నాగార్జునకొండ స్మారక స్తంభ శాసనం (చాంతమూలుడు)

శాసనం ఉన్న ఈ స్తంభం ఇక్ష్వాకుల తెలిసిన మొదటి రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడి స్మారకం. ఆయన కొడుకు వీరపురుషదత్తుడి పాలనలో ఆయన ఇంటి స్త్రీలు దాన్ని నిలిపారు.¹²

ఎక్కడ దొరికింది, దాని చెక్కడాలు

నాగార్జునకొండలో 9వ స్తూపం దగ్గర నేల కింద ఆ స్తంభం దొరికింది.³ 42 అడుగుల అడ్డం గల ఈ స్తూపం (అవశేషాల దిబ్బ) లోయ నైరుతి వైపున, నదికి దూరం కాకుండా, కోట కట్టిన ఒక కొండ దగ్గర ఒంటరిగా ఉండేది.³⁴ 1958–59 తవ్వకాలలో దానికి నాలుగు నిర్మాణ దశలు ఉన్నాయని కనుగొన్నారు.⁵ మూడవ దశ రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడి 9వ సంవత్సరంలో జరిగిన పునరుద్ధరణ.⁵

స్తంభం పైభాగం గుండ్రంగా ఉంది.³ జె. ఫిలిప్ వోగెల్ (J. Ph. Vogel) వర్ణించినట్లు, దానిపై ఒకదానిపై ఒకటిగా ఐదు ఫలకాలు చెక్కి ఉన్నాయి.³ ఆ ఫలకాలు బుద్ధుడి జీవితాన్ని గానీ, జాతకాలను (ఆయన పూర్వ జన్మల కథలను) గానీ చిత్రించినట్లు కనిపించవు.³ చెక్కడాలు ఈ దృశ్యాలను చూపిస్తాయి:³

• పై ఫలకం, గుమ్మటం ఉన్న ఒక భవనం³
• తర్వాతి రెండు, స్త్రీల మధ్య కూర్చున్న, రాజుగా కనిపించే ఒక బలిష్ఠుడైన వ్యక్తి. వారిలో కొందరు సంగీతం వాయిస్తున్నారు³
• నాల్గవది, సవారీ చేసే వ్యక్తిపై గొడుగు పట్టిన ఒక రాజ ఏనుగు³
• అన్నింటికంటే కింది ఫలకం, గొడుగు కింద సాదా దుస్తుల్లో ఉన్న ఒక రాజు, ఒక పాత్ర పట్టుకున్న ఒక సేవకుడు, భిక్షువులుగా కనిపించే ఒక గుంపు, బహుశా రాళ్ల కుప్ప కావచ్చనే దాని పక్కన³

ఆ “రాళ్లు” కడ్డీలు లేదా దాన డబ్బు కావచ్చని వోగెల్ వ్యాసపు సంపాదకుడు సూచించారు.³

శాసనం

శాసనం అన్నింటికంటే కింది ఫలకం కింద, కొంత అరిగిపోయిన చిన్న అక్షరాలలో పదమూడు పంక్తులుగా చెక్కి ఉంది.³ దివంగత రాజు వాసిఠీపుత సిరి-చాంతమూలుడి సోదరీమణులు, తల్లులు, భార్యలు ఆ స్తంభాన్ని నిలిపారని అది నమోదు చేస్తుంది.³¹ అశ్వమేధం, ఇతర వైదిక క్రతువులు చేసినవాడిగా, చాలా బంగారం దానం చేసినవాడిగా ఆయనను మామూలు పద్ధతిలో పొగుడుతారు.³¹ స్త్రీల పేర్లు చివరి ఏడు పంక్తులను నింపుతాయి.³¹ వోగెల్ సుమారు ముప్పై పేర్లను చదివారు. అవి ఆయన సుభతారికలు అని పిలిచిన ఇద్దరు స్త్రీలతో ముగుస్తాయి.¹

1960లో తీసిన మెరుగైన ముద్రల నుంచి డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) పాఠాన్ని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించి, వోగెల్ పఠనంలో తీవ్రమైన తప్పులను కనుగొన్నారు.⁶ వోగెల్ తేదీని వీరపురుషదత్తుడి 20వ సంవత్సరం, వర్షాకాలపు మొదటి పక్షం, రెండవ రోజుగా చదివారు.¹⁶

సర్కార్ దానికి బదులుగా సంవత్సరాన్ని బృహస్పతి అరవై సంవత్సరాల చక్రంలోని విజయ సంవత్సరంగా చదివారు.⁶ ఆ కాలంలో ఒకే ఒక విజయ సంవత్సరం, 273–74, సరిపోయింది.⁷ భారతీయ శాసనాలలో చక్ర సంవత్సరాన్ని వాడిన తెలిసిన అతి తొలి ఉదాహరణ ఇదే అని ఆయన భావించారు.⁷ వీరపురుషదత్తుడి పాలనలోని ఒక సంవత్సరాన్ని నిర్ణయించిన ఏకైక రికార్డు కూడా ఇదే అని ఆయన భావించారు.⁷

వోగెల్, ఆయన సంపాదకుడు గమనించని ఛాయా-థభ, అంటే విగ్రహం ఉన్న స్మారక స్తంభం, అనే పదబంధాన్ని కూడా సర్కార్ పునరుద్ధరించారు.² చాంతమూలుడి మరణం తర్వాత చాలా సంవత్సరాలకు స్తంభాన్ని నిలిపారని సర్కార్ భావించారు.²

రెండు విరామ చిహ్నాల ఆధారంగా, జాబితా మూడు సమూహాలుగా విభజించబడిందని సర్కార్ సూచించారు:²⁸

• పదమూడు మంది సోదరీమణులు²⁸
• పదకొండు మంది తల్లులు, అంటే ఆయన తల్లి, సవతి తల్లులు²⁸
• ఐదుగురు రాణులు²⁸

చివరి ఇద్దరు స్త్రీలను ఆయన అభ్యంతరికలుగా, అంటే దగ్గరి సహచరులుగా లేదా అంతఃపుర రక్షకులుగా చదివారు.²⁸

ఎవరిని చూపించారు?

చాంతమూలుడిని దహనం చేసిన చోట స్తంభం ఉండవచ్చని వోగెల్ సూచించారు. మూడు ఫలకాలలోని బలిష్ఠుడైన రాజు, ఏనుగుపై సవారీ చేసే వ్యక్తి చాంతమూలుడే అని కూడా ఆయన సూచించారు.³ అన్నింటికంటే కింది ఫలకంలో చాంతమూలుడు దానం చేస్తున్నట్లు ఆయనకు కనిపించింది.³

ప్రభుత్వ శాసన నిపుణుడు హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) ఆ దృశ్యాలను రాజ దాతల రికార్డుగా చదివారు.⁹¹⁰ శాసనం ఉన్న ఫలకంతో సహా ఆయన ఆరు ఫలకాలను లెక్కించారు.⁹¹⁰ ఆయన దృష్టిలో గొడుగు కింద ఉన్న రాజు పాలిస్తున్న రాజు, ఆయన పక్కన ఆయన రాణులు ఉన్నారు.⁹¹⁰ వారి పక్కన యువ రాకుమారుడు ఎహువుల కావచ్చనే ఒక పిల్లవాడిని ఆయన చూశారు.⁹¹⁰ ఆయన పఠనంలో, వారందరూ దానంగా ఇచ్చిన నాణేల కుప్పను తాకుతున్నారు.⁹¹⁰

పై ఫలకంలో కూర్చున్న రాజును హీరానంద శాస్త్రి తన రాణులు బాపిసిరినిక, ఛఠిసిరిలతో ఉన్న వీరపురుషదత్తుడిగా భావించారు.⁹¹⁰ ఈ గుర్తింపులను ఆయన ఊహాజనితమైనవి (ఊహలు) అని పిలిచారు.⁹¹⁰

ప్రాముఖ్యం

ఇక్ష్వాకులు సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు పాలించారని వాదించడానికి సర్కార్ ఈ తేదీని ఉపయోగించారు.¹¹ తర్వాతి విజయ సంవత్సరం (333–34)లో ఉన్న ఎహువుల చాంతమూలుడి ఒక శాసనపు తేదీతో కలిపి ఆయన దాన్ని ఉపయోగించారు.¹¹

Footnotes

1. Vogel, “Additional Prakrit Inscriptions” (1931–32), p. 64, transcript and translation of inscription L (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. J. Ph. Vogel, “Additional Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXI (1931–32), p. 63 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

4. A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1929–30 (1935), p. 148 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1958–59: A Review (1959), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, p. 4, text (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Hirananda Sastri, “Nagarjunikonda Inscriptions”, ASI Annual Report 1929–30 (1935), p. 165 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

10. Hirananda Sastri, “Nagarjunikonda Inscriptions”, ASI Annual Report 1929–30 (1935), p. 166 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

11. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²