ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

సింహాచలం

విశాఖపట్నానికి కొంచెం ఉత్తరాన ఉన్న కొండ. దానిపై పాత విశాఖపట్నం జిల్లాలో అత్యంత సంపన్నమైన, ప్రసిద్ధమైన నరసింహ ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడు, తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి సామంతులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.

Colour photograph of a tall, tiered temple gateway tower painted in pale colours, seen from below over the heads of visitors, with forested hills behind.
Colour photograph of a tall, tiered temple gateway tower painted in pale colours, seen from below over the heads of visitors, with forested hills behind. · Maina Tudu (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

విశాఖపట్నం జిల్లా గెజిటీర్ (1907) “సింహపు కొండ” అయిన సింహాచలాన్ని విశాఖపట్నం (అప్పుడు వైజాగపటం)కు కొంచెం ఉత్తరాన సుమారు 800 అడుగుల ఎత్తుకు లేచే కొండగా వర్ణిస్తుంది.1 దాని ఉత్తర వైపున, అడవి ఉన్న ఒక లోతట్టులో, నరసింహ ఆలయం ఉంది. గెజిటీర్ దాన్ని “విశాఖపట్నంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, సంపన్నమైన, అత్యుత్తమ శిల్పాలున్న గుడి” అని పిలుస్తుంది.1 దాని గౌరవార్థం జిల్లాలో చాలా మందికి సింహాచలం, సింహాద్రి లేదా నరసింహ అని పేర్లు పెట్టేవారు.1

ఆలయ శాసనాలను South-Indian Inscriptions (దక్షిణ భారత శాసనాలు) VI (1928)లో ముద్రించారు.2 అవి 525. వాటిలో “చాలా పెద్ద సంఖ్యలో” శాసనాలు తూర్పు గాంగ రాజుల పాలనా కాలానికి చెందినవి.2 సింహాచలం ఆలయం పేజీ చూడండి.

నూనిజ్ చెప్పిన “సిమందరీ” సింహాచలమేనా?

పోర్చుగీసు చరిత్రకారుడు నూనిజ్ (Nuniz) శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఒక శాసనాన్ని “సిమందరీ” వద్ద ఉంచాడు. రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) దాన్ని రాజమహేంద్రవరంగా భావించారు.3 కొండపల్లి నుంచి నూనిజ్ చెప్పిన దూరం “సింహాచలానికి బాగా సరిపోతుంది, ‘సింహాచలం’కు ఒక రూపంగా ‘సింహాద్రి’ ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది” అని గెజిటీర్ వాదించింది.3 తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు) పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. K. V. Subrahmanya Aiyer (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. VI (1928), Preface (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Francis, Vizagapatam (1907), p. 29, note 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1146

కళింగను పాలించిన తూర్పు గాంగ రాజు. 1078లో ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. తన 72వ పాలనా సంవత్సరం (1146–47)లో కూడా ఆయన పాలిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన గాంగ రాజు రాజరాజు, మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు రాజసుందరిల కొడుకు. కాబట్టి ఆయన పాలనలో కళింగపై దండెత్తిన సైన్యాల చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తికి ఆయన మనవడు. ఆయన తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు డజన్ల కొద్దీ తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగంలోని ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, ఇతర ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి. ఆయన దానశాసనాలు గాంగ కుటుంబ మూలాన్ని బ్రహ్మ వరకు తీసుకువెళ్తాయి.

మొదటి నరసింహదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1268

13వ శతాబ్దం మధ్యలో కళింగ, ఒరిస్సా తూర్పు గాంగ రాజు, అనంగభీముని కొడుకు. 1267–68లో సింహాచలం దేవాలయపు కేంద్ర గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించిన ఘనతను విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. ఆయన సామంతులు, మంత్రులు శ్రీకూర్మంలో శాసనాలు వదిలారు. ఒరిస్సా దేవాలయ చరిత్ర ఆయనను కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నిర్మాత లంగూలియ నరసింహుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. ఆయన తేదీలు ఆధారాల మధ్య చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

కాటయ వేముడు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1415

కొండవీడు కుమారగిరి మంత్రి, బావమరిది. 1380లలో ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా 'తూర్పు దేశాన్ని' పొందాడు. దాదాపు 1414–16 వరకు గోదావరి డెల్టాను, సింహాచలం వరకు తీరాన్ని పాలించాడు. తల్లి ద్వారా ప్రోలయ వేముని మనవడైన ఆయన సంస్కృత పండితుడు కూడా. కాళిదాసు నాటకాలపై వ్యాఖ్యానం కుమారగిరిరాజీయము రాశాడు.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1509–1529

1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు, తుళువ వంశీయుడు, ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. 1512–16లో ఆయన గజపతి ప్రతాపరుద్రుని నుంచి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకున్నాడు. ఆయన సింహాచలం వరకు దండెత్తి, గజపతి కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1520లో రాయచూరు దగ్గర ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద రాశాడు. అందులో దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు చెబుతాడు. అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మనలు ఉన్న ఆయన ఆస్థానం తెలుగు ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని మొదలుపెట్టింది.

కట్టడాలు

సింహాచలం ఆలయం

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన సింహాచలం కొండపై ఉన్న నరసింహ ఆలయం. 1907లో దీన్ని జిల్లాలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, సంపన్నమైన, అత్యుత్తమంగా చెక్కిన క్షేత్రంగా వర్ణించారు. దాని గోడలపై ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులవి. గాంగ రాజు మొదటి నరసింహదేవుడు 1267–68లో దాని గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించాడని జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది. దాని శాసనాలలో మొదటి కులోత్తుంగుడి తమిళ శాసనం, రెడ్డి, మత్స్య నాయకుల దానాలు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనాలు ఉన్నాయి.

శాసనాలు

మొదటి కులోత్తుంగుని సింహాచలం శాసనం

క్రీ.శ. 1099

విశాఖపట్నం దగ్గరి సింహాచలంలోని వరాహ-నరసింహ ఆలయ మండపంలో ఒక రాతి పలకపై ఉన్న, చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడి దెబ్బతిన్న తమిళ శాసనం. దాని తేదీ శక 1021 (1099). తమిళ కావ్యం కళింగత్తుప్పరణి కీర్తించిన కులోత్తుంగుడి కళింగ విజయానికి నిర్ధారణగా వి. రంగాచార్య, డబ్ల్యూ. ఫ్రాన్సిస్ దాన్ని భావించారు. రాబర్ట్ సూయెల్ మరింత జాగ్రత్తగా ఉన్నారు.

కృష్ణదేవరాయల సింహాచలం శాసనాలు (1516–1519)

క్రీ.శ. 1516–1519

విశాఖపట్నం దగ్గరి సింహాచలంలోని వరాహ-నరసింహ ఆలయంలో ఉన్న కృష్ణదేవరాయల మూడు తెలుగు శాసనాలు. అవి ఆస్థాన-మండపం (సభా మండపం) పునాదిపై, కేంద్ర గుడి చుట్టూ ఉన్న వసారాలోని ఒక గుండ్రని స్తంభంపై ఉన్నాయి. వాటి తేదీలు శక 1438 (1516), 1441 (1519). తన మొదటి దండయాత్రలో ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరాలను లొంగదీసుకున్న తర్వాత రాజు సింహాద్రికి వచ్చాడని అవి నమోదు చేస్తాయి. తన తల్లిదండ్రుల పుణ్యం కోసం ఆయన దేవుడికి 991 ముత్యాల హారాన్ని, ఇతర ఆభరణాలను ఇచ్చాడు. ఆయన రాణులు చిన్నాదేవి, తిరుమలదేవి కూడా దానాలు చేశారు. తర్వాత రాజు అనేక గ్రామాలను ఇచ్చాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (2)
  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 28–29, 323. [Public domain]
  2. K. V. Subrahmanya Aiyer (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. VI (opens in a new tab), Government of India, Central Publication Branch, Calcutta, 1928, Preface. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: