ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

ఒడిశా గజపతులు

1434–35 నుండి సుమారు 1541 వరకు కటక్ నుండి పాలించిన ఒడిశా సూర్యవంశ రాజులు, 'ఏనుగుల ప్రభువులు'. కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకున్నాడు. అతను రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించాడు. తన కుమారుడు హంవీరుని, మేనల్లుడు రఘుదేవుని తెలంగాణకు పంపాడు. వారు 1460లో వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. అతను తీరం వెంబడి కావేరి వైపు తన సైన్యాలను నడిపాడు. అతని కుమారుడు పురుషోత్తముడు గోదావరి–కృష్ణా ప్రాంతాన్ని బహమనీలకు కోల్పోయి, తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1513–19లో ప్రతాపరుద్రుడు గోదావరికి లేదా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్నదంతా విజయనగర శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు కోల్పోయాడు. తర్వాతి దశాబ్దాల్లో తీర జిల్లాలు గోల్కొండ వశమయ్యాయి.

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

1375140014251450147515001525155015751600నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు (క్రీ.శ. 1323–1518)నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలువిజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు (క్రీ.శ. 1336–1687)తెలంగాణముసునూరి నాయకులుగజపతులుబీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలుబహమనీ సుల్తానులువిజయనగర సామ్రాజ్యంరేచర్ల వెలమలుగజపతులుకుతుబ్ షాహీలుషితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)కోస్తా ఆంధ్రతూర్పు గాంగులుగజపతులుకుతుబ్ షాహీలుకొండవీటి రెడ్డి రాజులువిజయనగర సామ్రాజ్యంరాయలసీమవిజయనగర సామ్రాజ్యంకొండవీటి రెడ్డి రాజులుబీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలుకుతుబ్ షాహీలు1375140014251450147515001525155015751600
జాబితాగా చూపించు

నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు క్రీ.శ. 1323–1518

తెలంగాణ
ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1459–1461) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · రేచర్ల వెలమలు (సుమారు క్రీ.శ. 1361–1475) · షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) (సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1446–1571) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1471–1489) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579)
రాయలసీమ
విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386)

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ
ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1459–1461) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1563–1565) · రేచర్ల వెలమలు (సుమారు క్రీ.శ. 1361–1475) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687) · షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) (సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1446–1571) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1471–1489) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579)
రాయలసీమ
విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687)
రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

14001425145014751500152515501575కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) · సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470 · సుమారు 36 సం.కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470 · సుమారు 36 సం.పురుషోత్తముడు · సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497 · సుమారు 27 సం.పురుషోత్తముడుసుమారు క్రీ.శ. 1470–1497 · సుమారు 27 సం.ప్రతాపరుద్రుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540 · సుమారు 43 సం.ప్రతాపరుద్రుడుసుమారు క్రీ.శ. 1497–1540 · సుమారు 43 సం.కాలువ దేవుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1540–1541 · సుమారు 1 సం.కాలువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1540–1541 · సుమారు 1 సం.కఖారువ దేవుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1541కఖారువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1541
  1. కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470 · సుమారు 36 సం.
  2. పురుషోత్తముడుసుమారు క్రీ.శ. 1470–1497 · సుమారు 27 సం.
  3. ప్రతాపరుద్రుడుసుమారు క్రీ.శ. 1497–1540 · సుమారు 43 సం.
  4. కాలువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1540–1541 · సుమారు 1 సం.
  5. కఖారువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1541
పాలనాకాలం · సుమారు = అంచనా తేదీ

పాలనా సంవత్సరాలు శాసనాల అంక సంవత్సరాల నుండి మన్మోహన్ చక్రవర్తి (1900), ఆర్. డి. బెనర్జీ (1930) లెక్కించినవి: కపిలేంద్రుడు 1434–35 నుండి 1469–70, పురుషోత్తముడు 1469–70 నుండి 1496–97, ప్రతాపరుద్రుడు 1496–97 నుండి సుమారు 1540 వరకు; చివరి ఇద్దరి కాలం ఆలయ చరిత్ర (మాదళ పాంజి) ప్రకారం. హంటర్ ఇచ్చిన ఆ చరిత్ర ప్రకారం ముగ్గురు రాజుల కాలం 1452–1479, 1479–1504, 1504–1532.

వంశవృక్షం

పాలకులు, వారసత్వాన్ని వివరించే బంధువులు. ప్రతి గీత ఒక వ్యక్తి పుటలోని ఆధారసహిత వాక్యంపై ఆధారపడింది; ఆధారాలు వృక్షం కింద ఉన్నాయి. ఆ పుటను తెరవడానికి కార్డును ఎంచుకోండి.

  • తల్లిదండ్రులు, సంతానం
  • వివాహం
  • దత్తత
  • ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి (కింద చూడండి)
  • వారసత్వ క్రమం
వంశవృక్షం: Gajapatis of Orissaకొడుకా?పెద్ద కపిలేశ్వరుడునాయకుడు; కపిలేంద్రుని తాతజాగేశ్వరుడుఅనేక ఏనుగుల యజమాని;యుద్ధంలో మరణించాడువెల్లమాంబవెలిగలని శాసనంలో పేరుబలరాముడుపెద్ద కొడుకు; తండ్రితోపాటు యుద్ధంలో మరణంకపిలేంద్రుడు(కపిలేశ్వరుడు)సుమారు క్రీ.శ. 1434–14701పార్వతిపురుషోత్తముని తల్లిపరశురాముడుకపిలేంద్రుని తమ్ముడుమల్లికిరాముడుదొరపాలెం శాసనంలో మాత్రమేరఘుదేవుడురాజమహేంద్రవరం పాలకుడు,1455–60హంవీరుడు (హంబీరుడు)దక్షిణ కపిలేశ్వరుడుకొండవీడు, దక్షిణ ప్రాంతాలపాలకుడు, 1464పురుషోత్తముడుసుమారు క్రీ.శ. 1470–14972రూపాంబిక లేదాపద్మావతికర్ణాట లేదా కంచిరాకుమార్తె (సంప్రదాయం)ప్రతాపరుద్రుడుసుమారు క్రీ.శ. 1497–15403వీరభద్రుడు1515లో కొండవీడు వద్ద బందీకాలువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1540–15414కఖారువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 15415జగన్మోహిని (తుక్క)కృష్ణదేవరాయల భార్యకృష్ణదేవరాయలువిజయనగర రాజు

  1. తరం 1

    • పెద్ద కపిలేశ్వరుడునాయకుడు; కపిలేంద్రుని తాత

  2. తరం 2

    • వెల్లమాంబవెలిగలని శాసనంలో పేరుభార్య: జాగేశ్వరుడు
    • జాగేశ్వరుడుఅనేక ఏనుగుల యజమాని; యుద్ధంలో మరణించాడుకుమారుడు: పెద్ద కపిలేశ్వరుడుభర్త: వెల్లమాంబ

  3. తరం 3

    • బలరాముడుపెద్ద కొడుకు; తండ్రితో పాటు యుద్ధంలో మరణంకుమారుడు: జాగేశ్వరుడు
    • మల్లికిభార్య: పరశురాముడు
    • పరశురాముడుకపిలేంద్రుని తమ్ముడుకుమారుడు: జాగేశ్వరుడుభర్త: మల్లికి
    • రాముడుదొరపాలెం శాసనంలో మాత్రమేకుమారుడు: జాగేశ్వరుడు
    • పార్వతిపురుషోత్తముని తల్లిభార్య: కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)
    • 1కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470కుమారుడు: జాగేశ్వరుడు మరియు వెల్లమాంబభర్త: పార్వతి

  4. తరం 4

    • రఘుదేవుడురాజమహేంద్రవరం పాలకుడు, 1455–60కుమారుడు: పరశురాముడు మరియు మల్లికి
    • రూపాంబిక లేదా పద్మావతికర్ణాట లేదా కంచి రాకుమార్తె (సంప్రదాయం)
    • 2పురుషోత్తముడుసుమారు క్రీ.శ. 1470–1497కుమారుడు: కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) మరియు పార్వతి
    • హంవీరుడు (హంబీరుడు)

  5. తరం 5

    • 3ప్రతాపరుద్రుడుసుమారు క్రీ.శ. 1497–1540కుమారుడు: పురుషోత్తముడు
    • దక్షిణ కపిలేశ్వరుడుకొండవీడు, దక్షిణ ప్రాంతాల పాలకుడు, 1464కుమారుడు: హంవీరుడు (హంబీరుడు)

  6. తరం 6

    • వీరభద్రుడు1515లో కొండవీడు వద్ద బందీకుమారుడు: ప్రతాపరుద్రుడు
    • 4కాలువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1540–1541కుమారుడు: ప్రతాపరుద్రుడు
    • 5కఖారువ దేవుడుసుమారు క్రీ.శ. 1541కుమారుడు: ప్రతాపరుద్రుడు
    • కృష్ణదేవరాయలువిజయనగర రాజుభర్త: జగన్మోహిని (తుక్క)
    • జగన్మోహిని (తుక్క)కృష్ణదేవరాయల భార్యకుమార్తె: ప్రతాపరుద్రుడుభార్య: కృష్ణదేవరాయలు

ఆధారాలు విభేదించే చోట్లు

హంవీరుని తల్లిదండ్రులు

కపిలేశ్వరుని కొడుకు (చిరువ్రోలి శాసనం; వరంగల్ శాసనం)

  • The Chiruvroli grant of 1461 calls Hamvira the son of the Gajapati Kapilesvara, and his inscription in the Warangal fort says the same. →
    1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira, Saka 1383", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    2. Sircar and Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    3. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1344 F. (1934-35) (1938), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.

ఒడిశా రాజు దాయాది (ఫెరిష్టా)

  • Ferishta, on the other hand, calls him Ambur Ray, a cousin of the Ray of Orissa. →
    1. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 487 (archive.org (opens in a new tab)).

బహుశా దత్తపుత్రుడు (సర్కార్, శర్మ)

  • A Simhachalam inscription of 1459 names a Hambira Kumara Mahapatra as the son of Saududeva Mahapatra, of the solar race. →
    1. Sircar and Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    2. D. C. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 5, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    3. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1684, Vizagapatam No. 168 (archive.org (opens in a new tab)).

పురుషోత్తముని రాణి

రూపాంబిక, కర్ణాట రాకుమార్తె (సరస్వతీవిలాసం)

  • According to the introduction of the Sarasvativilasa, as Banerji reports it, Purushottama's queen was a princess of Karnata named Rupambika. →
    1. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)).

పద్మావతి (ఒడియా సంప్రదాయం); రాజు తెచ్చిన కంచి రాకుమార్తె (ఆలయ చరిత్ర)

వృక్షంలోని ప్రతి గీతకు ఆధారాలు
  • పెద్ద కపిలేశ్వరుడు → జాగేశ్వరుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • According to the Raghudevapura grant of 1456, Kapilendra's grandfather, also called Kapilesvara, was a Nayaka (chief). →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • జాగేశ్వరుడు → బలరాముడు, పరశురాముడు మరియు రాముడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • The same grant names Balarama as the eldest son of Jagesvara. →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    • The grant makes Parasurama a younger brother of Kapilendra and the father of Raghudeva, whose mother was Malliki. →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    • The Dorapalem grant of Raghudeva adds a younger brother of Parasurama named Rama. →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 20, the Dorapalem grant (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • జాగేశ్వరుడు · వెల్లమాంబ (వివాహం)
    • The Veligalani grant of 1458 names the three parts of the gift village after Kapilendra's father Jagesvara, his mother Vellamamba and himself. →
      1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Veligalani Grant of Kapilesvara, Saka 1380", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 277 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar and Sarma, "Veligalani Grant of Kapilesvara", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 278 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • జాగేశ్వరుడు మరియు వెల్లమాంబ → కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • The Veligalani grant of 1458 names the three parts of the gift village after Kapilendra's father Jagesvara, his mother Vellamamba and himself. →
      1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Veligalani Grant of Kapilesvara, Saka 1380", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 277 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar and Sarma, "Veligalani Grant of Kapilesvara", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 278 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • పరశురాముడు · మల్లికి (వివాహం)
    • The grant makes Parasurama a younger brother of Kapilendra and the father of Raghudeva, whose mother was Malliki. →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • పరశురాముడు మరియు మల్లికి → రఘుదేవుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • The grant makes Parasurama a younger brother of Kapilendra and the father of Raghudeva, whose mother was Malliki. →
      1. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar, "Two Grants of Raghudeva", Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) · పార్వతి (వివాహం)
    • Of Kapilendra's sons the inscriptions name two: Purushottama, whose mother was Parvati, and Hamvira. →
      1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira, Saka 1383", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) మరియు పార్వతి → పురుషోత్తముడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Of Kapilendra's sons the inscriptions name two: Purushottama, whose mother was Parvati, and Hamvira. →
      1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira, Saka 1383", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    • The Velicherla grant of Prataparudra names Purushottama as the son of Kapilesvara and the father of Prataparudra. →
      1. G. Ramadas, "Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati: Saka 1432", Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) → హంవీరుడు (హంబీరుడు) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం) · ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి
    • The Chiruvroli grant of 1461 calls Hamvira the son of the Gajapati Kapilesvara, and his inscription in the Warangal fort says the same. →
      1. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira, Saka 1383", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar and Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      3. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1344 F. (1934-35) (1938), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • హంవీరుడు (హంబీరుడు) → దక్షిణ కపిలేశ్వరుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Two inscriptions of 1464 at Munnur in the South Arcot district name Dakshina-Kapilesvara Kumara Mahapatra as the son of Hamvira. →
      1. Sircar and Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Sircar and Sarma, "Chiruvroli Grant of Hambira", Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • పురుషోత్తముడు · రూపాంబిక లేదా పద్మావతి (వివాహం) · ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి
    • According to the introduction of the Sarasvativilasa, as Banerji reports it, Purushottama's queen was a princess of Karnata named Rupambika. →
      1. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)).
  • పురుషోత్తముడు → ప్రతాపరుద్రుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • The Velicherla grant of Prataparudra names Purushottama as the son of Kapilesvara and the father of Prataparudra. →
      1. G. Ramadas, "Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati: Saka 1432", Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
    • The Velicherla grant of 1510 or 1511 traces Prataparudra's descent from Kapilesvara through his father Purushottama. →
      1. Ramadas, "Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati", Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • ప్రతాపరుద్రుడు → వీరభద్రుడు, కాలువ దేవుడు మరియు కఖారువ దేవుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Prataparudra's son Virabhadra was taken prisoner when Krishnadeva Raya captured Kondavidu in 1515. →
      1. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 324 (archive.org (opens in a new tab)).
      2. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 133, extract from the Amuktamalyada (archive.org (opens in a new tab)).
    • According to the temple chronicle, Prataparudra was succeeded by two of his sons, Kalua Deva and Kakharua Deva, whom his minister Govinda Vidyadhara murdered in turn. →
      1. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 337 (archive.org (opens in a new tab)).
      2. Chakravarti, "The last Hindu Kings of Orissa", JASB LXIX, Part I (1900), p. 187 (archive.org (opens in a new tab)).
  • ప్రతాపరుద్రుడు → జగన్మోహిని (తుక్క) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • జగన్మోహిని (తుక్క) · కృష్ణదేవరాయలు (వివాహం)
    • Nuniz says that Prataparudra gave Krishnadeva Raya a daughter in marriage. →
      1. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)).
    • Tradition calls this princess Tukka, and ascribes to her five verses lamenting her husband's neglect. →
      1. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 143, the Tukka Panchakam (archive.org (opens in a new tab)).

ఒకే తల్లి/తండ్రి నుంచి గీత ఉంటే, ఉటంకించిన ఆధారాలు మరొకరి పేరు ఇవ్వలేదని అర్థం.

సూర్యవంశానికి చెందిన గజపతులు (“ఏనుగుల ప్రభువులు”) 1434–35 తర్వాత సుమారు ఒక శతాబ్దం పాటు కటక్ నుండి ఒడిశాను పాలించారు.1 ఆ సంవత్సరం కపిలేశ్వరుడు అని కూడా పిలిచే కపిలేంద్రుడు చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకున్నాడు.1 గాంగుల పతనం తర్వాత “కళింగ, ఒడిశా రాజుల అధికారం అకస్మాత్తుగా పెరిగింది” అని 1930లో ఆర్. డి. బెనర్జీ (R. D. Banerji) రాశారు.1 ఈ ఎదుగుదల “బహుశా ఖారవేలుని కాలంలో తప్ప, మరెప్పుడూ లేనిది” అని ఆయన రాశారు.1

తెలుగు దేశానికి వారి శతాబ్దం నిర్ణయాత్మకమైనది.2 1454 నాటికి కపిలేశ్వరుడు “దక్షిణాన కొండవీడు వరకు సార్వభౌముడిగా గుర్తింపు పొందాడు” అని 1907 గోదావరి గెజిటీర్ నమోదు చేస్తుంది.2 “1458లో అతని మంత్రి ఒకరు రాజమహేంద్రవరంలో పాలిస్తున్నారు” అని అది జోడిస్తుంది.2 అతను తన రాజ్యాలను “గంగా నుండి కృష్ణా వరకు” విస్తరించాడని అదే సంవత్సరపు విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) గెజిటీర్ చెబుతుంది.3 తూర్పు గాంగులు, నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు చూడండి.

దక్షిణాన్ని పంచుకున్న మూడు శక్తుల్లో ఒకటిగా తెలుగు సంప్రదాయం గజపతులను గుర్తించింది.4 1872లో డబ్ల్యూ. డబ్ల్యూ. హంటర్ మెకంజీ సంకలనంలోని తెలుగు తాళపత్ర వ్రాతప్రతులను సంగ్రహించారు.4 “ఏనుగుల ప్రభువులు ఒడిశాలో, మద్రాసు ఉత్తర భాగంలో పాలించారు; నరుల ప్రభువులు దక్షిణ దేశాన్ని పట్టుకున్నారు” అని ఆయన వర్ణించారు.4 గుర్రాల ప్రభువులు ముస్లిం రాజులు.4

1427 నాటి చారికొండ శాసనం వెలమ నాయకుడు లింగమ నాయకుని దేవరకొండ రాజ్యం నుండి వస్తుంది.5 అది అప్పటికే గజపతులు, అశ్వపతులు (బహమనీలు), నరపతులు (విజయనగర సామ్రాజ్యం) రాజ్యాలను పేర్కొంటుంది.5 రేచర్ల లింగమ నాయకుడు చూడండి.

ఆధారాలు

ఇక్కడ నాలుగు రకాల సాక్ష్యాలను వాడాం. అవి తరచుగా విభేదిస్తాయి. మొదటిది శాసనాలు.67 ఒడిశాలో రాజులు తమ ఆజ్ఞలకు అంక సంవత్సరాల్లో తేదీ వేశారు. ఇది కొన్ని సంఖ్యలను వదిలేసే పాలనా లెక్క.67 వారు వాటిని పూరీ జగన్నాథ ఆలయపు జయ-విజయ ద్వారంపై చెక్కించారు.67 మోన్‌మోహన్ చక్రవర్తి 1893లో ఈ రికార్డుల్లో పద్నాలుగింటిని ప్రచురించారు.7 ఆయన వాటిని “ఒడిశాలో దొరికిన, తెలిసిన వాటిలో అత్యంత పాత ఒడియా రచనలు” అని పిలిచారు.7

తెలుగు దేశంలో రాజుల, వారి రాజప్రతినిధుల తామ్రశాసనాలు ఉన్నాయి:89101161213

  • కొండవీడు (1455)8
  • రఘుదేవపురం (1456)9
  • వెలిగలని (1458)10
  • చిరువ్రోలు (1461)11
  • పోతవరం (1489)6
  • వెలిచెర్ల (1510 లేదా 1511)12

శ్రీకూర్మం, సింహాచలం ఆలయాల్లో, వరంగల్ కోటలో శిలా రికార్డులు కూడా ఉన్నాయి.89101161213 వాటిలో చాలా “మొక్కుబడి శాసనాలు” (ఆలయాలకు ఇచ్చిన కానుకల రికార్డులు) అని బెనర్జీ ఫిర్యాదు చేశారు.14 వీటి నుండి పాలనల ఖచ్చితమైన కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించలేమని ఆయన చెప్పారు.14

రెండవ రకం సాక్ష్యం జగన్నాథ ఆలయ చరిత్ర మాదల పాంజి.1516 Asiatic Researches లోని స్టిర్లింగ్ వ్యాసం ద్వారా, 1872 నాటి హంటర్ ఒడిశా రాజుల చరిత్ర ద్వారా ఇంగ్లీషు పాఠకులకు అది తెలుసు.1516 అది ముగ్గురు గొప్ప రాజులకు 1452–1479, 1479–1504, 1504–1532 అని ఇస్తుంది.1516 బెనర్జీ చక్రవర్తి లెక్కలను అనుసరించారు.1 కపిలేంద్రుని సింహాసనారోహణ తేదీలో “మాదల పాంజి వ్రాతప్రతులన్నీ, అందువల్ల వాటి ఆధారంగా రాసిన ఆధునిక కథనాలన్నీ, పూర్తిగా తప్పు” అని ఆయన భావించారు.1

మూడవది బహమనీ సుల్తానుల పర్షియన్ చరిత్రలు.171814 ఇవి జాన్ బ్రిగ్స్ అనువదించిన ఫెరిష్తా, జె. ఎస్. కింగ్ అనువదించిన Burhan-i Ma’asir (బుర్హాన్-ఇ మాసిర్).1718 అవి “ఒరిస్సా రాయ్” లేదా “ఉరియా రాయలు” గురించి మాట్లాడతాయి, కానీ అతని పేరు అరుదుగా చెబుతాయి.1718 అవి “హిందూ రాజ్యాల విషయంలో ఎప్పుడూ నమ్మదగినవి కావు” అని బెనర్జీ భావించారు.14

నాలుగవది విజయనగర సాహిత్యం.1920 దీనిలో 1919లో ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సేకరించిన సంస్కృత, తెలుగు రచనలు ఉన్నాయి.19 1900లో రాబర్ట్ సూయెల్ అనువదించిన ఫెర్నావో నూనిజ్ పోర్చుగీసు చరిత్ర కూడా ఉంది.20

కపిలేంద్రుని ఎదుగుదల

కపిలేంద్రుడు సింహాసనానికి ఎలా వచ్చాడో అనేక రకాలుగా చెబుతారు. హంటర్ రూపంలోని ఆలయ చరిత్ర అతనిని “మొదట తన బ్రాహ్మణ యజమాని మందలను కాసే ఒక సాధారణ గొర్రెల కాపరి బాలుడు, కానీ తర్వాత సింహాసనానికి ఎత్తబడ్డాడు” అని పిలుస్తుంది.15 సంతానం లేని చివరి గాంగ రాజు నాలుగవ భానుదేవుడు అతనిని దత్తత తీసుకున్నాడని స్టిర్లింగ్ రాశాడు.21

బహమనీ సుల్తాన్ అహ్మద్ షా సహాయంతో కపిలేంద్రుడు సింహాసనాన్ని గెలుచుకున్నాడని ఆలయ చరిత్ర అర్థమని చక్రవర్తి చదివారు.22 అతను “కులబర్గా బహమనీ రాజు సహాయం పొందాడు” అని గోదావరి గెజిటీర్ కూడా చెబుతుంది.2

విశాఖపట్నం గెజిటీర్ అతనిని గాంగ రాజు మంత్రి అని పిలుస్తుంది.3 అతను “సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, 1434-35లో ప్రతాప కపిలేశ్వరుడు అనే బిరుదుతో ఒడిశా గజపతి (‘ఏనుగుల ప్రభువులు’) వంశాన్ని స్థాపించాడు” అని అది చెబుతుంది.3 బెనర్జీ అతనిని “మొదట ఒక మహాపాత్ర”, అంటే ఉన్నతాధికారి, అని పిలుస్తారు.1

డి. సి. సర్కార్ 1963లో అతని మేనల్లుడు రఘుదేవుని దానపత్రాలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.23 కపిలేంద్రుడు నాయకుల కుటుంబం నుండి వచ్చాడని అవి చూపిస్తాయి.23 వాటి శ్లోకాలు కపిలేశ్వరుడు అనే పేరే ఉన్న అతని తాతను ఒక నాయకుడిగా పేర్కొంటాయి.23 అతని తండ్రి జగేశ్వరుని అనేక ఏనుగులు కలిగిన వీరుడిగా పేర్కొంటాయి.23 అతని అన్న బలరాముడు తండ్రితో కలిసి యుద్ధంలో చనిపోయాడు.23 కపిలేంద్రుడు తన సొంత పరాక్రమంతో గజపతి సింహాసనాన్ని గెలుచుకున్నాడని శ్లోకాలు చెబుతాయి.23 గొర్రెల కాపరి కథ కంటే ఇది మరింత అర్థవంతమైన కథనమని సర్కార్ భావించారు.24

వెలిగలని దానపత్రం నుండి, కపిలేంద్రుని తల్లిని తెలుగులో వెల్లమాంబ అని, ఒడియాలో వెలమ అని పిలిచారని సర్కార్ లెక్కించారు.25 కపిలేంద్రునికి ఆంధ్ర రక్తం, బహుశా వెలమ సమాజం నుండి, ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన సూచించారు.25 కానీ ఆ ప్రశ్నను ఇంకా తేల్చలేమని ఆయన ఒప్పుకున్నారు.25

రఘుదేవుని వరంగల్ శాసనంలో కపిలేంద్రుని పూర్వీకుల కులదైవం మల్లినాథుడు.26 ఈ పేరు తెలుగు దేశంలో ప్రసిద్ధమైనది. అందువల్ల కుటుంబపు అసలు నివాసం అక్కడే అయి ఉండవచ్చని సర్కార్ సూచించారు.26 కపిలేంద్రుడు చూడండి.

రెడ్డి రాజ్యాల విజయం

కపిలేంద్రుని మొదటి దక్షిణ విజయం రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజ్యం.27 సర్కార్ దానిని 1444 నుండి 1448 మధ్య ఉంచారు.27 1444లో ద్రాక్షారామంలోని ఒక శాసనం విజయనగరం రక్షణలో రెడ్డి రాజు ఇంకా బతికే ఉన్నట్లు చూపిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.27 1448లో తణుకు తాలూకాలోని పెనుగొండలోని ఒక శాసనం గజపతి పాలన గురించి చెబుతుంది.27 అతను తన పద్నాలుగవ అంకంలో, సుమారు 1446–47లో, మహేంద్ర (రాజమహేంద్రవరం) దేశాన్ని జయించాడని ఆలయ చరిత్ర చెబుతుంది.27

సర్కార్ కథనంలో, కపిలేంద్రుడు మొదట నందపూర్, వీరఘట్టం నాయకులను లొంగదీశాడు.28 వారి సహాయంతో అతను రాజమహేంద్రవరంపై దాడి చేశాడు.28 రాజమహేంద్రవరం రెడ్లు తమ కొండవీడు బంధువులకు శత్రువులు.28 కాబట్టి వారి సహాయంతో కపిలేంద్రుడు తర్వాత కొండవీడును, దక్షిణాన ఉన్న ఇతర కోటలను తీసుకున్నాడు.28 రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు, కొండవీటి రెడ్డి రాజులు చూడండి.

కపిలేంద్రుడు జయించిన ప్రాంతాలను తన కుటుంబ సభ్యుల ద్వారా పాలించాడు.2729 అతని తమ్ముడు పరశురాముని కుమారుడు, అతని మేనల్లుడు రఘుదేవుడు కనీసం 1455–56 నుండి 1460 వరకు రాజమహేంద్రవరం ప్రాంత గవర్నర్.2729 రఘుదేవుని 1456 నాటి దానపత్రం ఆ ప్రాంతాన్ని సింహాచలం నుండి గిరిప్రజ అని అది పిలిచే స్థలం వరకు విస్తరించినదిగా వర్ణిస్తుంది.2729 సర్కార్ గిరిప్రజను కొండవీడుగా భావించారు.2729

పెద్దాపురం తాలూకాలోని తిరుపతిలో 1458 నాటి ఒక స్తంభ శాసనం అప్పుడు కపిలేశ్వరుని మంత్రి ఒకరు రాజమహేంద్రవరాన్ని పాలిస్తున్నట్లు నమోదు చేస్తుంది.30 కొండవీడును రాజ కుటుంబ సభ్యుడు, రౌతరాయ అని పిలిచే గణదేవుడు పాలించాడు.318 చింతపల్లిపాడులోని అతని 1454 నాటి శాసనం అద్దంకి, వినుకొండ కోటలను పేర్కొంటుంది.318 అతని 1455 నాటి దానపత్రం “కటకం” (కటక్) లో పాలిస్తున్న రాజుగా కపిలుని పేర్కొంటుంది.318

హెచ్. లూడర్స్ 1901లో శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఒక శాసనాన్ని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.32 చివరి రెడ్డి దానపత్రాల తర్వాత “దేశాన్ని గజపతులు ఆక్రమించి ఉండాలి” అని ఆయన తేల్చారు.32 గణదేవుని కొండవీడు శాసనం, రఘుదేవుని శాసనాలు, కొండవీడు చూడండి.

1884లో రాబర్ట్ సూయెల్ సంగ్రహించిన కొండవీడు చరిత్ర వేరే కథ చెబుతుంది.33 చివరి రెడ్డి తర్వాత 1420 నుండి 1431 వరకు ఒక లాంగుల గజపతి కొండవీడును పాలించినట్లు అది చెబుతుంది.33 తర్వాత విజయనగర కుటుంబానికి చెందిన ఇద్దరు రాజులు 1454 వరకు పాలించారు. ఆ సంవత్సరం “కపిలేశ్వరుడు అనే మరో గజపతి” వారిలో రెండవవాడిని జయించాడు.33 చివరి గాంగుల నుండి విజయనగరం కొండవీడును తీసుకుందని, కపిలేంద్రుడు దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడని ఈ వరుస చూపిస్తుందని బెనర్జీ చదివారు.34

కపిలేంద్రుడు రెడ్లను లొంగదీసి, తన సైన్యాలను నెల్లూరు జిల్లాలోకి నెట్టాడని 1942 నెల్లూరు జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.35 అతని, పురుషోత్తముని కాలంలో ఉదయగిరి, కొండవీడు రాజప్రతినిధుల పాలనలోని ప్రాంతాలు అయ్యాయని అది చెబుతుంది.35

కపిలేంద్రుడు స్వయంగా కృష్ణా ప్రాంతంలో దానాలు చేశాడు.3637 1458 ఏప్రిల్‌లో గోదావరి తీరాన శిబిరంలో ఉండగా అతను వెలిగలని గ్రామాన్ని 120 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు.3637 దానికి తన పేరు మీద, తన తల్లిదండ్రుల పేర్ల మీద కొత్త పేరు పెట్టాడు.3637 దాని సరిహద్దు గ్రామాల్లో ఇప్పటి కపిలేశ్వరపురం దగ్గరి కానుమూరును, కృష్ణా జిల్లాలోని పెనమకూరును సర్కార్ గుర్తించారు.3637

విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) తాలూకాలోని శక 1387 (1465; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక రికార్డు కొండపల్లి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని రెండు ఆలయాలకు అతను ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.3839 జక్కంపూడిలోని తేదీ లేని ఒక దానపత్రాన్ని అంబదేవుడు అనే అతని కుమారుడు ఇచ్చాడు.3839 కపిలేశ్వరుని వెలిగలని శాసనం చూడండి.

తెలంగాణ: దేవరకొండ, వరంగల్

బహమనీ సుల్తానులు త్వరలోనే ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో ఒడిశా శక్తిని ఎదుర్కొన్నారు.4041 రెండవ అలావుద్దీన్ అహ్మద్ పాలనలో సేనాని సంజర్ ఖాన్ “తెలింగాణ అవిశ్వాసుల ఉరియా నాయకునికి వ్యతిరేకంగా” పోరాడుతున్నాడని Burhan-i Ma’asir చెబుతుంది.4041 బహమనీల దగ్గర సుమారు నూట యాభై ఏనుగులకు మించి లేవని, “ఆ అవిశ్వాసుల దగ్గర దాదాపు రెండు లక్షలు ఉన్నాయి” అని సుల్తాన్ చేసిన వ్యాఖ్యను అది నమోదు చేస్తుంది.4041 బెనర్జీ ఆ ఒడియా నాయకుని “గొప్ప గజపతి రాజు స్వయంగా” అని భావించారు.42

1459లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ షా దేవరకొండ కొండ కోటను ముట్టడించాడు.1743 రక్షకులు “ఒరిస్సా రాయ్‌ను సహాయం కోరారు” అని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.1743 ఆ రాయ్ “పెద్ద మొత్తాల డబ్బు ఆశ చూపడంతో, అనేక యుద్ధ ఏనుగులతో సహా పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడు”.1743 రెండు వైపుల నుండి దాడికి గురైన బహమనీ సేనానులు చిత్తుగా ఓడిపోయారు. ఎనభై మైళ్లు వారిని వెంటాడారు.1743

Burhan-i Ma’asir ఉరియా రాయలను “ఆ సమయంలో … ఆ దేశపు అవిశ్వాసుల అధిపతి” అని పిలుస్తుంది.1844 అతను వంద ఏనుగులను పంపాడని అది చెబుతుంది.1844 కపిలేంద్రుడు “దేవరకొండను రక్షించడానికి ఎంత వేగంగా నడిచాడంటే ముస్లిం సైన్యాన్ని అతను అప్రమత్తంగా లేనప్పుడు పట్టుకున్నాడు” అని బెనర్జీ రాశారు.45 కపిలేంద్రుని జీవితకాలంలో బహమనీలు మళ్లీ ఎప్పుడూ తెలంగాణపై దాడి చేయలేదని ఆయన రాశారు.45 ఆ ముట్టడి గురించి రేచర్ల వెలమలు పేజీలో ఉంది. దేవరకొండ కూడా చూడండి.

1460 ఫిబ్రవరి 2న కపిలేంద్రుని కుమారుడు హంవీరుడు, మేనల్లుడు రఘుదేవుడు వరంగల్ కోటలో శాసనాలు నిలిపారు.464726 రెండు రికార్డుల తేదీల ప్రకారం, రెండూ ఒకే రోజు నిలిపినవి.464726 తూర్పు ద్వారంపై ఉన్న హంవీరుని శాసనం అతను కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు నమోదు చేస్తుంది.464726 పడమటి ద్వారంపై ఉన్న రఘుదేవుని శాసనం తెలుగు అక్షరాల్లో రాసిన ఒడియాలో ఉంది.464726 అతను కోట గవర్నర్‌ను లొంగదీసి, గవర్నర్, అతని సైనికుల ప్రాణాలను కాపాడాడని అది నమోదు చేస్తుంది.464726 ఇద్దరు యువరాజులు రెండు వైపుల నుండి కోటపై దాడి చేశారని సర్కార్ భావించారు.464726

దేవరకొండను రక్షించిన సైన్యమే ముందుకు వెళ్లి బహమనీల నుండి వరంగల్‌ను తీసుకుందని 1938లో నిజాం పురావస్తు శాఖ సూచించింది.48 హంవీరుని సమక్షంలో ఖమ్మం బయట ముస్లింలను ఓడించినందుకు సేనాని గజరావు తిప్పను సర్కార్ ఉదహరించిన ఒక తెలుగు పద్యం ప్రశంసిస్తుంది.49 హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు, వరంగల్ కోట చూడండి.

1461లో హుమాయూన్ మరణం తర్వాత ఒడిశా సైన్యం బహమనీ రాజధానిపైకి నడిచింది.505152 “ఒరిస్సా రాయ్‌లు, తెలింగాణ జమీందారులతో కలిసి, రాజమహేంద్రవరం మార్గంలో రాజ్యంపై దండెత్తారు” అని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.505152 వారు “కౌలాస్ వరకు దేశాన్ని దోచుకుంటూ, నాశనం చేస్తూ” వెళ్లారు.505152 “తెలింగాణ దేశాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలని”, కప్పం చెల్లించాలని కోరుతూ రాయ్ బీదర్‌కు పది మైళ్ల దూరం వరకు వచ్చాడు.505152 తర్వాత అతను వెనక్కి తగ్గి, సురక్షితంగా తిరిగి వెళ్లడానికి “పెద్ద మొత్తం డబ్బు” చెల్లించాడు.505152

Burhan-i Ma’asir ఆ దండయాత్రను, రాజధానికి పది ఫర్సఖ్‌ల (పర్షియన్ దూర కొలమానం) లోపల బహమనీ విజయాన్ని నివేదిస్తుంది.5354 దక్షిణ ఒడిశా రాజా తన తిరోగమనాన్ని కాపాడుకోవడానికి “ఐదు లక్షల వెండి టంకాలు” చెల్లించాడని Cambridge History of India (కేంబ్రిడ్జ్ భారత చరిత్ర, 1928) లో వోల్స్‌లీ హేగ్ రాశారు.55 బెనర్జీ ఆ విమోచన ధనాన్ని, హేగ్ కథనాన్ని తిరస్కరించారు.56 ఆయనకు “స్థిరపడిన ఏకైక వాస్తవం” కపిలేంద్రుడు రాజధానికి కొంచెం దూరం వరకు ముందుకు వచ్చాడనేదే.56 స్టిర్లింగ్‌ను అనుసరిస్తూ హంటర్ ఇలాంటి ఒక దండయాత్రను 1457లో ఉంచారు.57

దక్షిణ విజయాలు

కపిలేంద్రుని రికార్డుల గొప్పలు ఇంకా చాలా దూరం వెళ్తాయి.3658 సర్కార్ చదివినట్లు, 1458 నాటి వెలిగలని దానపత్రం అతని యుద్ధ భేరుల గురించి గొప్పలు చెబుతుంది.3658 వాటి శబ్దం హంపిని కుదిపిందని, ధారను నొక్కిందని, గుల్బర్గా గుర్రాలను పారిపోయేలా చేసిందని, ఢిల్లీని భయంకర స్త్రీలతో నింపిందని అది చెబుతుంది.3658 అతనికి గజపతి, గౌడేశ్వర, నవకోటి-కర్ణాట-కలవరగేశ్వర బిరుదులు ఇచ్చిన మొదటి రికార్డు అదే.3658 అతని వారసులు ఈ బిరుదులను కొనసాగించారు.3658 చివరి బిరుదును “కర్ణాటలోని తొంభై మిలియన్ల ప్రజలకు”, గుల్బర్గాకు “ప్రభువు” అనే దావాగా బెనర్జీ వివరించారు.59

గంగాదాస ప్రతాప విలాసం అనే సంస్కృత నాటకం రెండవ దేవరాయల మరణం తర్వాత ఏమి జరిగిందో వర్ణిస్తుంది.60 బహమనీ సుల్తాన్, గజపతి విజయనగరాన్ని ముట్టడించారు. మల్లికార్జునుడు వారిని చిత్తుగా ఓడించాడు.60 కంచి-కావేరి-పోథి అనే ఒడియా కథాకావ్యం కంచి వరకు ముందుకు వెళ్లినట్లు చెప్పుకుంటుంది.19

దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలోని మున్నూరులో 1464 నాటి రెండు శాసనాలు తమిళ దేశంలోని విజయాలను చూపిస్తాయి.6131 అవి హంవీరుని కుమారుడు దక్షిణ కపిలేశ్వరుడు ఇచ్చిన కానుకలను నమోదు చేస్తాయి.6131 అతను కొండవీడు, కొండపల్లి, అద్దంకి, వినుకొండ, పడైవీడు, తిరువారూర్, తిరుచిరాపల్లి, చంద్రగిరిలకు గవర్నర్.6131

ఈ రికార్డులు ఏమి నిర్ధారిస్తాయో 1919లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి ఒప్పుకున్నారు.62 ఆయన మాటల్లో, “గజపతి చేసిన తొలి విజయం కేవలం ఒక తాత్కాలిక దాడి కాదు, దాదాపు దక్షిణ దేశాన్ని ఆక్రమించడమే”.62 అది “తంజావూరు జిల్లాలోని తిరువారూర్, తిరుచిరాపల్లి వరకు” చేరింది.62

కె. హెచ్. వి. శర్మ, సర్కార్ ఆర్కాటు ప్రాంతంలోని 1471–73 నాటి తమిళ శాసనాలను జోడించారు.63 ఇవి “ఒడియా గందరగోళం” గురించి, సాళువ నరసింహరాయల ఒక ప్రతినిధి పునరుద్ధరించిన ఆలయాల గురించి చెబుతాయి.63 ఆ ఆక్రమణ దాదాపు పది సంవత్సరాలు కొనసాగిందని సర్కార్, శర్మ తేల్చారు.63 “ఖారవేలుడు తప్ప కళింగ లేదా ఒడిశాకు చెందిన మరే రాజూ తూర్పు తీర భూమిలో ఇంత విశాలమైన భాగాన్ని పాలించడంలో సఫలం కాలేదు” అని బెనర్జీ రాశారు.14

Cambridge History లో హిందూ రాజ్యాలపై అధ్యాయాన్ని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.6465 “దక్షిణాన నెల్లూరు, ఉదయగిరి వరకు దాడులతో” తీరం వెంబడి గోదావరి వరకు క్రమంగా జరిగిన విస్తరణను ఆయన వర్ణించారు.6465 సుమారు 1450లో మల్లికార్జునుడు తిప్పికొట్టిన, బహమనీ, ఒడిశా సంయుక్త విజయనగర ముట్టడిని కూడా ఆయన వర్ణించారు.6465

కపిలేంద్రుని మరణం, వివాదాస్పద వారసత్వం

కపిలేంద్రుని చివరి తేదీ ఉన్న రికార్డు 1466 డిసెంబర్ నాటిది.21 అతని కుమారుడు పురుషోత్తముని రెండవ అంకం 1470 ఏప్రిల్‌లో పడింది.21 హిజ్రీ 875 (1470; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) లో వచ్చిన వార్తను Burhan-i Ma’asir నమోదు చేస్తుంది.6667 “తెలింగాణ నుండి ఒక దూత వచ్చి సుల్తాన్‌కు తెలియజేశాడు” అని ఒక మరణం గురించి అది చెబుతుంది.6667 చనిపోయినవాడు “తెలింగాణకు ముఖ్య రాయలు అయిన ఒరిస్సా రాయలు”.6667 అతను కృష్ణా తీరాన చనిపోయాడని ఆలయ చరిత్ర చెబుతుంది.5968

అతని తర్వాత ఎవరు వచ్చారనే విషయంలో వివాదం ఉంది. హిజ్రీ 876లో “ఒరియా రాయ్ దాయాది అంబుర్ రాయ్” బహమనీ సుల్తాన్ మూడవ ముహమ్మద్ షాకు ఫిర్యాదు చేశాడని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.6970 “రాయ్ చనిపోయాక, అతని దత్తపుత్రుడైన బ్రాహ్మణుడు మంగళ్ రాయ్ ప్రభుత్వాన్ని ఆక్రమించాడు” అని అతను చెప్పాడు.6970 బహమనీ సేనాని నిజాముల్ ముల్క్ బహ్రీ అంబుర్ రాయ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.6970 అతను సుల్తాన్ కోసం కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరంలను తీసుకున్నాడు.6970 హేగ్ ఫెరిష్తాను అనుసరిస్తూ ప్రత్యర్థులను హంబర్, మంగళ్ అని పిలిచారు.71

1900లో చక్రవర్తి ఆలయ చరిత్రను మరో విధంగా చదివారు.7273 ఆయన వ్యాఖ్యానంలో, కపిలేంద్రుని కుమారులు సింహాసనం కోసం పోరాడారు. కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరాలను అప్పగించి బహమనీ సహాయంతో పురుషోత్తముడు దానిని గెలుచుకున్నాడు.7273 ఫెరిష్తా చెప్పిన “అంబుర్ రాయ్” ఒక రాజకుమార బిరుదు వికృత రూపమని, అందువల్ల అది పురుషోత్తముని పేరే అని ఆయన భావించారు.7273 గోదావరి గెజిటీర్, ఎల్. డి. బార్నెట్ కూడా బహమనీ సహాయానికి పురుషోత్తముడు తెలుగు జిల్లాలతో మూల్యం చెల్లించినట్లు చెబుతారు.26

బెనర్జీ ఆ మొత్తం కథను తిరస్కరించారు.7475 పూరీలోని ఒక శాసనానికి పురుషోత్తముని రెండవ అంకంలో, 1470 ఏప్రిల్‌లో తేదీ ఉంది.7475 పురుషోత్తముడు 1496–97 వరకు ఎలాంటి విరామం లేకుండా పాలించాడు.7475 Burhan-i Ma’asir వివాదాస్పద వారసత్వం గురించి ఏమీ చెప్పదు.7475

మరోవైపు, పురుషోత్తముని అతని అన్న హంవీరుని కంటే ఎక్కువగా ఎంచుకున్నారనే ఒక సంప్రదాయాన్ని సర్కార్, శర్మ గుర్తించారు.6376 పురుషోత్తముని హమ్మీరుని నాశనం చేసినవాడిగా చెప్పే సరస్వతీ విలాసం లోని ఒక శ్లోకాన్ని వారు గుర్తించారు.6376 కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత అంతర్యుద్ధం జరిగిందని వారు సూచించారు.6376 కానీ పరిస్థితులను నిర్ణయించలేమని వారు తేల్చారు.6376

శక 1393, పురుషోత్తముని ఏడవ సంవత్సరం తేదీ ఉన్న ఒక శ్రీకూర్మం శాసనాన్ని వి. రంగాచార్య వాడారు.77 దాని నుండి ఆయన పురుషోత్తముని సింహాసనారోహణను 1464–65 నాటిదిగా చెప్పారు.77 పురుషోత్తముడు, హంవీరుడు చూడండి.

తీరాన్ని కోల్పోవడం, తిరిగి పొందడం

బహమనీలు గోదావరి ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నారు.67 నిజాముల్ ముల్క్ బహ్రీ అవిశ్వాసుల సైన్యాన్ని ఓడించి రాజమహేంద్రవరాన్ని తీసుకున్నాడని Burhan-i Ma’asir చెబుతుంది.67 తర్వాత అతను “అత్యంత ఎత్తైన కొండ శిఖరంపై ఉన్న” కొండవీడును తీసుకున్నాడు.67 ఫెరిష్తాలో కొండవీడుకు బదులుగా కొండపల్లి ఉందని బెనర్జీ గుర్తించారు.74 సూయెల్ అసంపూర్ణ ప్రతిలోని కొండపల్లి శాసనం ఒకటి ఆ విజయం తేదీని 1470 లేదా 1471గా ఇచ్చింది.78

ఒడిశా రాజు త్వరలోనే దానిని తిరిగి పొందడానికి ప్రయత్నించాడు.7980 రెండు సంవత్సరాల కరువు తర్వాత కొండపల్లి దండు తన గవర్నర్‌ను హత్య చేసిందని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.7980 వారు కోటను “భీమ్‌రాజ్ ఒరియా”కు ఇచ్చారు. అతను “తెలింగాణలోని తన వంశపారంపర్య రాజ్యాలను” తిరిగి పొందమని ఒరిస్సా రాయ్‌ను ఆహ్వానించాడు.7980 రాయ్ పది వేల అశ్వికులు, ఎనిమిది వేల కాల్బలంతో వచ్చి, రాజమహేంద్రవరంలో బహమనీ గవర్నర్‌ను ముట్టడించాడు.7980 కానీ ముహమ్మద్ షా స్వయంగా నడిచి వచ్చినప్పుడు రాయ్ నది అవతలికి వెనక్కి వెళ్లాడు.7980

ముహమ్మద్ అతనిని వెంబడించి, హిజ్రీ 882లో “ఒరిస్సా రాజధాని వరకు చొచ్చుకుపోయాడు”.808182 దివంగత రాయ్‌కు చెందిన ఇరవై ఐదు ఏనుగులను రాయ్ అప్పగించినప్పుడు మాత్రమే అతను శాంతి చేసుకున్నాడు.808182 తర్వాత అతను ఆరు నెలల తర్వాత కొండపల్లిని తీసుకుని దాని ఆలయాన్ని నాశనం చేశాడు.808182 అతను దాదాపు మూడు సంవత్సరాలు రాజమహేంద్రవరంలో ఉన్నాడు.808182 హేగ్ ఒడిశా దండయాత్రను 1478 ఫిబ్రవరి నాటిదిగా చెబుతారు.83

ఒడిశా రాజధానికి నడక గురించి Burhan-i Ma’asir ఏమీ చెప్పదు.8485 కానీ 700,000 మంది కాల్బలం, 500 ఏనుగులతో రాజమహేంద్రవరం వద్ద నది అవతల వేచి ఉండి, తర్వాత పారిపోయిన ఒక “నర్సింహ రాయలను” అది వర్ణిస్తుంది.8485 బెనర్జీ అతనిని విజయనగరంలో ఎదుగుతున్న సేనాని సాళువ నరసింహునిగా గుర్తించారు.758687 బెనర్జీ అభిప్రాయంలో, కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత నరసింహుడు గోదావరి ముఖద్వారం వరకు తీరాన్ని తీసుకున్నాడు.758687 1474–77 యుద్ధం వల్ల ఒడిశా గోదావరి–కృష్ణా దోఆబ్ (రెండు నదుల మధ్య భూమి) మొత్తాన్ని కోల్పోయిందని బెనర్జీ భావించారు.758687 కొండపల్లి కోట, బహమనీలు చూడండి.

బహమనీ రాజ్యం ముక్కలైన తర్వాత ఒడిశా రాజులు జిల్లాను తిరిగి పొందారని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.88 1482లో ముహమ్మద్ షా మరణం తర్వాత ఆరు సంవత్సరాల్లో పురుషోత్తముడు గోదావరి–కృష్ణా దోఆబ్‌ను ఆక్రమించాడని బెనర్జీ భావించారు.89 అప్పటికి పురుషోత్తముడు కొండవీడు నుండి ముస్లింలను వెళ్లగొట్టాడని ఆయన భావించారు.89

పురుషోత్తముడు కొండవీడు ప్రజలకు పన్నుల నుండి మినహాయింపు ఇచ్చిన ఒక శాసనాన్ని కొండవీడు చరిత్ర నమోదు చేస్తుంది.33 శక 1412 (1489) నాటి తామ్రశాసనం ఒంగోలు తాలూకాలోని పోతవరం గ్రామాన్ని చదలువాడలోని ఒక శివాలయానికి ఇచ్చింది.6 ఒంగోలు చూడండి.

కొండపల్లి దగ్గరి ఒక రాతిపై ఉన్న రికార్డు ఆ ప్రాంతానికి అతని గవర్నర్‌గా మొగలరాజు మహాపాత్రను పేర్కొంటుంది.90 శ్రీకూర్మంలో అతని శాసనాలు 1470 నుండి 1495 వరకు ఉన్నాయి.91 పురుషోత్తముని పోతవరం శాసనం, శ్రీకూర్మంలోని గజపతుల శాసనాలు చూడండి.

ఆలయ చరిత్ర, చైతన్యుని బెంగాలీ జీవిత చరిత్రకారులు కంచి లేదా విజయనగరంపై యుద్ధాన్ని పురుషోత్తమునికి ఆపాదిస్తారు.1573 చరిత్రలో “కాంజీవరం” (కాంచీపురం) రాజు తన కుమార్తెను అతనికి ఇవ్వడానికి నిరాకరించాడు.1573 అందుకే అతను దక్షిణంపై దండెత్తి ఆమెను తీసుకెళ్లాడు.1573 అతను విజయనగరాన్ని జయించి జగన్నాథునికి రత్నాల సింహాసనాన్ని తెచ్చాడని చైతన్య చరితామృతం చెబుతుంది.1573

పురుషోత్తముని రికార్డులు కంచి వరకు విజయాన్ని చెప్పుకుంటాయని అయ్యంగార్ గుర్తించారు.92 “ఒడిశా రాజా ఆధీనంలోనే ఉండిపోయిన” ఉదయగిరిని సాళువ నరసింహుడు తిరిగి పొందలేకపోయాడని ఆయన గుర్తించారు.92

ప్రతాపరుద్రుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

ప్రతాపరుద్రుడు 1496–97లో తన తండ్రి తర్వాత సింహాసనం ఎక్కాడు.9394 అతని సింహాసనారోహణ సమయంలో అతని సామ్రాజ్యం హుగ్లీ నుండి గుంటూరు జిల్లా వరకు విస్తరించిందని బెనర్జీ చెబుతారు.94 ఖమ్మం ఎత్తైన ప్రాంతాలు అతనివి.94

యువ రాజకుమారుడిగా అతను శ్రీకూర్మం ప్రాంతాన్ని పాలించాడు.9596 1510 లేదా 1511లో ఉండ్రకొండ మహా కోటలో సభ నిర్వహిస్తుండగా అతను నెల్లూరు ప్రాంతంలోని వెలిచెర్ల గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.9596 శ్రీకూర్మం (1503), సింహాచలం (1510) లలోని అతని రికార్డులు అతనిని ఉత్తర తీరానికి ప్రభువుగా చూపిస్తాయి.9798 ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి), ప్రతాపరుద్ర గజపతి వెలిచెర్ల శాసనం చూడండి.

విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వరుస దండయాత్రల్లో ఈ సామ్రాజ్యపు దక్షిణ సగాన్ని తీసుకున్నాడు.2099 మూడు కోటలను తీసుకోవాలనే ఆజ్ఞను శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అంతకుముందు రాజు ఒకరి వీలునామాలో కనుగొన్నాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.2099 వాటిలో “ఒరియా రాజుకు చెందిన” “ఒడిగైర్” (ఉదయగిరి) ఒకటి.2099 అతను ఒకటిన్నర సంవత్సరాలు దానిని ముట్టడించి, రాళ్లను తొలిచి దారులు వేశాడు.2099 తర్వాత దానిని తీసుకుని, ఒడిశా రాజు మేనత్తను (లేదా పిన్నిని) పట్టుకున్నాడు.2099

విజయనగరంలోని ఒక శాసనం ఉదయగిరి నుండి అతని విజయోత్సవ పునరాగమనాన్ని 1513 నాటిదిగా చెబుతుంది.33 సూయెల్, అయ్యంగార్, బెనర్జీ ఆ స్వాధీనాన్ని 1513లో లేదా 1512–13లో ఉంచుతారు.100101102 కానీ వెలిచెర్ల దానపత్రాన్ని సంపాదకత్వం వహిస్తూ జి. రామదాసు, 1511 అక్టోబర్‌లో ప్రతాపరుద్రుడు ఇంకా దక్షిణంలోనే ఉన్నాడని వాదించారు.103

తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కొండవీడును ముట్టడించాడు.99104102 ఉప్పునీటి నది అవతల జరిగిన యుద్ధంలో అతను ఒడిశా రాజును ఓడించి, రెండు నెలల తర్వాత కోటను తీసుకున్నాడు.99104102 మంగళగిరిలోని ఒక స్తంభ శాసనం దాని స్వాధీనాన్ని 1515 జూన్ 23 నాటిదిగా చెబుతుంది.99104102 ప్రతాపరుద్రుని కుమారుడు వీరభద్రుడు అక్కడ పట్టుబడ్డాడు.99104102

మూడు నెలల ముట్టడి తర్వాత కొండపల్లి పడిపోయింది.104105 రాజు భార్య ఒకరు, కుమారుడు ఒకరు, అతని ఏడుగురు ముఖ్య సేనానులు అక్కడ పట్టుబడ్డారు.104105 ఉదయగిరి, కొండవీడు కోట, విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు చూడండి.

దండయాత్ర ఉత్తరాన ముగిసింది.105 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “సిమమ్‌దరీ” (Symamdary) వరకు నడిచి, అక్కడ ఆరు నెలలు ఆగి, ఒక ఆలయం కట్టించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.105 అక్కడ ఒడిశా రాజును యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తూ అవమానకరమైన ఒక శాసనాన్ని చెక్కించాడు.105

సూయెల్ సిమమ్‌దరీని రాజమహేంద్రవరంగా గుర్తించారు.105 విశాఖపట్నం గెజిటీర్ దానిని సింహాద్రి (సింహాచలం) గా భావించింది.3106 అక్కడి ఆలయంలో అవమానం లేకపోయినా, శ్రీకృష్ణదేవరాయల విజయాలు, కానుకల రికార్డులు ఇంకా ఉన్నాయి.3106

సింహాద్రి దగ్గరి పొట్నూరులో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడని తెలుగు రాయవాచకము, ఇతర రచనలు చెబుతాయి.107108 ఆ స్తంభం కనుమరుగైందని గెజిటీర్ గుర్తించింది.109 పొట్నూరు, సింహాచలం ఆలయం చూడండి.

ఒక వివాహం ద్వారా శాంతి కుదిరింది.110 నూనిజ్ చరిత్రలో, తన రాణిని తిరిగి పొందడానికి ఒడిశా రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు ఒక కుమార్తెను ఇచ్చాడు.110 అప్పుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “నదికి అవతలి వైపు భూములను తిరిగి ఇచ్చి, ఇవతలి వైపు భూములను తన దగ్గర ఉంచుకున్నాడు”.110

రాయవాచకము ఆ రాజకుమార్తెను జగన్మోహిని అని పిలుస్తుంది.107 కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న దేశమంతటినీ ఆమె తండ్రి ఆమెకు కట్నంగా ఇచ్చినట్లు అది చెబుతుంది.107 అయ్యంగార్ కూడా కొత్త సరిహద్దును కృష్ణాపై ఉంచారు.111 కానీ గోదావరికి దక్షిణాన ఉన్నదంతా ప్రతాపరుద్రుడు అప్పగించాల్సి వచ్చిందని బెనర్జీ రాశారు.112 బెనర్జీ ప్రకారం, 1519లో గజపతి తనకు ఇచ్చిన కొన్ని గ్రామాలను శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సింహాచలం ఆలయానికి ఇచ్చాడు.112

గోల్కొండ, ముగింపు

తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు తీరాన్ని తీసుకున్నారు.113114115 బ్రిగ్స్ అనువదించిన ఒక గోల్కొండ చరిత్ర ఆ కథ చెబుతుంది.113114115 సుల్తాన్ కులీ పాలంచినూర్ దగ్గర “కొండపల్లిలో సభ నిర్వహించే గజపతి కుమారుడు రాజా రామచందర్”ను, అతని మేనల్లుడు విద్యాద్రిని ఓడించాడని అది చెబుతుంది.113114115 అతను కొండపల్లి, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), రాజమహేంద్రవరంలను తీసుకున్నాడు.113114115

తర్వాత అతను “సాధారణంగా గజపతి అని పిలిచే వుస్నద్ దేవ్”తో ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.113114115 ఈ ఒప్పందం ద్వారా గోదావరి గోల్కొండ, ఒడిశాల మధ్య సరిహద్దు అయింది. ఏలూరు జిల్లాను అప్పగించారు.113114115

ఈ సంవత్సరాల్లో రామచంద్రుడు అనే ఒడిశా రాజు లేడని బెనర్జీ చూపించారు.116117 ఆ దండయాత్రకు చక్రవర్తి ఇచ్చిన సుమారు 1522 తేదీని ఆయన అంగీకరించారు.116117 ఆ ఒప్పందం కనిపించినంత గోల్కొండకు అనుకూలమైనది కాదని నిజాం పురావస్తు శాఖ భావించింది.118 కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కోటలు గజపతుల చేతుల్లోనే ఉన్నాయని అది గుర్తించింది.118 సుల్తాన్ కులీ, కుతుబ్ షాహీలు చూడండి.

ప్రతాపరుద్రుడు సుమారు 1540లో చనిపోయాడు.119120 చరిత్ర అతని ఇద్దరు కుమారులను కలువ దేవుడు, కఖరువ దేవుడు అని గుర్తిస్తుంది.119120 మంత్రి గోవింద విద్యాధరుడు వారిని ఒకరి తర్వాత ఒకరిని హత్య చేశాడు.119120 అతను 1541–42లో సింహాసనం తీసుకుని, స్వల్పకాలిక భోయి వంశాన్ని స్థాపించాడు.119120

గోల్కొండ రాజులు 1571–72లో చివరికి రాజమహేంద్రవరాన్ని తీసుకున్నారని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.121 తర్వాత వారు ఉత్తరాన శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) వరకు నడిచారు.121 ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా సేనాని మాలిక్ నాయబ్ రాజమహేంద్రవరాన్ని జయించడాన్ని హంటర్ 1571 నాటిదిగా చెప్పారు.122

“తెలింగాణ నివాసి” అయిన ముకుంద హరిచందనుడు 1559–60లో ఒడిశా సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.123124125 అతను ఇంకా గోదావరిపై ఉన్న ద్రాక్షారామంలో ఒక శాసనాన్ని వదిలాడు.123124125 బెనర్జీ చదివినట్లు, దానికి అతని ఎనిమిదవ సంవత్సరంలో తేదీ ఉంది.123124125

ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షాకు సేవ చేస్తున్న ఒక నాయకుడు ముకుంద బాహుబలేంద్రుని సరిహద్దు అవతలికి ఎలా తరిమాడో సింహాచలంలోని 1604 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.98126 రంగాచార్య అతనిని గజపతి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించిన ఒక తెలుగు ఆక్రమణదారుగా భావించారు.98 బెనర్జీ అతనిని గంజాం ప్రాంతంలో ఆ పేరున్న వంశపారంపర్య అధికారుల వరుసలో ఒకరిగా భావించారు.126

తెలుగు జిల్లాల్లోని రికార్డులు

తెలుగు జిల్లాల్లోని గజపతి శాసనాల్లో ఇవి ఉన్నాయి:

  • శ్రీకూర్మంలో కపిలేంద్రుని (1452, 1455, 1460), పురుషోత్తముని (1470–1495), ప్రతాపరుద్రుని (1503) రికార్డులు ఉన్నాయి.771397127128 ముఖలింగంలో కపిలేంద్రుని ఒడియా రికార్డు ఒకటి ఉంది.771397127128 శ్రీకూర్మం ఆలయం, ముఖలింగం చూడండి.
  • సింహాచలంలో కపిలేంద్రుని ముప్పై రెండవ సంవత్సరపు దెబ్బతిన్న రికార్డు ఒకటి ఉంది. రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి అల్లయ వేముని శాసనం కింద చెక్కిన అతని ఇరవై ఏడవ సంవత్సరపు ఒడియా రికార్డు కూడా ఉంది.12913013198132 హంవీర కుమార మహాపాత్ర కానుక (1459), పురుషోత్తముని రికార్డు (1472–73), ప్రతాపరుద్రుని రికార్డు (1510) కూడా ఉన్నాయి.12913013198132
  • పెద్దాపురం దగ్గరి తిరుపతిలో రాజమహేంద్రవరం గవర్నర్‌ను పేర్కొనే 1458 నాటి రికార్డు ఉంది.30125 ద్రాక్షారామంలో ముకుందుని శాసనం ఉంది.30125
  • శ్రీశైలంలో ఒక ఒడియా రికార్డుతో రాతిని పంచుకునే 1460 జూలై నాటి తెలుగు రికార్డు ఉంది.133
  • కొండవీడులో కొండపై శిథిలమైన ఆలయపు స్తంభంపై ఒక ఒడియా శాసనం ఉంది.13490 కొండపల్లిలో కోట దగ్గరి ఒక బండరాతిపై ఒడియా రికార్డు ఉంది.13490
  • వరంగల్ కోటలో 1460 ఫిబ్రవరి నాటి హంవీరుని, రఘుదేవుని శాసనాలు ఉన్నాయి.47

నాణేలు

వి. ఎ. స్మిత్ ఇండియన్ మ్యూజియం జాబితా (1906) ఒక బంగారు “గజపతి లేదా ఏనుగు వరహాను” పేర్కొంటుంది.135 దానికి ఒకవైపు నిలబడిన ఏనుగు, మరోవైపు ఒక లతా అలంకారం ఉన్నాయి.135 స్మిత్ దానిని ”(?) ఒడిశాది, (?) పదమూడవ శతాబ్దం” అని వర్ణిస్తారు.135 “వెనుకవైపు చక్కని లతా అలంకారం ఉన్న” గజపతి వరహాను కపిలేంద్రునికి ఆపాదించాలని బెనర్జీ రాశారు.136

1886లో వాల్టర్ ఇలియట్ “గజపతి కాసు” అని పిలిచే ఏనుగు బొమ్మ ఉన్న బంగారు నాణేలను దక్షిణాది కొంగు రాజుల ఏనుగు చిహ్నంతో ముడిపెట్టారు.137

చరిత్ర కథలు, శాసనాలు

తెలుగు దేశపు స్థానిక చరిత్రలు గజపతులను తమదైన రీతిలో గుర్తుంచుకుంటాయి.138139 ఉదయగిరి కోటను మొదట “లాంగుల గజపతి” కట్టించాడనే సంప్రదాయాన్ని 1873 నెల్లూరు మాన్యువల్ నమోదు చేస్తుంది.138139 సుమారు పదవ శతాబ్దంలో “కటక్‌లో ప్రభుత్వ కేంద్రం ఉన్న గజపతి కుటుంబానికి చెందిన కాకెత రుద్రుడు” కనిగిరిని తీసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.138139 అతని వారసులు ప్రతాప రుద్రుడు, పురుషోత్తమ రుద్రుడు, వీర రుద్రుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు దానిని తీసుకునే వరకు పట్టుకున్నారు.138139

కొండవీడు చరిత్ర తన కథను మొదటి కోట కట్టించిన ఒడిశా గజపతి రాజు విశ్వంబరదేవునితో ప్రారంభిస్తుంది.140 కనిగిరి సంప్రదాయంలో, ఈ గజపతి కుటుంబానికి చెందిన ప్రతాప రుద్రుని ఢిల్లీ చక్రవర్తి బందీగా పట్టుకున్నాడు.139 అతని మంత్రి యుగంధరుడు అతనిని విడిపించాడు.139 ఇదే కథను ఇతర చోట్ల కాకతీయ రాజు గురించి చెబుతారు.139 ప్రతాపరుద్రుడు (కాకతీయ) చూడండి.

ఆధారాలు, విభేదాలు

  • కపిలేంద్రుని సింహాసనారోహణ. అంక తేదీల నుండి 1434–35 (చక్రవర్తి; గోదావరి, విశాఖపట్నం గెజిటీర్లు).6823 1435 (బెనర్జీ; అయ్యంగార్).164 1434 (హేగ్).141 1452 (హంటర్ రూపంలోని ఆలయ చరిత్ర).15 1454 (కొండవీడు చరిత్ర).33 ఒక శ్రీకూర్మం రికార్డు నుండి సుమారు 1429–30 (రంగాచార్య).13
  • అతను సింహాసనానికి ఎలా వచ్చాడు. దేవుని అనుగ్రహంతో ఎదిగిన గొర్రెల కాపరి బాలుడు (చరిత్ర).15 సంతానం లేని నాలుగవ భానుదేవుడు దత్తత తీసుకున్నాడు (స్టిర్లింగ్).21 బహమనీ సుల్తాన్ సహాయం చేశాడు (చక్రవర్తి; గోదావరి గెజిటీర్).222 సింహాసనాన్ని ఆక్రమించిన మంత్రి (విశాఖపట్నం గెజిటీర్).3 తన సొంత పరాక్రమంతో గెలిచిన ఒక నాయకుని కుమారుడు (రఘుదేవుని దానపత్రాలు).23
  • అతని మరణం. Burhan-i Ma’asir నుండి, 1470 ఏప్రిల్‌లో పురుషోత్తముని రెండవ అంకం నుండి 1470 నాటికి (బెనర్జీ; చక్రవర్తి).2168 1479 (హంటర్ రూపంలోని చరిత్ర).15 1461 (కొండవీడు చరిత్ర).33
  • దక్షిణ విజయాలు. సుమారు పది సంవత్సరాల పాటు తిరువారూర్, తిరుచిరాపల్లి వరకు చేరిన ఆక్రమణ (కృష్ణ శాస్త్రి, బెనర్జీ, సర్కార్, శర్మ).6263 మల్లికార్జునుడు తిప్పికొట్టిన విజయనగర ముట్టడితో సహా, తీరం వెంబడి నెల్లూరు, ఉదయగిరి వరకు దాడులు (అయ్యంగార్; గంగాదాస ప్రతాప విలాసం).6460
  • పురుషోత్తముడు, హంవీరుడు. బహమనీ సహాయంతో దాయాది అంబుర్ రాయ్ లేదా హంబర్ తొలగించిన ఆక్రమణదారు దత్తపుత్రుడు మంగళ్ (ఫెరిష్తా; హేగ్).6971 తన సోదరులకు వ్యతిరేకంగా బహమనీల సహాయం పొందిన పురుషోత్తముడే (చక్రవర్తి; గోదావరి గెజిటీర్; బార్నెట్).7226 శాంతియుత వారసత్వం (బెనర్జీ).75 సంభావ్య అంతర్యుద్ధంతో, అన్న హంవీరుని కంటే పురుషోత్తముని ఎంచుకున్నారు (సర్కార్, శర్మ).63
  • 1470–71లో కొండవీడా, కొండపల్లా. కొండవీడు (Burhan-i Ma’asir).67 కొండపల్లి (ఫెరిష్తా).70
  • ఉదయగిరి. 1513లో (సూయెల్; బెనర్జీ), 1512–13లో (అయ్యంగార్), ఒకటిన్నర సంవత్సరాల ముట్టడి తర్వాత (నూనిజ్) తీసుకున్నారు.10010210120
  • సిమమ్‌దరీ. రాజమహేంద్రవరం (సూయెల్).105 సింహాద్రి లేదా సింహాచలం (విశాఖపట్నం గెజిటీర్).106
  • 1516–19 సరిహద్దు. కృష్ణా (రాయవాచకము; అయ్యంగార్).107111 గోదావరి (బెనర్జీ).112 నూనిజ్ కేవలం “నది” అని చెబుతాడు.110
  • గోల్కొండ యుద్ధం. సుమారు 1522 (చక్రవర్తి; బెనర్జీ).117 కొండపల్లిలో ఒక “గజపతి కుమారుడు రామచందర్”కు వ్యతిరేకంగా (గోల్కొండ చరిత్ర); ఒడిశా రికార్డులకు తెలియని రాజు (బెనర్జీ).113116

Footnotes

  1. R. D. Banerji, History of Orissa from the Earliest Times to the British Period, Vol. I (1930), p. 289 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  2. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Hunter, Orissa, Vol. II (1872), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), p. 35, No. 19. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. L. D. Barnett, “Potavaram Grant of Pratapa-Purushottama-deva: Saka 1412”, Epigraphia Indica XIII (1915–16), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  7. Monmohan Chakravarti, “Uriya Inscriptions of the 15th and 16th Centuries”, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXII, Part I (1893), p. 88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. E. Hultzsch, “Copper-plate Grant of Ganadeva of Kondavidu, dated Saka-Samvat 1377”, Indian Antiquary XX (1891), p. 390 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. D. C. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  10. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara, Saka 1380”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 275 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  11. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, “Chiruvroli Grant of Hambira, Saka 1383”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 177 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. G. Ramadas, “Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati: Saka 1432”, Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  13. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), pp. 687 and 689, Ganjam Nos. 162, 191 and 195 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  14. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 291 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Hunter, Orissa, Vol. II (1872), Appendix VII, p. 188 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  16. Hunter, Orissa, Vol. II (1872), Appendix VII, p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 456 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  18. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  19. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 316 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  21. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  22. Chakravarti, “The last Hindu Kings of Orissa”, JASB LXIX, Part I (1900), p. 182 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  24. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  25. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  26. Sircar, “Warangal Inscription of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  27. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  28. Sircar and Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 279 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  29. Sircar, “Two Grants of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  30. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 718, Godavari No. 58 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  31. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 297 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  32. H. Luders, “Two Pillar Inscriptions of the time of Krishnaraya of Vijayanagara”, Epigraphia Indica VI (1900–01), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  33. Robert Sewell, Lists of Inscriptions, and Sketch of the Dynasties of Southern India (Archaeological Survey of Southern India, Vol. II, 1884), p. 188 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  34. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 290 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  35. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 54 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  36. Sircar and Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 277 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  37. Sircar and Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 285 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  38. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 881, Kistna No. 60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  39. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 887, Kistna Nos. 110 and 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  40. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 70 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  41. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  42. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 292 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  43. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 457 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  44. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  45. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 293 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  46. Sircar, “Warangal Inscription of Raghudeva”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 125 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  47. D. C. Sircar, “Warangal Inscription of Raghudeva, Kali Year 4561”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 126 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  48. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam’s Dominions, 1344 F. (1934-35) (1938), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  49. Sircar and Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 280 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  50. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 466 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  51. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 467 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  52. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 468 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  53. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  54. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  55. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 412 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  56. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  57. W. W. Hunter, Orissa, Vol. II (1872), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  58. Sircar and Sarma, “Veligalani Grant of Kapilesvara”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60), p. 278 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  59. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 302 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  60. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 65, extract from the Gangadasa-pratapa-vilasam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  61. Sircar and Sarma, “Chiruvroli Grant of Hambira”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  62. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 295, quoting the Annual Report on Epigraphy for 1919 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  63. Sircar and Sarma, “Chiruvroli Grant of Hambira”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  64. S. Krishnaswami Ayyangar, “Hindu States in Southern India, A.D. 1000–1565”, in Haig (ed.), Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 491 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  65. Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 493 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  66. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  67. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  68. Monmohan Chakravarti, “An Inscription of the time of Kapilendra Deva of Orissa, from Gopinathapura”, appendix “The last Hindu Kings of Orissa”, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXIX, Part I (1900), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  69. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 487 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  70. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 488 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  71. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 415 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  72. Chakravarti, “The last Hindu Kings of Orissa”, JASB LXIX, Part I (1900), p. 183 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  73. Chakravarti, “The last Hindu Kings of Orissa”, JASB LXIX, Part I (1900), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  74. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 306 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  75. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 307 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  76. Sircar and Sarma, “Chiruvroli Grant of Hambira”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62), p. 182 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  77. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 686, Ganjam No. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  78. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  79. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 494 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  80. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 495 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  81. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 496 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  82. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 497 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  83. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 417 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  84. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  85. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 109 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  86. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 310 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  87. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 313 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  88. Hemingway, Godavari Gazetteer, Vol. I (1907), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  89. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 315 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  90. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 885, Kistna Nos. 95 and 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  91. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 318 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  92. Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  93. Chakravarti, “The last Hindu Kings of Orissa”, JASB LXIX, Part I (1900), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  94. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 322 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  95. Ramadas, “Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati”, Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 208 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  96. Ramadas, “Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati”, Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  97. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 691, Ganjam Nos. 224–225 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  98. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1686, Vizagapatam Nos. 194 and 198 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  99. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 317 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  100. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 130 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  101. Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 496 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  102. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 324 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  103. Ramadas, “Velicherla Grant of Prataparudra Gajapati”, Epigraphia Indica XXVIII (1949–50), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  104. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 318 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  105. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 319, with Sewell’s note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  106. Francis, Vizagapatam Gazetteer, Vol. I (1907), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  107. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 116, extract from the Rayavachakamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  108. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 133, extract from the Amuktamalyada (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  109. Francis, Vizagapatam Gazetteer, Vol. I (1907), p. 230 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  110. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  111. Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 497 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  112. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 326 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  113. Ferishta, tr. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 362 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  114. Ferishta, tr. Briggs, Vol. III (1829), p. 363 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  115. Ferishta, tr. Briggs, Vol. III (1829), p. 364 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  116. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 329 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  117. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 330 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  118. Annual Report of the Archaeological Department … 1934-35 (1938), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  119. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 337 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  120. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 338 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  121. Hemingway, Godavari Gazetteer, Vol. I (1907), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  122. Hunter, Orissa, Vol. II (1872), Appendix VIII, p. 193 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  123. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 341 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  124. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 342 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  125. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), pp. 347–348 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  126. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), pp. 348–349 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  127. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 693, Ganjam Nos. 243–244 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  128. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 699, Ganjam No. 292 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  129. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1678, Vizagapatam No. 106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  130. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1679, Vizagapatam No. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  131. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1684, Vizagapatam No. 168 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  132. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1687, Vizagapatam No. 199 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  133. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 955, Kurnool No. 466 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  134. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 771, Guntur No. 216 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  135. Vincent A. Smith, Catalogue of the Coins in the Indian Museum, Calcutta, Vol. I (1906), p. 318 and plate XXX, 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  136. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 304 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  137. Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  138. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  139. Boswell, Manual of the Nellore District (1873), p. 431 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  140. Sewell, Lists of Inscriptions, and Sketch of the Dynasties of Southern India (1884), p. 187 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  141. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 255 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

శాసనాలు

శ్రీకూర్మంలోని గజపతుల శాసనాలు (1452–1503)

క్రీ.శ. 1452–1503

శ్రీకూర్మం ఆలయపు నల్లరాతి స్తంభాలపై ఉన్న చిన్న తెలుగు శాసనాలు. వాటి తేదీలు గజపతి రాజులు కపిలేంద్రుడు (1452, 1455, 1460), పురుషోత్తముడు (1470–1495), ప్రతాపరుద్రుడు (1503) పాలనలలో ఉన్నాయి. అవి భూమి, దీపాలు, విగ్రహాలు, వెండి పాత్రల దానాలను నమోదు చేస్తాయి. 1896లో వాటిని నకలు తీసి, South-Indian Inscriptions V (1925)లో ముద్రించారు. మన్మోహన్ చక్రవర్తి, ఆర్. డి. బెనర్జీ రాజుల పాలనా సంవత్సరాలను నిర్ణయించడానికి వాటిని ఉపయోగించారు. రాజులు అంతకు ముందే సింహాసనం ఎక్కారని వాదించడానికి వి. రంగాచార్య వాటిని ఉపయోగించారు.

గణదేవుని కొండవీడు శాసనం (1455)

సుమారు క్రీ.శ. 1455

కిస్ట్నా జిల్లా నుండి ఇ. హుల్ష్‌కు పంపిన, 1891లో ఆయన సంపాదకత్వం వహించిన మూడు తామ్ర రేకులు. రౌతరాయ అని పిలిచే కొండవీడు పాలకుడు గణదేవుడు రేపల్లె తాలూకాలోని చావలి గ్రామాన్ని అనేక మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. శక 1377లో చంద్రగ్రహణం నాడు దానం చేయబడింది. కటక్ రాజధానిగా ఉన్న, సూర్య వంశపు ఒడిశా గజపతి 'రాజు కపిలుని' దానపత్రం పొగుడుతుంది. చింతపల్లిపాడులో అదే గణదేవుడి స్తంభ శాసనం ఒక సంవత్సరం పాతది, 1454 ఏప్రిల్ నాటిది.

రఘుదేవుని రఘుదేవపురం, దొరపాలెం శాసనాలు (1455–56)

క్రీ.శ. 1456

గజపతి కపిలేంద్రుడి మేనల్లుడు, రాజమహేంద్రవరంలో ఆయన గవర్నర్ అయిన రఘుదేవుడి రెండు రాగి రేకుల శాసన పత్రాలు. డి. సి. సర్కార్ వాటిని ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా XXXIII (1959–60) సంపుటంలో సంపాదకత్వం చేశారు: ఒకటి రాజమహేంద్రవరంలోని ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలి సేకరణలోని ఒక సముదాయం నుంచి, మరొకటి ఒక వ్యక్తి దగ్గర ఉన్న ఒకే రేకు నుంచి. 1456 జూన్ నాటి రఘుదేవపుర దానపత్రం గోదావరి ఒడ్డున నలభై వాటాల బ్రాహ్మణుల కోసం ఒక అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణ గ్రామాన్ని) స్థాపించింది. అది కపిలేంద్రుడి కుటుంబపు మొదటి వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. 1455–56 నాటి విరిగిన దొరపాలెం దానపత్రం గోదావరి ఒడ్డున ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చింది.

కపిలేశ్వరుని వెలిగలని శాసనం (1458)

క్రీ.శ. 1458

మొదటి రేకు పోయిన ఒక రాగి శాసన పత్రంలో మిగిలిన పది రేకులు. 1963లో డి. సి. సర్కార్, కె. హెచ్. వి. శర్మ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. దాని ద్వారా గజపతి కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు), గోదావరి ఒడ్డున విడిది చేసి ఉండగా, శక 1380 వైశాఖ పౌర్ణమి (1458 ఏప్రిల్ 27) నాడు వెలిగలని గ్రామాన్ని 120 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చి, దానికి కపిలేశ్వరపురం అని పేరు పెట్టాడు. రాజు స్వయంగా ఇచ్చిన రాగి రేకుల దానపత్రాలలో తెలిసినది ఇదొక్కటే. దానిలో సంస్కృత, తెలుగు, ఒరియా భాగాలు ఉన్నాయి. అది ఆయన తండ్రి, తల్లి పేర్లు చెబుతుంది. గజపతి, గౌడేశ్వర, నవకోటి-కర్ణాట-కలవరగేశ్వర అనే బిరుదులను ఆయనకు మొదట ఇచ్చినది అదే.

హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు (1460)

క్రీ.శ. 1460

వరంగల్ కోట ద్వారాలపై ఉన్న రెండు చిన్న శాసనాలు. రెండింటి తేదీ ప్రమాథి సంవత్సరం, మాఘ శుద్ధ దశమి, శనివారం, 1460 ఫిబ్రవరి 2. ఒరిస్సా గజపతి వంశానికి చెందిన ఇద్దరు రాకుమారులు బహమనీల నుంచి కోటను పట్టుకోవడాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. ఒకరు కపిలేంద్రుడి కొడుకు హంవీరుడు (అంబీర-దేవుడు). మరొకరు ఆయన దాయాది, రాజమహేంద్రవరం పాలకుడు రఘుదేవుడు. బహమనీ సైన్యాధిపతి, ఆయన మనుషుల ప్రాణాలను తాను విడిచిపెట్టానని రఘుదేవుడు చెబుతాడు.

హంబీరుని చిరువ్రోలి శాసనం (1461)

క్రీ.శ. 1461

1941లో గుంటూరు జిల్లాలోని రావెల దగ్గరి నేమలికల్లులో దొరికిన తామ్రశాసనాలు. 1963లో డి. సి. సర్కార్, కె. హెచ్. వి. శర్మ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. గజపతి కపిలేంద్రుని కుమారుడు హంవీరుని (హంబీరుని) తెలిసిన ఏకైక తామ్ర దానపత్రం ఇదే. 1461 సెప్టెంబరు 4న అతను కృష్ణాపై ఉన్న చిరువ్రోలి గ్రామాన్ని హంబీరపురంగా పేరు మార్చి, వంద మందికి పైగా బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. మరో దానపత్రానికి చెందిన ఒడియా రేకు వాటితో పాటు దొరికింది.

పురుషోత్తముని పోతవరం శాసనం (1489)

క్రీ.శ. 1489

1827లో మద్రాసులో ప్రచురించిన శిలాముద్రణలు (ముద్రిత నకళ్లు), రామ్ రాజ్ అనువాదం నుంచి మాత్రమే తెలిసిన, 1916లో ఎల్. డి. బార్నెట్ మళ్లీ సంపాదకత్వం చేసిన రాగి రేకుల దానపత్రం. దాని ద్వారా గజపతి పురుషోత్తముడు అమ్మనబ్రోలు జిల్లాలోని పోతవరం గ్రామాన్ని ఇప్పటి ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చదలువాడ శివుడికి ఇచ్చాడు. శక 1412 (1489) కార్తికంలో ఆ దానం చేశారు. బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షాకు కోల్పోయిన తెలుగు భూభాగంలో చాలా భాగాన్ని 1489 నాటికి పురుషోత్తముడు తిరిగి గెలుచుకున్నాడనడానికి సాక్ష్యంగా బార్నెట్ దాన్ని చదివారు.

ప్రతాపరుద్ర గజపతి వెలిచెర్ల శాసనం (1510 లేదా 1511)

సుమారు క్రీ.శ. 1510

కావలి జిల్లా మున్సిఫ్ శాసన నిపుణుడికి పంపినప్పుడు 1920–21లో నమోదు చేసిన, 1958లో జి. రామదాస్ సంపాదకత్వం వహించిన మూడు రాగి రేకులు. ఉండ్రకొండ మహా దుర్గంలో సభ తీర్చి ఉన్నప్పుడు గజపతి ప్రతాపరుద్రుడు ఒక బ్రాహ్మణుడికి చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. పాకనాడులోని జలదంకి సీమలో ఉదయగిరి దుర్గానికి తూర్పున ఉన్న వెలిచెర్ల గ్రామాన్ని ఆయన ఇచ్చాడు. దానపత్రం తేదీ ఒక కాలసూచకంలో (మాటలలో దాచిన తేదీ) శక 1432. దాని మొదటి సంపాదకుడు తేదీని 1510 అక్టోబరు 4 అని, రామదాస్ 1511 అక్టోబరు 24 అని చదివారు. కృష్ణదేవరాయల దండయాత్రలకు కొంచెం ముందు గజపతి ఇంకా నెల్లూరు సీమకు అధిపతిగా ఉన్నాడని అది చూపిస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (29)
  1. R. D. Banerji, History of Orissa from the Earliest Times to the British Period, Vol. I (opens in a new tab), R. Chatterjee, Calcutta, 1930, pp. 289–349. [Public domain]
  2. Asiatic Society of Bengal, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXII, Part I (History, Antiquities, etc.), 1893 (opens in a new tab), Asiatic Society of Bengal, Calcutta, 1893, pp. 88. M. M. Chakravarti, 'Uriya Inscriptions of the 15th and 16th Centuries'. [Public domain]
  3. Asiatic Society of Bengal, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXIX, Part I (History, Antiquities, etc.), 1900 (opens in a new tab), Asiatic Society of Bengal, Calcutta, 1900, pp. 173–189. M. M. Chakravarti, the Gopinathapura inscription, with an appendix on the last Hindu kings of Orissa. [Public domain]
  4. W. W. Hunter, Orissa, Vol. II (opens in a new tab), Smith, Elder and Co., London, 1872, pp. 5–8, 188–191, 193. [Public domain]
  5. D. C. Sircar (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXXIII (1959–60) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1963, pp. 1–8, 20, 125–128, 275–281, 285. D. C. Sircar, Two grants of Raghudeva (No. 1); Warangal inscription of Raghudeva (No. 23); D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, Veligalani grant of Kapilesvara (No. 52). Paraphrased. [Public domain in India]
  6. D. C. Sircar (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXXIV (1961–62) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1963, pp. 177–182. D. C. Sircar and K. H. V. Sarma, Chiruvroli grant of Hambira, Saka 1383 (No. 27). Paraphrased. [Public domain in India]
  7. B. Ch. Chhabra (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXVIII (1949–50) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1958, pp. 205–208. G. Ramadas, Velicherla grant of Prataparudra Gajapati (No. 35). Paraphrased. [Public domain in India]
  8. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XIII (1915–16) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, Calcutta, 1916, pp. 155–158. L. D. Barnett, Potavaram grant of Pratapa-Purushottama-deva (No. 12). [Public domain]
  9. R. C. Temple (ed.); article by J. F. Fleet, Indian Antiquary, Vol. XX (1891), incl. J. F. Fleet, 'The Chronology of the Eastern Chalukya Kings' (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1891, pp. 390–392. E. Hultzsch, Copper-plate grant of Ganadeva of Kondavidu. [Public domain]
  10. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VI (1900–01) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1901, pp. 110. H. Luders, Two pillar inscriptions of the time of Krishnaraya (No. 12). [Public domain]
  11. H. Krishna Sastri (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. V (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1925, pp. 420–458. Srikurmam, Nos. 1153–1248. [Public domain]
  12. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 687–699. [Public domain]
  13. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. II (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 718, 771, 881, 885–887, 955, 1154. [Public domain]
  14. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. III (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 1678–1687. [Public domain]
  15. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 456–457, 466–468, 487–488, 494–497. [Public domain]
  16. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 362–364. [Public domain]
  17. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma'asir (opens in a new tab), Luzac and Co., London, 1900, pp. 70–71, 83–84, 89–90, 103–104, 108–110. [Public domain]
  18. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 255, 410–417, 491–497. [Public domain]
  19. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, pp. 100–102, 130–134, 316–320. [Public domain]
  20. Robert Sewell, Archaeological Survey of Southern India, Vol. II: Lists of Inscriptions, and Sketch of the Dynasties of Southern India (Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. II) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1884, pp. 188. [Public domain]
  21. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (opens in a new tab), University of Madras, 1919, pp. 6, 8, 65, 115–116, 133. [Public domain]
  22. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions (G. Yazdani, Director), Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1344 F. (1934-35) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1938, pp. 30, 42. Paraphrased. [Public domain in India]
  23. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 26–28. [Public domain]
  24. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 28–29, 230. [Public domain]
  25. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1942, pp. 54–55. Paraphrased. [Public domain in India]
  26. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras, 1873, pp. 424, 431. [Public domain]
  27. Vincent A. Smith, Catalogue of the Coins in the Indian Museum, Calcutta, including the Cabinet of the Asiatic Society of Bengal, Vol. I (opens in a new tab), Clarendon Press, Oxford, for the Indian Museum, 1906, pp. 318; plate XXX, 18. [Public domain]
  28. Walter Elliot, Coins of Southern India (International Numismata Orientalia, Vol. III, Part 2) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1886, pp. 116. [Public domain]
  29. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 4: Post-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 35. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: