తెలుగు చరిత్రTelugu History

కృష్ణా (పాత జిల్లా)

పాత కృష్ణా జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కృష్ణా నది ఉత్తర ఒడ్డున, డెల్టా చుట్టూ ఉండేది. మచిలీపట్నం, విజయవాడ ఈ జిల్లాలోనే ఉండేవి. 1611 నుంచి ఇంగ్లీషువారు మచిలీపట్నంలో వ్యాపారం చేశారు. జిల్లా 1859లో ఏర్పడింది. 1904లో గుంటూరు, 1925లో పశ్చిమ గోదావరి దీని నుంచి విడిపోయాయి. కృష్ణా ఆనకట్ట డెల్టాను వరి సాగు ప్రాంతంగా మార్చింది. కొండపల్లి బొమ్మలు, మచిలీపట్నం కలంకారీ ఇక్కడి ప్రసిద్ధ చేతిపనులు. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని కృష్ణా, ఎన్టీఆర్, ఏలూరు జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత కృష్ణా జిల్లా కృష్ణా నది ఉత్తర ఒడ్డున, ఆ నది డెల్టా చుట్టూ, బంగాళాఖాతం తీరాన ఉండేది.12 జిల్లా కేంద్రం మచిలీపట్నం రేవు.345 జిల్లాలో ప్రధాన రవాణా కూడలి పట్టణం విజయవాడ.345 1859లో ఇది ఏర్పడింది.67 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.67

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

జగ్గయ్యపేట, గుడివాడలలో బౌద్ధ స్తూపాలు ఉండేవి.8 పంతొమ్మిదో శతాబ్దం చివర్లో బయటపడిన జగ్గయ్యపేట దగ్గరి స్తూపం 66 అడుగుల వెడల్పుతో, చుట్టూ పాలరాతి శిల్పాలతో ఉండేది.3

1908 గెజిటీర్ ప్రకారం ఏడో శతాబ్దం మొదట్లో తూర్పు చాళుక్యులు వచ్చారు.9 సుమారు 999లో చోళులు వారి స్థానంలోకి వచ్చారు.910 దాదాపు రెండు శతాబ్దాల తర్వాత వరంగల్ కాకతీయులు వచ్చారు.910 వారి తర్వాత ఉత్తర భాగాన్ని ఒడిశా రాజులు, దక్షిణ భాగాన్ని రెడ్డి రాజులు పాలించారు.10

సుమారు 1360లో రెడ్డి రాజులు కొండపల్లి కొండ కోటను కట్టారు.3 అది చాలాసార్లు చేతులు మారింది.3 1471లో బహమనీ సుల్తాను, సుమారు 1515లో కృష్ణదేవరాయలు, 1531లో సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా దాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.3 1515లో కృష్ణదేవరాయలు ఒడిశా గజపతుల నుంచి జిల్లా ఉత్తర భాగాన్ని గెలుచుకున్నాడు.10

గోల్కొండ, యూరోపియన్ వర్తకులు

1565లో విజయనగరం పతనం తర్వాత ఈ ప్రాంతం గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీల చేతికి వెళ్లింది.10 వారి చివరి మంత్రులు అక్కన్న, మాదన్న విజయవాడను తమ కేంద్రంగా చేసుకున్నారు.11 1687లో జిల్లా ఔరంగజేబు సామ్రాజ్యంలో చేరింది.10

గోల్కొండ సుల్తానుల కాలంలో నూజివీడు ప్రాంతంలో, కొండపల్లికి పడమటి పరిటాలలో వజ్రాలు తవ్వేవారు.12 ప్రసిద్ధ పిట్ (రీజెంట్) వజ్రం పరిటాలలో దొరికిందని ఒక కథనం చెబుతుంది.13

1611లో ఇంగ్లీషువారు భారతదేశంలో తమ రెండో స్థావరాన్ని మచిలీపట్నంలో పెట్టారు.10 1641లో మద్రాసుకు మారే వరకు అదే వారి కేంద్రం.10 ఇంగ్లీషువారు వచ్చిన మూడేళ్లకు డచ్చివారు, 1669లో ఫ్రెంచివారు వచ్చారు.10 ఒకప్పుడు మచిలీపట్నం నుంచి మంచి తివాచీలు ఇంగ్లండుకు ఎగుమతి అయ్యేవి.13

కంపెనీ, జిల్లా

1752లో దక్కన్ సుబేదారు ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచివారికి ఇచ్చాడు.10 1758లో క్లైవ్ బెంగాల్ నుంచి కల్నల్ ఫోర్డ్‌ను వారిపైకి పంపాడు.10 1759 మొదట్లో ఫోర్డ్ మచిలీపట్నం కోటపై దాడి చేసి గెలిచాడు.14 1759 మే 14 నాటి ఒప్పందంతో ఆ పట్టణం, దానికి చెందిన ప్రాంతం కంపెనీ అధీనంలోకి వచ్చాయి.14 1766లో జనరల్ కైలాడ్ నిజాం నుంచి కొండపల్లిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.3

మొదట మచిలీపట్నం నుంచి ఒక చీఫ్, కౌన్సిల్ పాలించారు.10 1794లో గుంటూరులో, మచిలీపట్నంలో కలెక్టర్లను నియమించారు.10 1859 డిసెంబర్‌లో తీర జిల్లాలను గోదావరి, కృష్ణా (అప్పట్లో కిస్ట్నా) అనే రెండు కొత్త జిల్లాలుగా మార్చారు.61516

విజయవాడ దగ్గర కృష్ణా నదిపై పెద్ద ఆనకట్ట 1854లో పూర్తయింది.17 అది పది ప్రధాన కాలువలకు నీరిచ్చింది.17 ఆ తర్వాత ఈ ప్రాంతంలో తీవ్రమైన కరువు రాలేదని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.9 అయితే 1864లో ఉప్పెన రూపంలో మరో విపత్తు వచ్చింది.9 దానిలో మచిలీపట్నం చుట్టుపక్కల సుమారు 30,000 మంది మునిగి చనిపోయారు.9

జిల్లాలో మార్పులు, 1904–1925

1904లో కృష్ణా జిల్లాలోని ఏడు తాలూకాలు కొత్త గుంటూరు జిల్లాలో చేరాయి.1819 దానికి బదులుగా గోదావరి జిల్లా నుంచి ఏలూరు సహా ఐదు తాలూకాలు ఈ జిల్లాకు వచ్చాయి.19 1925లో పాత కిస్ట్నా జిల్లా నుంచి కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి అనే రెండు జిల్లాలు ఏర్పడ్డాయని 1931 జనాభా లెక్కలు చెబుతాయి.2021

1925 తర్వాత చిన్న సరిహద్దు సర్దుబాట్లు తప్ప జిల్లాలో పెద్ద మార్పులు రాలేదు.1 1959లో మునగాల పరగణా (చుట్టూ వేరే రాష్ట్రం ఉన్న భూభాగం) నల్గొండ జిల్లాకు వెళ్లింది.1

1953–2014

1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.22 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో కృష్ణా ఒకటి.23 భారత జాతీయ జెండాను రూపొందించిన పింగళి వెంకయ్య ఈ జిల్లావారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.24 తెలుగుదేశం పార్టీని స్థాపించి ముఖ్యమంత్రి అయిన ఎన్.టి.రామారావు పేరును కూడా అది పేర్కొంటుంది.24

1985లో జిల్లాలోని నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఉన్న 18 తాలూకాలను 50 మండలాలుగా మార్చారు.25 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.26

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:7

పాలన

1961లో జిల్లాలో బందరు, విజయవాడ, గుడివాడ, నూజివీడు అనే నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో పది తాలూకాలు ఉండేవి.1 13 పట్టణాలు ఉండేవి.1 వాటిలో రెండు నగరాల్లో ఒక్కొక్క దాని జనాభా లక్షకు పైగా ఉండేది.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1961 హ్యాండ్‌బుక్ జిల్లాలో డెల్టా, మెట్ట ప్రాంతం అనే రెండు భౌగోళిక భాగాలను వివరిస్తుంది.1 బందరు, దివి, గుడివాడ, కైకలూరు తాలూకాలు డెల్టాలో ఉండేవి.2 సుమారు 150 చదరపు మైళ్ల కొల్లేరు సరస్సు కైకలూరు తాలూకాలో ఉంది.2 వేసవిలో అది దాదాపు ఎండిపోతుంది.2

1903–04లో పాత జిల్లాలో సాగైన భూమిలో నాలుగో వంతులో వరి పండేది.27 సాగునీరు అందే భూమిలో దాదాపు 90 శాతానికి ప్రభుత్వ కాలువలే నీరిచ్చాయి.17 2001 నాటికి కృష్ణా ఆనకట్ట నీటిపారుదల వ్యవస్థ, పోలంపల్లి దగ్గరి మున్నేరు ఆనకట్ట, నాగార్జునసాగర్ కలిసి 9.14 లక్షల ఎకరాలకు నీరిచ్చాయి.28 సాగైన 18.26 లక్షల ఎకరాల్లో 10.26 లక్షల ఎకరాల్లో వరి పండింది.28

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

కొండపల్లి తన కొండల్లో పెరిగే తేలికపాటి కలపతో చేసే బొమ్మలకు పేరుపొందింది.1229 చేతితో అచ్చు వేసే కలంకారీ బట్టలకు మచిలీపట్నం పేరుపొందింది.29 వాటికి విదేశాల్లోనూ గిరాకీ ఉండేది.29 పరిశ్రమల్లో జిల్లా బాగా ముందుందని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.29

2001 నాటికి జిల్లాలో 45 పెద్ద, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు ఉండేవి.30 అవి ఎక్కువగా విజయవాడ, గుడివాడ, మచిలీపట్నం, కొండపల్లి, నూజివీడు, జగ్గయ్యపేటల్లో ఉన్నాయి.30 అవి సిమెంటు, నూలు, చక్కెర, పాల పొడి, మామిడి గుజ్జు వంటివి తయారు చేసేవి.30 చిలకలపూడి రోల్డ్ గోల్డ్ నగల పేరును కూడా 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.24

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.31 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.32

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19018,61,068
195117,36,429
196120,76,956
198130,48,463
200141,87,841
201145,17,398

1901లో పాత, పెద్ద కిస్ట్నా జిల్లాలో క్రైస్తవుల శాతం మద్రాసు రాష్ట్రంలోని ఏ జిల్లా కంటే ఎక్కువ.33

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. i (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. ii (PDF p. 20) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 319 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 183 (Eluru; Gazette No. 482), No. 184 (Krishna; Gazette No. 483) and No. 185 (NTR; Gazette No. 484), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 183 (opens in a new tab), 184 (opens in a new tab), 185 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 301 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 302 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 321 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 308 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 309 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Hemingway, Godavari (1907), p. 169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 307 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Hemingway, Godavari (1907), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 328, s.v. Guntur District (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  22. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (2006), p. 22 (PDF p. 58) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  25. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (2006), p. 10 (PDF p. 46) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  26. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  27. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 306 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (2006), p. 15 (PDF p. 51) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  29. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. vi (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  30. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (2006), p. 16 (PDF p. 52) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  31. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (2006), p. xxvii (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  32. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Krishna District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 11 (PDF p. 29) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  33. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 304 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (13)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (5)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (14)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (12)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 3; 86. [Public domain]
  4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 169; 178. [Public domain]
  5. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 299–309, 312, 319–325; 328. [Public domain]
  6. M. W. M. Yeatts, Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1932, pp. 3; 12. [Public domain]
  7. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (opens in a new tab), Census of India, 1966, i–vi, xii–xiii. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxvii, 10, 15–16, 22. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Krishna District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 11. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  11. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  12. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: