పొట్నూరు

గ్రామం

1907 నాటి విశాఖపట్నం గెజిటీర్ పొట్నూరును భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లీపటం)కు పన్నెండు మైళ్ల దూరంలో, చిట్టివలస నది ఒడ్డున, 2,834 మంది జనాభా గల గ్రామంగా వర్ణిస్తుంది.¹ అది ఇలా చెబుతుంది: “ప్రస్తుతం చాలా అప్రధానమైనది అయినా, ఇది పూర్వం ముఖ్యమైనది.”¹

శ్రీకృష్ణదేవరాయల విజయ స్తంభం

గెజిటీర్ శ్రీకృష్ణదేవరాయలను “సుమారు 1515లో ఒరిస్సాను జయించిన విజయనగర రాజు” అని పిలుస్తుంది.¹ గెజిటీర్ ప్రకారం, తన విజయాలను నమోదు చేసే విజయ స్తంభాన్ని నాటడానికి ఆయన పొట్నూరును ఎంచుకున్నాడు.¹

గెజిటీర్ కవి అల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్రను ఉదహరిస్తుంది.¹ రాజు జామి, కొట్టం, వడ్డాది, పొట్నూరులను ధ్వంసం చేశాడని పెద్దన చెబుతాడు.¹ పొట్నూరులో ఆయన కళింగ రాజుపై తన విజయాల కథను చెక్కిన, “తాటి చెట్టంత ఎత్తైన” స్తంభాన్ని నాటాడు.¹ కృష్ణదేవుడికే ఆపాదించే ఆముక్తమాల్యద కావ్యంలోని ఒక భాగాన్ని కూడా గెజిటీర్ ఉదహరిస్తుంది.¹

కృష్ణదేవుడు ఉత్తరాన పొట్నూరు వరకు ముందుకు వెళ్లాడని, “అక్కడ ఆయన ఒక విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడని” గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.² అక్కడి నుంచి ఆయన ప్రతాపరుద్రుడిని యుద్ధానికి సవాలు చేశాడు.²

తెలుగు ఆధారాలు

ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (S. Krishnaswami Aiyangar) సంగ్రహాలు కథను మరింత వివరంగా చెబుతాయి. రాయవాచకములో కృష్ణదేవుడు కనుమలను దాటి పొట్నూరి సింహాద్రి వద్ద శిబిరం వేశాడు.³ గజపతి తన రాజధాని నుంచి పారిపోయినప్పుడు, “ఆయన పొట్టునూరి సింహాద్రి వద్ద ఒక విజయ స్తంభాన్ని నాటాడు”.³ గజపతిపై తన విజయాన్ని స్మరించుకోవడానికి ఆయన పొట్నూరులో శాసనాలున్న ఒక ఎత్తైన స్తంభాన్ని నాటాడని ఆముక్తమాల్యద చెబుతుంది.⁴

కృష్ణదేవుడు “సింహాద్రి వద్ద తన విజయ శాసనాన్ని నిలిపాడని” పెద్దనకు ఆపాదించే ఒక పద్యం గజపతికి గుర్తు చేస్తుంది.⁵ అచ్యుతరాయాభ్యుదయం స్తంభం ఉన్న చోటును పటుపెట్టనూర్పుర అని పేర్కొంటుంది.⁶ అయ్యంగార్ దీన్ని సింహాద్రి దగ్గరి పొట్టునూరపురగా చదివారు.⁶

స్తంభం నిలవలేదు. అది “ఇప్పుడు కనుమరుగైంది, కానీ పొట్నూరులో చెక్కిన రాళ్ల ముక్కలు, నంది గుర్తు ఉన్న బంగారు నాణేలు తరచుగా దొరకడం” సంప్రదాయాలను బలపరిచిందని గెజిటీర్ గుర్తించింది.¹

కృష్ణదేవుడు “సిమందరీ” వద్ద ఒక అవమానకరమైన శాసనాన్ని చెక్కించాడని పోర్చుగీసు చరిత్రకారుడు నూనిజ్ (Nuniz) చెబుతాడు.⁷⁸ గెజిటీర్ దీన్ని చర్చించి, అలాంటి శాసనం ఎప్పుడైనా చేసి ఉన్నా, అది ఇప్పుడు సింహాచలంలో కనిపించదని గమనించింది.⁷⁸ సింహాచలం, ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి), ఒడిశా గజపతులు పేజీలు చూడండి.

తర్వాతి చరిత్ర

పదిహేడవ శతాబ్దం చివరలో విజయనగరం రాజుల పూర్వీకుడైన సీతారామచంద్ర పొట్నూరులో స్థిరపడ్డాడని గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁹ తర్వాత ఆయన వారసుడు మొదటి విజయరామ రాజు 1713–14లో విజయనగరంలో కోటను కట్టించాడు.⁹

Footnotes

1. Francis, Vizagapatam Gazetteer, Vol. I (1907), p. 230 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 115–116, extract from the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 133, extract from the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 153, verses of Peddana (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 158, extract from the Achyutarayabhyudayam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Francis, Vizagapatam Gazetteer, Vol. I (1907), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Francis, Vizagapatam Gazetteer, Vol. I (1907), p. 339 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²