ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

జాయప సేనాని

దివి అయ్య కుటుంబానికి చెందిన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి. గణపతి ఆయన ఇద్దరు సోదరీమణులను పెళ్లి చేసుకుని, ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా, వెలనాడు పాలకుడిగా చేశాడు. ఆయన 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు. నృత్యంపై సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు.

జాయ కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి.12 ఆయన 1231లో దివి ద్వీపంలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.1 నృత్యంపై సంస్కృత పుస్తకం నృత్త రత్నావళి కోసం ఆయనను ఎక్కువగా గుర్తుంచుకుంటారు.34

కుటుంబం

జాయన లేదా జాయపుడు అని కూడా పిలిచే జాయ, కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి దివి (ద్వీప) ద్వీపపు నాయకులైన అయ్య కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఆయన నిలిపిన 1231 నాటి గణపేశ్వరం శాసనం ఆయన కుటుంబాన్ని అయ్య వంశానికి చెందిన భీముని నుంచి గుర్తిస్తుంది.5 భీముడు వెలనాడు దేశంలోని క్రొయ్యూరులో నివసించాడు. ఆయన కొడుకులు చోడి అనే రాజుకు సేవ చేశారు.5 వారిలో ఒకరైన నారాయణుడు దివిని కోటగా బలపరిచి, దాని ప్రభుత్వాన్ని పొందాడు.5

జాయ తండ్రి పిన్న చోడి, తల్లి దామాంబలకు నారాంబ, పేరమాంబ అనే ఇద్దరు కూతుళ్లు, పృథ్వ, జాయ, నారాయణ అనే ముగ్గురు కొడుకులు.51 చేబ్రోలు శాసనం ఆయన తల్లిని ఒక వెలనాటి నాయకుని మేనకోడలిగా (niece) చెబుతుందని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) గుర్తించారు.6

గణపతిదేవుని సేవలో

గణపతిదేవుని పాలన మొదట్లో కాకతీయ సేనాపతి మల్యాల చౌండ దివిని తీసుకున్నాడు.7 అయ్య నాయకులు వెలనాటి రాజు పృథ్వీశ్వరుని తరఫున దానిని నిలుపుకున్నారు.7 గణపేశ్వరం శాసనం ప్రకారం, గణపతి దివితో సహా వెలనాడు దేశాన్ని జయించాడు.1 ఆయన జాయ సోదరీమణులను తన భార్యలుగా తీసుకుని, జాయను తన సేవలోకి తీసుకుని సేనాపతిగా చేశాడు.1

రాజు ఆ బాలుడిని విద్య కోసం గుండామాత్యుడు అనే మంత్రి దగ్గర ఉంచాడని జాయ సొంత గ్రంథం నుంచి పరబ్రహ్మశాస్త్రి జోడిస్తారు.82 తర్వాత రాజు ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా నియమించాడు.82

వైరిగోధూమఘరట్ట అనే బిరుదు ఉన్న ఒక శత్రువుపై తొలి విజయాన్ని శాసనం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది. ఆ బిరుదుకు గోధుమల లాంటి శత్రువులకు తిరగలి అని అర్థం.19 పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆ విజయాన్ని 1213కు ముందు కళింగలో జరిగిన కాకతీయ దండయాత్రలతో ముడిపెట్టారు.9

దాదాపు 1209–10 నుంచి జాయ చందవోలు రాజధానిగా, వెలనాటి చోడుల పాత దేశమైన వెలనాడును పాలించాడు.2 శక 1135 (1213–14; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి)లో గణపతిదేవుని నుంచి ఆయన చేబ్రోలు నగరాన్ని పొందాడని చేబ్రోలులోని ఆయన శాసనం నమోదు చేస్తుంది.1011 అది ఆయనను రాజు గజదళాధిపతి అంటుంది. పట్టణం చుట్టూ గోడ కట్టించినట్లు, దాని దేవాలయాలను మరమ్మతు చేయించినట్లు ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.1011 ఇ. హుల్ట్‌జ్ (E. Hultzsch) దీనిని “గణపతి పాలనలో ధృవీకరించిన తొలి తేదీ” అన్నారు.1011

దక్షిణ దండయాత్ర నుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు గణపతి ఆయనకు ఆ ప్రాంతపు ప్రభుత్వాన్ని ఇచ్చాడని అదే శాసనం చెబుతుందని పరబ్రహ్మశాస్త్రి గుర్తించారు.12 జాయ తర్వాత ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో మంత్రి అయ్యాడు, కానీ ప్రజలలో సేనాని (సేనాపతి)గానే ప్రసిద్ధుడిగా ఉన్నాడు.2 1246లో ఆయన మంత్రి మంచిరాజు రాజు తరఫున కరీంనగర్ ప్రాంతంలో ఒక కాలువ వివాదాన్ని విచారించాడు.13

1253లో జాయ ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర దేవునికి ఒక దీపం ఇచ్చాడు.14 అప్పటికి పాలనలో లేని ఒక చోళ రాజు పాలనా సంవత్సరం ద్వారా ఆయన ఆ దానానికి తేదీ వేశాడు.14 పరబ్రహ్మశాస్త్రి దీనిని చోళ అధికారంగా కాకుండా స్థానిక ఆచారం పట్ల గౌరవంగా భావించారు.14

గణపేశ్వర దేవాలయం

దివిలో జాయ ఒక శివాలయం కట్టించి, తన రాజు పేరు మీద దానికి గణపేశ్వరం, లేదా గణపతీశ్వరం అని పేరు పెట్టాడు. గణపేశ్వరం అనే పల్లె ఇప్పటికీ ఆ పేరును నిలుపుకుంది. ఎస్. బి. దీక్షిత్ (S. B. Dikshit)ను అనుసరించి హుల్ట్‌జ్ దాని ప్రతిష్ఠను 1231 ఏప్రిల్ 7 నాటిదిగా చెప్పారు. హంగెగడ్డ దగ్గర ఆగే ప్రతి పడవ నుంచి వచ్చే సుంకాలను శాసనంలోని తెలుగు భాగం దేవాలయానికి కేటాయిస్తుంది.1 అది దేవాలయానికి చాలా గ్రామాల ఆదాయాన్ని, అఖండ దీపం కోసం ఇరవై ఐదు ఆవులను కూడా ఇస్తుంది.1

నృత్త రత్నావళి

జాయ నృత్యం, నాటకంపై ఎనిమిది అధ్యాయాల సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు. గణపతిదేవుని కాలపు ఆంధ్ర స్థానిక, ప్రాంతీయ నృత్యాలైన దేశి నృత్యంపై దానిలోని ప్రత్యేక అధ్యాయం కోసం పరబ్రహ్మశాస్త్రి దానిని అన్నిటికంటే ఎక్కువగా విలువైనదిగా భావించారు. వి. రాఘవన్ (V. Raghavan) దానిని సంపాదకత్వం చేశారు. అది 1965లో ప్రచురితమైంది.34

సంగీతంపై గీత రత్నావళి, వాద్యాలపై వాద్య రత్నావళి కూడా జాయ రాశాడని చెబుతారు.215 రెండింటిలో ఏదీ మిగిలి ఉన్నట్లు తెలియదు.215 కాకతీయ దేవాలయాలపై చెక్కిన నర్తకులను ఆయన వర్ణించిన ప్రాంతీయ శైలులతో నృత్య నిపుణులు కొందరు పోల్చారు.16

Footnotes

  1. E. Hultzsch, “Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 168. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 10. ↩ ↩2

  4. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 294–295. ↩ ↩2

  5. E. Hultzsch, “Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 167. ↩

  7. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 107. ↩ ↩2

  8. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 107–108. ↩ ↩2

  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 110. ↩ ↩2

  10. E. Hultzsch, “Chebrolu Inscription of Jaya; after Saka-Samvat 1135”, Epigraphia Indica V (1898–99), p. 142 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. E. Hultzsch, “Chebrolu Inscription of Jaya; after Saka-Samvat 1135”, Epigraphia Indica V (1898–99), p. 143 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 109. ↩

  13. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 190. ↩

  14. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 176. ↩ ↩2 ↩3

  15. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 295. ↩ ↩2

  16. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 303. ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. III (1894–95) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1895, pp. 83–84. E. Hultzsch, Ganapesvaram inscription of the time of Ganapati (No. 15). [Public domain]
  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 10, 107–110, 167–168, 176, 190, 294–295, 303. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. V (1898–99) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the 1959 Government of India Press facsimile reprint), 1899, pp. 142–143. E. Hultzsch, Chebrolu inscription of Jaya (No. 17). [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: