయపను సేనానిగా చేశాడని శాసనం చెబుతుంది.3

జాయప ఆలయాన్ని 1231 ఏప్రిల్‌లో ప్రతిష్ఠించారు.3 దాని తెలుగు శాసనం ఆలయానికి పడవల నుంచి వచ్చే సుంకాలను, గ్రామ ఆదాయాలను, ఎప్పుడూ వెలిగే ఒక దీపం కోసం 25 ఆవులను ఇచ్చింది.3 గణపతిదేవుడు జయించక ముందు వెలనాటి నాయకుల కాలంలో దివి ఒక రేవు అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.5

తర్వాతి శాసనాలు

1890లలో జాయప శాసనం ఉన్న స్తంభం గ్రామంలోని దుర్గాంబ ఆలయం ముందు ఉండేది.2 దానిపై శక 1235 (శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నుంచి 1693 వరకు తేదీలున్న తర్వాతి నాలుగు శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి.2 వాటిలో ఒకటి నది సముద్రంలో కలిసే చోట గణపతి పేరు మీద ఉన్న ఒక లింగాన్ని (శివుడి రాతి చిహ్నాన్ని) పేర్కొంటుంది.2 మరొకటి “అందమైన పెద-దివిపురంలోని” గణపేశ్వర దేవుడిని పేర్కొంటుంది.2

అదే స్తంభంపై ఉన్న తర్వాతి శాసనాల తెలుగు పాఠాన్ని South-Indian Inscriptions (దక్షిణ భారత శాసనాలు) IV ముద్రిస్తుంది.6 వాటిలో ఒకదాని తేదీ శక 1268 (1346–47).678 దానిలో ముసునూరి నాయకుడు ముసునూరి కాపయ నాయకుడి సేవకులలో ఒకరు కాపయ పుణ్యం కోసం దేవుడికి దానం చేశాడు.678 శాసనం కాపయను అరుమనంగంటి నగరానికి ప్రభువు అని పిలుస్తుంది.678

Footnotes

  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 107–108. ↩ ↩2 ↩3

  2. E. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription (1894–95), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Hultzsch, Ganapesvaram Inscription (1894–95), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 257. ↩

  6. H. Krishna Sastri (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. IV (1923), pp. 311–312, Nos. 948–950 (archive.org (opens in a new tab)). Telugu text. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “Vilasa Grant of Prolaya-nayaka”, Epigraphia Indica XXXII (1957–58), p. 256 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  8. M. Somasekhara Sarma, “Kapaya Nayaka”, Journal of the Andhra Historical Research Society V (1931), p. 218 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

గణపతిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1199–1262

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

జాయప సేనాని

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1253

దివి అయ్య కుటుంబానికి చెందిన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి. గణపతి ఆయన ఇద్దరు సోదరీమణులను పెళ్లి చేసుకుని, ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా, వెలనాడు పాలకుడిగా చేశాడు. ఆయన 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు. నృత్యంపై సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు.

ముసునూరి కాపయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1336–1368 కాలంలో ప్రసిద్ధుడు), ప్రోలయ నాయకుని దాయాది, వారసుడు. ఆయన ఢిల్లీ అధిపతుల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడు'గా పాలించాడు. ఆయనను బరనీ చెప్పిన కన్య నాయక్‌గా, ఫెరిష్తా చెప్పిన కృష్ణ నాయక్‌గా గుర్తిస్తారు. ఆయన బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు సాయం చేశాడు, తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను వారికి కోల్పోయాడు. దాదాపు 1368లో రేచర్ల వెలమలు ఆయనను పడగొట్టారు.

శాసనాలు

గణపేశ్వరం శాసనం

క్రీ.శ. 1231

కృష్ణా డెల్టాలోని దివి ద్వీపంపై 1231 ఏప్రిల్ నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. గణపతిదేవుని సేనాని జాయ (జాయప) కట్టించి, తన రాజు పేరు మీద గణపేశ్వరం అని పేరు పెట్టిన శివాలయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. III (1894–95) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1895, pp. 82–84. [Public domain]
  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 107–108, 257. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. H. Krishna Sastri (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. IV (opens in a new tab), Government of Madras / Archaeological Survey of India, 1923, pp. 311–312, Nos. 948–950. [Public domain]
  4. D. C. Sircar and B. Ch. Chhabra (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXII (1957–58) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1959, pp. 256. Paraphrased. [Public domain in India]
  5. M. Somasekhara Sarma, Kapaya Nayaka, Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. V (1931), pp. 217-232 (opens in a new tab), Andhra Historical Research Society, Rajahmundry, 1931, pp. 218. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: