మునిసిపాలిటీలు, స్థానిక బోర్డులు, పంచాయతీలు, 1850–1962

స్థానిక స్వపరిపాలన అంటే పట్టణాలు, గ్రామాలు తాము ఎన్నుకోవడానికి సాయపడే సంస్థల ద్వారా రోడ్లు, నీళ్లు, శుభ్రత, బడుల వంటి తమ వ్యవహారాల్లో కొన్నిటిని తామే చూసుకోవడం.¹ తెలుగు నేలలో ఇది వందేళ్లలో పెరిగింది. 1850ల స్వచ్ఛంద పట్టణ సంఘాల నుంచి 1959 నాటి ఎన్నికైన పంచాయతీలు, జిల్లా పరిషత్తుల వరకు సాగింది.²³ మద్రాసు జిల్లాల్లో, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఈ పెరుగుదలను ఈ పేజీ చెబుతుంది. పాత గ్రామ అధికారులైన మునసబు, కరణం గురించి పాలన, పరిపాలన పేజీలో ఉంది.

ఆధారాల గురించి. మద్రాసు జిల్లాల కోసం ఈ పేజీ Imperial Gazetteer (1908), విశాఖపట్నం (1907), గోదావరి (1907), నెల్లూరు (1942) గెజిటీర్లు వాడుతుంది.¹⁴⁵⁶ హైదరాబాద్ కోసం Imperial Gazetteer (1909), Statistical Year Book (1938), 1950 నాటి రాష్ట్ర నివేదిక వాడుతుంది.⁷⁸⁹ పంచాయతీ రాజ్ కోసం 1964–65 నాటి రెండు జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లు వాడాము.³¹⁰

మొదటి పట్టణ సంఘాలు

మొదటి అడుగు 1850 నాటి ఒక చట్టం.¹¹¹² పట్టణాలు కోరుకుంటే తమ వీధులను బాగుచేసుకోవడానికి తమపై తామే పన్ను వేసుకోవచ్చని అది అనుమతించింది.¹¹¹² పట్టణం ఎంత డబ్బు వసూలు చేస్తే ప్రభుత్వం అంతే మొత్తం కలిపేది.¹² కొన్ని పట్టణాలే ముందుకొచ్చాయి.¹¹ విశాఖపట్నం 1858లో అలా చేసింది.² ప్రెసిడెన్సీలోని అలాంటి స్వచ్ఛంద సంఘాల్లో అదే అన్నిటికంటే విజయవంతమైంది.²

విశాఖపట్నం సంఘం ఇళ్లపై, బండ్లపై పన్ను వేసింది.¹³ రేవు దాటించే పడవల రుసుము కూడా వసూలు చేసింది.¹³ అది వీధులను వెడల్పు చేసి దీపాలు పెట్టింది.¹³ గ్రంథాలయం, పఠన మందిరం ఉన్న ఒక మునిసిపల్ హాలు కట్టింది.¹³ దాని చెల్లింపులను స్వచ్ఛందమైనవి అనేవారు.¹³ కానీ ఇంటి పన్ను కట్టనివాళ్లు తమ వీధిని తామే శుభ్రం చేసుకోవాలని, లేకపోతే పోలీసులు జరిమానా వేస్తారని హెచ్చరించేవారు.¹³ భీమునిపట్నం 1861లో ఇలాంటి సంఘాన్నే పెట్టింది.¹² ఊళ్లోకి వచ్చే బండ్లపై చిన్న పన్నే దానికి ప్రధాన ఆదాయం.¹²

మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లు, 1866

1865 నాటి మద్రాసు టౌన్స్ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ చట్టం మొదటిసారి మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లను ఏర్పాటు చేసింది.¹¹ 1866లో చాలా తెలుగు పట్టణాలకు కౌన్సిళ్లు వచ్చాయి:^514151213

• కాకినాడ, రాజమండ్రి⁵¹⁴
• నెల్లూరు, 1866 నవంబర్ 1న¹⁵
• విశాఖపట్నం, భీమునిపట్నం, విజయనగరం¹²¹³

ప్రతి కౌన్సిలూ నిలవలేదు. తాలూకాను గుత్తకు తీసుకున్న కంపెనీ కోరిక మేరకు 1869లో పాలకొండను మునిసిపాలిటీ చేశారు.⁴ మరుసటి ఏడాదే వైస్-ప్రెసిడెంట్ ఎవరనే గొడవతో కౌన్సిల్ సభ్యులంతా ఒకేసారి రాజీనామా చేశారు.⁴ ఊళ్లో ఎవరికీ మునిసిపాలిటీ మీద ఆసక్తి లేదని కలెక్టర్ నివేదించారు. దాంతో ప్రభుత్వం దాన్ని రద్దు చేసింది.⁴

ఎన్నికైన కౌన్సిళ్లు

తర్వాత లార్డ్ రిప్పన్ ప్రభుత్వం కోరిక మేరకు ఏర్పడిన ఒక కమిషన్ ఎక్కువ మంది ఎన్నికైన సభ్యులు, అధికారులు కాని చైర్మన్లు ఉండాలని సూచించింది.¹¹ ఆ తర్వాత 1884 నాటి మద్రాసు జిల్లా మునిసిపాలిటీల చట్టం వచ్చింది.¹¹ రాజమండ్రికి 1884లో కొంతమంది సభ్యులను ఎన్నుకునే హక్కు వచ్చింది. 1907 నాటికి అది పన్నెండు మంది కౌన్సిలర్లను, చైర్మన్‌ను ఎన్నుకునేది.¹⁴ కాకినాడకు 1886లో తన చైర్మన్‌ను ఎన్నుకునే హక్కు వచ్చింది. 1893లో అది పోయి, 1897లో మళ్లీ వచ్చింది.⁵

1904 నాటికి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో 944 మంది సభ్యులతో 60 మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లు ఉండేవి.¹¹ వారిలో 450 మందిని పన్ను చెల్లింపుదారులు ఎన్నుకున్నారు. 426 మందిని ప్రభుత్వం నియమించింది.¹¹ 38 కౌన్సిళ్లలో చైర్మన్ అధికారి కానివారు.¹¹

పట్టణాలకు నీళ్లు

కౌన్సిళ్లు చేసిన అతి పెద్ద పనులు మంచినీటి సరఫరా పథకాలు. కాకినాడ తన విక్టోరియా వాటర్ వర్క్స్‌ను 1903 జూన్‌లో పూర్తిచేసింది. దానికి నీళ్లు సామర్లకోట కాలువ నుంచి వచ్చేవి.⁵ రోజుకు 4,00,000 గ్యాలన్ల నీళ్లు ఇవ్వాలని దాన్ని కట్టారు. దానికి రూ. 4,44,800 ఖర్చయింది.⁵¹⁴ 1890 నుంచి ఆదోని, కర్నూలు, కడప, తిరుపతి, విశాఖపట్నంలలో కూడా నీటి పథకాలు వచ్చాయి.¹⁶ గుంటూరు 1905లో తన వాటర్ వర్క్స్ తెరిచింది.¹⁶

పల్లెల్లో స్థానిక బోర్డులు

పట్టణాల బయట రోడ్లకు మొదట భూమిపై సెస్సు (స్థానిక పన్ను) నుంచి డబ్బు వచ్చేది.¹ అది 1854 నుంచి వసూలయ్యేది.¹ 1871 నాటి మద్రాసు లోకల్ ఫండ్స్ చట్టం రోడ్లు, బడులు, ఇతర ప్రజావసరాల కోసం మొదటి స్థానిక బోర్డులను పెట్టింది.¹⁷ నెల్లూరులో 1872లో కలెక్టర్ అధ్యక్షుడుగా ఒక లోకల్ ఫండ్ బోర్డు ఏర్పడింది.⁶

1884 నాటి మద్రాసు స్థానిక బోర్డుల చట్టం మూడు స్థాయిలను ఏర్పాటు చేసింది:¹¹⁷

• ప్రతి జిల్లాకు ఒక జిల్లా బోర్డు, కలెక్టర్ దాని అధ్యక్షుడు¹
• దాని కింద రెవెన్యూ డివిజనల్ అధికారులు నడిపే తాలూకా బోర్డులు¹
• పెద్ద గ్రామాల యూనియన్లు, వాటిని ఇంటి పన్ను వేయగల పంచాయతీలు నడిపేవి¹

బోర్డులు వేగంగా పెరిగాయి. 1872–73 నుంచి 1903–04 మధ్య ప్రెసిడెన్సీ స్థానిక బోర్డుల రోడ్లు 15,759 మైళ్ల నుంచి 22,015 మైళ్లకు పెరిగాయి.¹⁷ వాటి ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలు 93 నుంచి 350కి, బడులు 323 నుంచి 2,347కు పెరిగాయి.¹⁷ 1907లో గోదావరి జిల్లాలో పదిహేను యూనియన్లు ఉండేవి. ఇంటి పన్నే వాటికి ప్రధాన ఆదాయం.⁵

మద్రాసు జిల్లాల్లో సంస్కరణలు, 1920–1950

1920 నాటి మద్రాసు స్థానిక బోర్డుల చట్టం బోర్డులకు చాలా ఎక్కువ స్వతంత్రత ఇచ్చింది.¹⁸ అదే ఏడాది ఒక గ్రామ పంచాయతీ చట్టం గ్రామాల్లో ఎన్నికైన పంచాయతీలను పెట్టింది.¹⁸ నెల్లూరు జిల్లా బోర్డు 1920 అక్టోబర్ 30న అధికారి కాని తన మొదటి అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకుంది.⁶

1930 నాటి ఒక చట్టం నియామకాలను, పరోక్ష ఎన్నికలను ఆపేసింది.⁶ అప్పటి నుంచి జిల్లా బోర్డు సభ్యులను నేరుగా ఎన్నుకున్నారు.⁶¹⁹ మైనారిటీ వర్గాలకు కొన్ని సీట్లు కేటాయించారు.⁶¹⁹ తాలూకా బోర్డులు పేదవి, వాటి పని ఇతర బోర్డుల పనితో కలిసిపోతోంది.²⁰ అందుకే 1934 ఏప్రిల్ 1 నుంచి వాటిని రద్దు చేశారు.²⁰ 1936లో నెల్లూరు జిల్లా బోర్డును ఉత్తర నెల్లూరు, దక్షిణ నెల్లూరు అని రెండుగా విడదీశారు. ఒక్కోదానిలో స్త్రీలకు, ఆది-ఆంధ్రులకు (దళితులకు) సీట్లు ఉండేవి.²¹ 1930ల చివరికి ఆ రెండు బోర్డుల కింద 121, 172 పంచాయతీ బోర్డులు ఉండేవి.²²

1946లో అప్పటి మద్రాసు ముఖ్యమంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం గ్రామాల కోసం ఫిర్కా అభివృద్ధి పథకం మొదలుపెట్టారు.¹⁰ తూర్పు గోదావరి జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ దాన్ని పంచాయతీ రాజ్‌కు తొలి మూలంగా చూస్తుంది.¹⁰ 1950 నాటి మద్రాసు గ్రామ పంచాయతీల చట్టం పంచాయతీలను జిల్లా బోర్డుల నుంచి వేరుచేసింది.¹⁹

హైదరాబాద్: నగర మునిసిపాలిటీ

హైదరాబాద్‌లో మునిసిపల్ పాలన 1869లో మొదలైంది.⁷ నగరాన్ని నాలుగు డివిజన్లుగా, శివార్లను ఐదు డివిజన్లుగా విభజించి అన్నిటినీ ఒక మునిసిపల్ సూపరింటెండెంట్ కింద పెట్టారు.⁷ 1881లో శివార్లు చాదర్‌ఘాట్ అనే వేరే మునిసిపాలిటీ అయ్యాయి.⁷ 1903లో ఆ రెండిటినీ మళ్లీ కలిపి 27 మంది మునిసిపల్ కమిషనర్ల కమిటీ కింద పెట్టారు.⁷

కమిషనర్లలో కొందరు అధికారులు, మిగతావారు లాయర్లు, వడ్డీ వ్యాపారులు, ఇతర పౌరులు.⁷ మునిసిపాలిటీ వీధులను వెడల్పు చేసింది, మురుగు కాలువలు కట్టింది, వడపోసిన నీళ్లు ఇచ్చింది.²³ నగరానికి మీర్ ఆలం చెరువు నుంచి, చాదర్‌ఘాట్‌కు హుస్సేన్ సాగర్ నుంచి నీళ్లు వచ్చేవి.²³ 1901 నాటికి రాష్ట్రంలోని జిల్లా పట్టణాల్లో 21 మునిసిపాలిటీలు కూడా ఉండేవి.⁷

1343 ఫసలీ (1933–34)లో నిజాం నగర మునిసిపాలిటీని 36 మంది సభ్యుల కార్పొరేషన్‌గా పెంచారు.²⁴²⁵ ఏటా కనీసం రూ. 20 పన్ను కట్టే పౌరులకు ఓటు హక్కు వచ్చింది.²⁵ మొదటి ఎన్నిక 1344 ఫసలీ (1934–35)లో జరిగింది.²⁵ ఓటు వేయగలవారిలో సుమారు మూడింట రెండు వంతుల మంది ఓటు వేశారు.²⁵

సిటీ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ బోర్డు

1908 నాటి పెద్ద మూసీ వరద నది ఒడ్డులను పాడుచేసింది. కిక్కిరిసిన మురికివాడలు రోగాలకు నిలయాలయ్యాయి.²⁶ అందుకే 1912లో సిటీ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ బోర్డు ఏర్పడింది.²⁶ దాని మొదటి పని మూసీకి రెండు ఒడ్డులా గోడలు కట్టడం.²⁶ దానికి సుమారు ఏడేళ్లు పట్టింది.²⁶ అలా దక్కిన నేలలో ఉస్మానియా పార్కు వేశారు.²⁶

ఆ తర్వాత బోర్డు డెబ్బై లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో పద్నాలుగు బస్తీల్లో మురికివాడలను తొలగించి, నమూనా ఇళ్లు కట్టింది.²⁶ మురికివాడల తొలగింపు, 1929లో మొదలైన ఎలుకల నిర్మూలన ఉద్యమం తర్వాత నగర ఆరోగ్యం మెరుగుపడిందని 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక చెబుతుంది.²⁷ 1950 నాటికి బోర్డుకు ప్రజలకు అద్దెకిచ్చిన సుమారు 4,000 భవనాలు ఉండేవి.²⁸

హైదరాబాద్‌లో స్థానిక బోర్డులు

జిల్లాల్లో 1894లో ఒక లోకల్ ఫండ్ శాఖ ఏర్పడింది.⁸ ప్రతి జిల్లాలో తాలూక్‌దార్ (జిల్లా అధికారి) కింద ఒక లోకల్ ఫండ్ కమిటీ, ప్రతి తాలూకాలో తహసీల్దారు కింద ఒక కమిటీ ఉండేవి.⁸ దాని సభ్యులను నియమించేవారు.⁸²⁹ గ్రామ అధికారులు వసూలు చేసిన సెస్సు నుంచి దానికి డబ్బు వచ్చేది.⁸²⁹ సుమారు 65 పట్టణాలు చిన్న స్థానిక పన్నులు వేసుకోవచ్చు. 1935–36 నుంచి ఏడు పెద్ద పట్టణాల్లో అధికారులు కానివారు మెజారిటీగా ఉన్న మునిసిపాలిటీలు ఏర్పడ్డాయి.²⁹

1948లో నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం కొత్త మునిసిపల్ కమిటీలను నియమించింది.⁹ హైదరాబాద్ కమిటీ 1949 ఆగస్టు 1న, సికింద్రాబాద్ కమిటీ 1949 డిసెంబర్ 15న బాధ్యతలు తీసుకున్నాయి.⁹ జిల్లాల్లో సుమారు 80 స్థానిక సంస్థలను మళ్లీ ఏర్పాటు చేశారు. వర్గాలకు సమాన సీట్ల నియమాన్ని తీసేశారు.⁹ 1950 మార్చిలో జరగాల్సిన ఎన్నికలను కొత్త చట్టం వచ్చే వరకు వాయిదా వేశారు.⁹ రాష్ట్రంలోని గ్రామ పంచాయతీల గురించి పాలన, పరిపాలన పేజీలో ఉంది.

పంచాయతీ రాజ్, 1959

1950లలో బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా నాయకత్వంలోని ఒక జాతీయ అధ్యయన బృందం గ్రామీణాభివృద్ధిని ఎన్నికైన సంస్థలే నడపాలని సూచించింది.³¹⁰ ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒక ప్రయోగంతో మొదలుపెట్టింది. 1958 జూలై 1 నుంచి ప్రతి జిల్లాలో ఒక పంచాయతీ సమితిని ఏర్పాటు చేసింది.³ ఆ తర్వాత 1959 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్ పంచాయతీ సమితులు, జిల్లా పరిషత్తుల చట్టం మూడు అంచెలను ఏర్పాటు చేసింది:³

• ప్రతి గ్రామంలో ఎన్నికైన సర్పంచ్‌తో గ్రామ పంచాయతీ³³⁰
• ప్రతి బ్లాకుకు సర్పంచ్‌లతో కూడిన పంచాయతీ సమితి³
• ప్రతి జిల్లాకు సమితి అధ్యక్షులు, జిల్లా శాసనసభ్యులతో కూడిన జిల్లా పరిషత్³³⁰

ఈ చట్టం 1959 సెప్టెంబర్ 24న షాద్‌నగర్‌లో, 1959 అక్టోబర్ 2న రాష్ట్రంలోని మిగతా ప్రాంతాల్లో అమలులోకి వచ్చింది.³ మొదటి సమితిని 1959 అక్టోబర్ 1న షాద్‌నగర్‌లో భారత ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు.³ ప్రతి సమితిలో ఇద్దరు స్త్రీలను, షెడ్యూల్డ్ కులాల నుంచి ఒకరిని తప్పనిసరిగా చేర్చుకోవాలి.³¹ బ్లాకు జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ తెగలు కనీసం 5 శాతం ఉంటే వారి నుంచి కూడా ఒకరిని చేర్చుకోవాలి.³¹

పాత జిల్లా బోర్డులు చూసే బడులు, ఆరోగ్యం, వైద్యశాలల పనిని సమితులు తీసుకున్నాయి.³¹ కడప జిల్లాలో మొదటి పదమూడు సమితులు 1959 నవంబర్ 1న మొదలయ్యాయి.³ రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలంలో అక్కడ గ్రామ పంచాయతీలు 141 నుంచి 602కు పెరిగాయి.³

ఆధారాలు ఎక్కడ భేదిస్తాయి

హైదరాబాద్ మునిసిపాలిటీ తొలి కథ ఆధారాల్లో వేరుగా ఉంది:

• శివార్లు 1881లో వేరే మునిసిపాలిటీ అయ్యాయని, 1903లో రెండిటినీ 27 మంది కమిషనర్ల కింద కలిపారని Imperial Gazetteer (1909) చెబుతుంది.⁷
• నగరం, చాదర్‌ఘాట్‌లను మొదటి నుంచీ రెండు భాగాలుగా నడిపారని, 1304 ఫసలీ (1894–95) నుంచి 21 మంది సభ్యుల చొప్పున రెండు కమిటీలు ఉండేవని 1938 నాటి Statistical Year Book చెబుతుంది.²⁴ 1316 ఫసలీ (1906–07)లో 26 మంది సభ్యుల ఒకే సంస్థ కింద వాటిని కలిపారని అది చెబుతుంది.²⁴

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 108 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Francis, Vizagapatam (1907), p. 215 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Cuddapah District (1964), p. lvii (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

4. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 197 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

6. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 66 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

8. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 718 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. District Census Handbook, East Godavari (1965), p. lxxxviii (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

12. Francis, Vizagapatam (1907), p. 214 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

13. Francis, Vizagapatam (1907), p. 216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

14. Hemingway, Godavari (1907), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 286 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 111 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

18. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (1965), p. lxxxvi (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

19. District Census Handbook, East Godavari (1965), p. lxxxvii (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

20. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 283 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

21. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 282 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

22. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 284 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

23. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

24. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 716 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

25. Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 717 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

26. Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 1144 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

27. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

28. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 89 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

29. Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 719 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

30. District Census Handbook, East Godavari (1965), p. lxxxix (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

31. Chandra Sekhar, District Census Handbook, Cuddapah (1964), p. lviii (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³