శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు.¹²³⁴ ఆయన తుళువ వంశంలో మూడవ రాజు.¹²³⁴ సూయెల్ (Sewell) తర్వాతి రచన ఈ తేదీలను ఇస్తుంది:¹²³⁴

• సింహాసనారోహణ: 1509 జూలై
• పట్టాభిషేకం: 1510 జనవరి 23
• మరణం: 1529 జూలై, డిసెంబర్ మధ్య¹²³⁴

ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (S. Krishnaswami Aiyangar) ఆయన మరణాన్ని 1530 నాటిదిగా చెప్పారు.¹²³⁴ ఆయన పాలన “ప్రజలపై ఎంత ముద్ర వేసిందంటే, సంప్రదాయంలో ఆయన పేరు ‘రాజు’గా తరతరాలుగా వస్తోంది” అని 1919లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం చూడండి.

కుటుంబం

రెండు కావ్యాలు ఆయన తల్లిదండ్రుల పేర్లు చెబుతాయి: నంది తిమ్మన పారిజాతాపహరణము, రాజు సొంత ఆముక్తమాల్యద.⁶⁷ అవి ఆయన తండ్రి పేరును నరస అని, తల్లి పేరును నాగాంబ లేదా నాగమాంబ అని ఇస్తాయి.⁶⁷ అవి వీర నరసింహుడిని నరస భార్య తిప్పాంబకు పుట్టిన ఆయన సవతి సోదరుడిగా చెబుతాయి.⁶⁷

1898లో సుబ్రహ్మణ్య పంతులు (Subramiah Pantulu) సింహాచలంలోని 1516 నాటి ఒక శాసనాన్ని ఉదహరించారు.⁸ రాజు తల్లి నాగాదేవమ్మ, తండ్రి నరసరాయల పుణ్యం కోసం చేసిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది.⁸ ఆయన భార్యలు చిన్నాదేవమ్మ, తిరుమలాదేవమ్మల ద్వారా చేసిన ఇతర దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది.⁸

తెలుగు వచన గ్రంథం రాయవాచకము, కావ్యం కృష్ణరాయవిజయము దానిని వేరుగా చెబుతాయి.⁹¹⁰ అవి ఆయన తండ్రిని వీర నరసింహుడు అంటాయి, ఆయనకు ముందు పాలించిన అన్నను వదిలేస్తాయి.⁹¹⁰ రాయవాచకము ఆయన ఇద్దరు రాణుల పేర్లను తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవి అని ఇస్తుంది.¹¹ ఆయన తిరుపతిలో దేవుని ఎదుట తన విగ్రహంతో పాటు వారి రాగి విగ్రహాలను నిలిపాడు.¹¹

నూనిజ్ (Nuniz) వేరే కథ చెబుతారు.¹²¹³¹⁴ చిన్నాదేవి ఒక వేశ్య అని, రాజు యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు ఆమెను ప్రేమించి, సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు పెళ్లి చేసుకున్నాడని ఆయన చెబుతారు.¹²¹³¹⁴ రాజు మొత్తం నలుగురు భార్యలను పెళ్లి చేసుకున్నాడని నూనిజ్ చెబుతారు.¹²¹³¹⁴ ఆయనకు పన్నెండు మంది ధర్మపత్నులు, వారిలో ముగ్గురు ప్రధాన భార్యలు ఉన్నారని పేస్ (Paes) చెబుతారు.¹²¹³¹⁴

సూయెల్ తర్వాతి వంశవృక్షం శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు ఇద్దరు కూతుళ్లను, ఒక కొడుకును ఇస్తుంది.¹² తిరుమలాంబ అళియ రామరాయలను, వెంగళ రామరాయల సోదరుడు తిరుమలను పెళ్లి చేసుకున్నారు.¹² కొడుకు తిరుమల దాదాపు 1525లో చిన్న వయసులోనే చనిపోయాడు.¹² అళియ రామరాయలు “చక్రవర్తి కృష్ణరాయల కూతురు” తిరుమలాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడని రామరాజీయము కూడా చెబుతుంది.¹⁵

బందీగా ఉన్న తన రాణిని ఎలా విడిపించుకోవాలని ఒరిస్సా రాజు అడిగాడో నూనిజ్ చెబుతారు.¹⁶¹⁷ తన కూతురును కృష్ణరాయలకు ఇచ్చి పెళ్లి చేయాలని సాళువ తిమ్మరసు జవాబిచ్చాడు. ఆ పెళ్లి జరిగింది.¹⁶¹⁷ రాయవాచకము ఆ రాకుమారి పేరును జగన్మోహిని అని ఇస్తుంది.¹⁶¹⁷

ఆమె గురించిన ఒక సంప్రదాయాన్ని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ గుర్తించారు.¹⁸ ఆమెను నిర్లక్ష్యం చేశారని, ఆమె కంభంలో వేరుగా నివసించిందని, అక్కడ ఆమె పెద్ద చెరువు కట్టించిందని అది చెబుతుంది.¹⁸ ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి), అళియ రామరాయలు, తిరుమలదేవరాయలు (ఆరవీడు) చూడండి.

సింహాసనానికి రావడం

నూనిజ్ “బుస్బల్‌రావు” అని పిలిచే రాజు, ఆయన సోదరుడి గురించి ఒక కథ చెబుతారు.¹⁹²⁰ తన ఎనిమిదేళ్ల కొడుకు తర్వాత పాలించేలా, మరణశయ్య మీద ఉన్న ఈ రాజు కృష్ణరాయల కళ్లు పీకించమని మంత్రి సాళువ తిమ్మరసును ఆదేశించాడు.¹⁹²⁰ అప్పుడు ఇరవై ఏళ్లు దాటిన కృష్ణరాయలు తాను సన్యాసిగా జీవించాలనుకుంటున్నానని చెప్పాడు.¹⁹²⁰ మంత్రి దానికి బదులు ఒక మేక కళ్లను చనిపోతున్న రాజుకు చూపించాడు.¹⁹²⁰

రాజైన తర్వాత ఆయన తన భద్రత కోసం తన సోదరుడి కొడుకును, తన ముగ్గురు సోదరులను చంద్రగిరి కోటకు పంపాడని నూనిజ్ జోడిస్తారు.²¹²² ఆయన రాజ్య వ్యవహారాలను అధ్యయనం చేస్తూ ఏడాదిన్నర రాజధానిలో ఉన్నాడు.²¹²²

రాజు సాళువ తిమ్మరసును అప్పాజీ, “పూజ్యుడైన తండ్రి” అని పిలిచాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.³ మంత్రి అధికారంలో కొనసాగాడు, దాదాపు గౌరవంతో చూడబడ్డాడు.³ సాళువ తిమ్మరసు (అప్పాజీ) చూడండి.

తూర్పు దండయాత్రలు

మొదట ఆయన ఉమ్మత్తూరు రాజాను అణచి, ఆయన కోట శివసముద్రాన్ని తీసుకున్నాడు.²³²⁴ తర్వాత, కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ కథనంలో, కొంత కాలం సుల్తానులను వదిలేసి ఒరిస్సా భూములపై దండెత్తమనే సాళువ తిమ్మరసు సలహాను ఆయన తీసుకున్నాడు.²³²⁴

ఆయన “ఒరియా రాజుకు చెందిన” ఉదయగిరిని ఏడాదిన్నర ముట్టడించాడని నూనిజ్ చెబుతారు.²²²⁵ ఆయన రాళ్ల గుండా దారులు తొలిపించి, అక్కడ ఒరిస్సా రాజు మేనత్త లేదా పిన్నిని (aunt) పట్టుకున్నాడు.²²²⁵ తర్వాత ఆయన కొండవీడును ముట్టడించి, ఒక నది అవతల జరిగిన యుద్ధంలో ఒరిస్సా రాజును ఓడించాడు.²⁵²⁶²⁷ రెండు నెలల తర్వాత ఆయన కోటను తీసుకున్నాడు.²⁵²⁶²⁷ మూడు నెలల తర్వాత రాజు రాణి ఒకరు, కొడుకు ఒకరితో సహా కొండపల్లి పడిపోయింది.²⁵²⁶²⁷

ఆయన తాను “సిమందరి” అని పిలిచే ఒక నగరానికి వెళ్లాడని నూనిజ్ చెబుతారు.²⁵²⁶²⁷ అక్కడ ఆయన ఆరు నెలలు గజపతి కోసం ఎదురుచూసి, పోరాడమని ఆయనకు సవాలు విసిరే ఒక శాసనాన్ని నిలిపాడు.²⁵²⁶²⁷

కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ ఈ తేదీలను ఇస్తారు.²³ ఉదయగిరిపై యుద్ధం 1512, 1513 సంవత్సరాలు పట్టింది. కొండవీడు 1515 మొదటి సగంలో పడిపోయింది.²³ రాజు విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ)లో తన శిబిరాన్ని ఎత్తివేసి, కొండపల్లిని తీసుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తాడని ఆయన రాశారు.²³

సుబ్రహ్మణ్య పంతులు 1516 నాటి సింహాచలం శాసనాన్ని ఉదహరించారు.⁸ ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరాలను లొంగదీసిన తర్వాత రాజు “తన మొదటి దండయాత్రలో” అక్కడికి వచ్చాడని అది చెబుతుంది.⁸ ఉదయగిరి (నెల్లూరు), కొండవీడు, కొండపల్లి, సింహాచలం చూడండి.

ఆముక్తమాల్యద కొలఫన్‌లు (ముగింపు పద్యాలు) ఆ దండయాత్రను సంక్షిప్తంగా చెబుతాయి.²⁸ అవి ఇవి జాబితాగా ఇస్తాయి:

• ఉదయగిరిలో గజపతి బాబాయి లేదా మేనమామ (uncle)ను పట్టుకోవడం
• కొండవీడులో ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని పట్టుకోవడం
• కొండపల్లిలో ప్రహరేశ్వరుడిని ఆయన ఖజానాతో సహా పట్టుకోవడం
• సింహాచలంలో రాజు పూజ
• పొట్నూరులో శాసనం ఉన్న స్తంభాన్ని నిలపడం²⁸

కృష్ణా నదిని సరిహద్దుగా పెట్టి శాంతి కుదిరిందని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.²⁹ నదికి దక్షిణాన ఉన్న భూమిని రాకుమారి కట్నంగా ఇచ్చారు.²⁹ ఆయన ఆ ఫలితాన్ని “అల్పం” అన్నారు.²⁹ ఆయన అభిప్రాయంలో, రాజు ఒకప్పుడు విజయనగరానికి చెందిన ఒక రాష్ట్రాన్ని మాత్రమే తిరిగి గెలుచుకున్నాడు, “అయినా గజపతిసప్తాంగహరణ అనే గర్వపు బిరుదు ధరించడానికి ఆయన సిగ్గుపడలేదు”.²⁹

రాజు “నదికి అవతలి వైపు ఉన్న భూములను” ఒరిస్సాకు తిరిగి ఇచ్చి, “ఇవతలి వైపు ఉన్నవాటిని తన కోసం ఉంచుకున్నాడు” అని నూనిజ్ చెబుతారు.¹⁶ బ్రిగ్స్ (Briggs) అనువదించిన, సూయెల్ సంక్షిప్తం చేసిన ఒక గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం ఉంది.³⁰³¹ అది దానికి బదులు సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షాను కొండవీడు, బెల్లంకొండలలో రాజు శత్రువుగా చెబుతుంది.³⁰³¹ పొట్నూరు, ఒడిశా గజపతులు, సుల్తాన్ కులీ చూడండి.

రాయచూరు, పశ్చిమ యుద్ధాలు

1520లో రాజు అప్పుడు బీజాపూర్ ఆదిల్ షా అధీనంలో ఉన్న రాయచూరు వైపు ముందుకు వెళ్లాడు.²⁹³² ఆయన ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాను ఓడించాడు.²⁹³²

రాజు శాసనాలలో ఒకటి ఆ యుద్ధాన్ని పేర్కొంటుందని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.²⁹³² అది 1520 మే 19న కెంభావి, “ఎర్ర బావి” దగ్గర జరిగింది.²⁹³² శత్రువు రక్తంతో ఆ బావి ఎర్రబడిందని ఒక తెలుగు పద్యం సంతోషిస్తుంది.²⁹³² ఆముక్తమాల్యదలోని కెంభావి సాధారణంగా రాయచూరు పేరుతో పిలిచే యుద్ధమే అని 1919లో ఆయన సూచించారు.²⁹³²

నూనిజ్ ముట్టడిని, యుద్ధాన్ని విస్తృతంగా వర్ణిస్తారు.³³³⁴ ఆ తర్వాత రాజు గుల్బర్గాను తీసుకున్నాడని ఆయన చెబుతారు.³³³⁴ అక్కడ బహమనీ రాజు బందీలుగా ఉన్న ముగ్గురు కొడుకులలో పెద్దవాడిని ఆయన దక్కన్ రాజుగా చేశాడు.³³³⁴ ఈ విజయం తర్వాత ఆయన “తన డిమాండ్లలో గర్వంగా, అహంకారంగా మారాడు” అని సూయెల్ భావించారు.³⁵ రాయచూరు, బహమనీలు చూడండి.

పేస్ చూసిన రాజు

దాదాపు 1520లో పేస్ ఆయనను “మధ్యస్థ ఎత్తు, తెల్లని ఛాయ, మంచి శరీరం, సన్నగా కంటే లావుగా” ఉన్నవాడిగా వర్ణించాడు.³⁶¹⁴ ఆయన ముఖంపై మశూచి మచ్చలు ఉన్నాయి.³⁶¹⁴ పేస్ ఆయనను “సాధ్యమైనంత అత్యంత భయం కలిగించే, పరిపూర్ణమైన రాజు, ఉల్లాస స్వభావం కలవాడు, చాలా సంతోషంగా ఉండేవాడు” అన్నాడు.³⁶¹⁴ ఆయన “ఎంతో న్యాయం గల, కానీ అకస్మాత్తుగా కోపావేశాలకు లోనయ్యే” పాలకుడు.³⁶¹⁴ పేస్ ఆయన బిరుదును “రాజాధిరాజు, భారతదేశపు గొప్ప ప్రభువులకు ప్రభువు, మూడు సముద్రాలకు, భూమికి ప్రభువు” అని ఇస్తాడు.³⁶¹⁴

ఆయన తెల్లవారుజామునే లేచి గదలతో, కత్తితో వ్యాయామం చేసేవాడని సూయెల్ రాశారు.³⁷ ఆయన బాగా గుర్రపు స్వారీ చేసేవాడు, స్వయంగా తన సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించేవాడు.³⁷ అన్నిటికంటే ఎక్కువగా ఆయనకు తన యుద్ధాల కోసం గుర్రాలు కావాలి.³⁸³⁹ గోవాలో గుర్రాల వ్యాపారంపై ఏకైక హక్కు కోసం ఆయన ఆల్బుకర్క్‌కు పెద్ద మొత్తం ఇవ్వజూపాడు.³⁸³⁹

కవి, పోషకుడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విష్ణుచిత్తీయము అని కూడా పిలిచే ఆముక్తమాల్యద రాశాడు.²⁸⁴⁰ అది వైష్ణవ భక్తుడు విష్ణుచిత్తుని కూతురు గోదా గురించిన తెలుగు కావ్యం.²⁸⁴⁰ ఆయన సంస్కృత నాటకం జాంబవతీ కళ్యాణం కూడా రాశాడు.²⁸⁴⁰ రాజధానిలో విరూపాక్షుని వసంతోత్సవంలో అది మొదట ప్రదర్శించబడిందని దాని ప్రస్తావన చెబుతుంది.²⁸⁴⁰

ఆముక్తమాల్యదలో శ్రీకాకుళం ఆంధ్ర విష్ణు దేవుడు కలలో రాజుకు కనిపిస్తాడు.²⁸⁴¹ దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు ఆయనకు చెబుతాడు.²⁸⁴¹ ఆ పద్యాన్ని విజయనగర సామ్రాజ్యం పేజీలో ఉదహరించారు.²⁸⁴¹

“మానవ స్వభావంపై అంతర్దృష్టిలో, అంతుచిక్కని భావాలను ఒక అద్భుతమైన పదబంధంతో చిత్రించడంలో సౌలభ్యంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలను మించినవారు లేరు, సమానులు కూడా అరుదు” అని చెంచయ్య (Chenchiah), భుజంగరావు (Bhujanga Rao) రాశారు.⁴²⁴³ ఆయన కావ్యం ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని తెరిచిందని వారు రాశారు.⁴²⁴³

ఆముక్తమాల్యద పెద్దన రచన అని, రాజు పేరుతో ప్రచురించారని కొందరు భావించారని సుబ్రహ్మణ్య పంతులు నివేదించారు.⁴⁴⁴⁵ దాని శైలి, వ్యాకరణం కారణంగా ఆయన ఈ అభిప్రాయాన్ని తిరస్కరించారు.⁴⁴⁴⁵ ఆ కావ్యం 1520 విజయం తర్వాత పూర్తయిందని ఆయన భావించారు.⁴⁴⁴⁵

ఆస్థాన కవులు అష్టదిగ్గజాలు (ఎనిమిది మంది గొప్ప కవులు)కు వారి సొంత పేజీలు ఉన్నాయి.⁴⁶⁴⁷ కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ గుర్తించినట్లు రాజు “ఆంధ్రకవితాపితామహ” అని పిలిచిన అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మన వారిలో ఉన్నారు.⁴⁶⁴⁷

“సంస్కృతంలో భోజ రాజుకు ఉన్న స్థానమే తెలుగు సాహిత్యంలో ఆయనకు ఉన్నందున” రాజును ఆంధ్ర భోజుడు అని పిలిచారని సుబ్రహ్మణ్య పంతులు చెబుతారు.⁴⁴ పురాణ కథలు ఎంతో జోడించాయి.³ దక్షిణ భారతదేశంలో చెప్పుకునే “రాయలు, అప్పాజీ” కథలు హారూన్-ఉర్-రషీద్, విక్రమాదిత్యుల గురించి చెప్పే కథల లాంటివని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ గుర్తించారు.³

దేవాలయాలు, పట్టణాలు

రాజు తన సింహాసనారోహణ సందర్భంగా హంపి దేవాలయ ప్రవేశ ద్వారం దగ్గరి పెద్ద గోపురాన్ని కట్టించాడని సూయెల్‌కు చెప్పారు.²¹²⁴⁴⁸ ఉదయగిరి నుంచి తెచ్చిన విగ్రహం కోసం ఆయన కృష్ణస్వామి దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.²¹²⁴⁴⁸ తన రాజమహల్ పక్కన హజార రామస్వామి దేవాలయాన్ని కూడా కట్టించాడు.²¹²⁴⁴⁸

తూర్పు యుద్ధం తర్వాత ఆయన దక్షిణాన దేవాలయాలకు పెద్ద దానాలు చేశాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.²⁹³⁶¹³ ఆయన “తన తల్లి నాగలాదేవి జ్ఞాపకార్థం” ఇప్పటి హోస్పేట అయిన నాగలాపుర పట్టణాన్ని కట్టించాడు.²⁹³⁶¹³ కొత్త పట్టణానికి ఆయన భార్య పేరు ఉందని పేస్ చెబుతాడు.²⁹³⁶¹³ వేశ్య చిన్నాదేవి గౌరవార్థం దానిని కట్టించారని నూనిజ్ చెబుతారు.²⁹³⁶¹³

రాయవాచకము తిరుపతి, కాళహస్తిలలో ఆయన దానాలను వర్ణిస్తుంది.¹¹ దక్షిణ క్షేత్రాలకు ఆయన చేసిన యాత్రను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.¹¹

చివరి సంవత్సరాలు, మరణం

తన కొడుకు తన తర్వాత పాలించాలని రాజు కోరుకున్నాడని నూనిజ్ చెబుతారు.⁴⁹⁵⁰⁵¹ ఆయన ఆ బాలుడిని ఆరేళ్ల వయసులో రాజుగా చేసి, తాను ఆయన మంత్రిగా వ్యవహరించాడు.⁴⁹⁵⁰⁵¹ ఆ బాలుడు చనిపోయినప్పుడు, సాళువ తిమ్మరసు కొడుకు ఆయనకు విషం పెట్టాడని రాజు నమ్మాడు.⁴⁹⁵⁰⁵¹ ఆయన మంత్రిని, ఆయన కుటుంబాన్ని జైలులో పెట్టి, తర్వాత వారి కళ్లు పీకించాడు.⁴⁹⁵⁰⁵¹

రాజు 1525లో జబ్బు పడ్డాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.²⁹ సెల్లప్ప అని పిలిచే వీర నరసింహుని తిరుగుబాటు, మదురలో నాగమ నాయకుని అవిధేయత ఆయన చివరి సంవత్సరాలను కలవరపెట్టాయి.²⁹

తన సొంత కొడుకు పద్దెనిమిది నెలల వాడే కాబట్టి, చనిపోయే ముందు ఆయన అప్పుడు చంద్రగిరిలో ఉంచబడిన తన సోదరుడు అచ్యుతుడిని తన తర్వాత పాలించడానికి ఎంచుకున్నాడని నూనిజ్ చెబుతారు.⁵² అచ్యుతదేవరాయలు చూడండి.

Footnotes

1. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 401 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 403, notes to the pedigrees (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 495 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

4. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 498 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 106, extract 35, the Parijatapaharanamu of Nandi Timmana (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 109–110, extract 37, the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. G. R. Subramiah Pantulu, “Discursive Remarks on the Augustan Age of Telugu Literature”, Indian Antiquary XXVII (1898), p. 296 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 111, extract 38, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 129, extract 39, the Krishnarayavijayam of Kumara Dhurjati (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 117, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 362 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 363 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

14. Paes, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 247 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

15. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 184, extract 57, the Ramarajiyamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 320 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

17. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 116, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

18. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 143, extract 44, the Tukka Panchakam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 314 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

20. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 315 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

21. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

22. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 316 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

23. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 496 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

24. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 130 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

25. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 317 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

26. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 318 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

27. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 319 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

28. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 133, extract 40, the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

29. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 497 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶

30. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 132 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

31. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 134 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

32. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), addenda, p. viii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

33. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 136 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

34. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 358 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

35. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

36. Domingos Paes, “Narrative”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 246 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

37. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

38. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

39. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 127 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

40. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 142, extract 42, the Jambavati Kalyanam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

41. Krishnadeva Raya, Amuktamalyada, canto I, as printed in Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 135 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

42. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 70 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

43. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

44. Subramiah Pantulu, Indian Antiquary XXVII (1898), p. 297 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

45. Subramiah Pantulu, Indian Antiquary XXVII (1898), p. 298 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

46. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 153, extract 49, Peddana’s verses on Krishna Deva Raya (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

47. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

48. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 131 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

49. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 359 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

50. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 360 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

51. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 361 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

52. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 367 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩