ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, తొలి రాజ్యాలు

Old photograph of a carved stone gateway post with panels of small figures, standing among broken masonry. · G. Yazdani (Director), Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions; photographer not named (opens in a new tab) · Public domain

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో శాతవాహనులు క్షీణించారు. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్యులు వచ్చారు. ఈ మధ్య కాలంలో తెలుగు దేశం వరుసగా వచ్చిన ప్రాంతీయ రాజవంశాల మధ్య విభజించబడి ఉంది.¹² వారిలో ఎవరూ చరిత్ర గ్రంథాలను విడిచిపెట్టలేదు. బౌద్ధ కట్టడాలపై ఉన్న చిన్న శాసనాలు, భూదానాలను నమోదు చేసే తామ్రశాసనాల ద్వారానే వారు తెలుస్తారు.¹²

వీటిలో ఎక్కువ భాగం వాటిని జారీ చేసిన రాజు పాలనా సంవత్సరాల్లో (రాజు పాలించిన సంవత్సరాల లెక్కలో) మాత్రమే తేదీ వేసి ఉన్నాయి.¹² ఫలితంగా ఈ రాజవంశాల వరుస చాలావరకు స్పష్టంగానే ఉంది. కానీ వాటి కచ్చితమైన తేదీలపై వంద సంవత్సరాలకు పైగా వాదనలు జరిగాయి. గ్రంథాలయంలోని పాత పుస్తకాలు తరచుగా ఇచ్చే చిత్రాన్ని తర్వాతి ఆవిష్కరణలు మార్చాయి.

కృష్ణా తీరంలో శాతవాహనుల అంతం

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) 1923 వరకు తెలిసిన శాసనాల నుండి ఒక కాలక్రమాన్ని తయారు చేశారు. దానిని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (S. Krishnaswami Aiyangar) తో కలిసి 1932లో ప్రచురించారు.³ అందులో, ఒకప్పుడు చివరి శాతవాహన రాజు కింద గవర్నర్‌గా ఉన్న పల్లవ పాలకుడు బప్ప సుమారు క్రీ.శ. 225లో ఆంధ్ర (శాతవాహన) వంశాన్ని ముగించాడు. తర్వాత బప్ప కంచి నుండి దాని పాత భూభాగాన్ని పాలించాడు.³

1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ కూడా అదే విధంగా సుమారు 200 నుండి 615 వరకు ఉన్న కాలమంతటినీ పల్లవ యుగంగా చూసింది.⁴ ఈ రెండు కథనాలకూ ఇక్ష్వాకుల గురించి తెలియదు. వారి రాజధానిని 1926 నుండి మాత్రమే తవ్వకాల్లో బయటపెట్టారు.⁵

1959లో రాసిన డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో శాతవాహనుల పాలన అంతాన్ని సుమారు 3వ శతాబ్దం మొదటి పావు చివరలో ఉంచారు.⁶⁷ గుంటూరు జిల్లాలోని వెల్పూరు నుండి ఒక ప్రాకృత శాసనాన్ని కూడా ఆయన ప్రచురించారు. అది ఐర వంశానికి చెందిన ఒక మహారాజుది. ఆయన దానిని 2వ శతాబ్దం మొదటి సగం నాటిదిగా నిర్ణయించారు.⁷⁸ తర్వాతి శాతవాహనులకు ముందు ఆ ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను ఇతర రాజవంశాలు పాలించాయనడానికి ఆయన దానిని ఆధారంగా తీసుకున్నారు.⁸

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

దిగువ కృష్ణా తీరంలో శాతవాహనుల తర్వాత వచ్చినవారిలో స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉన్న మొదటివారు ఇక్ష్వాకులు. అయోధ్యకు చెందిన పురాణ సూర్యవంశం నుండి వచ్చామని వారు చెప్పుకున్నారు.⁹ వారి రాజు వీరపురుషదత్తుని ఒక స్తంభ శాసనం 1882లో జగ్గయ్యపేటలో దొరికింది. జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) ఇక్ష్వాకుల ఈ వాదనను “చాలావరకు వట్టి గొప్పలు” (“most probably an idle boast”) అని కొట్టిపారేశారు.⁹

1926 నుండి నాగార్జునకొండలో జరిగిన తవ్వకాలు వారి రాజధాని విజయపురిని బయటపెట్టాయి.¹⁰ ముగ్గురు రాజుల పేర్లను కూడా అవి బయటపెట్టాయి: చాంతమూలుడు, అతని కుమారుడు వీరపురుషదత్తుడు, అతని మనవడు ఎహువుల చాంతమూలుడు.¹⁰ నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట వల్ల లోయ మునిగిపోవడానికి ముందు 1954–60లో ఇంకా చాలా పెద్ద తవ్వకాలు జరిగాయి.¹¹¹² అవి నాలుగవ రాజును చేర్చాయి. అతను ఎహువుల చాంతమూలుని కుమారుడు రుద్రపురుషదత్తుడు.¹¹¹³

జె. ఫిలిప్ వోగెల్ (J. Ph. Vogel) వారి శాసనాలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.¹ వారు కొంత ప్రాముఖ్యం ఉన్న పాలకులని ఆయన తేల్చారు.¹ వారు వనవాసి రాజకుటుంబాలతో, బహుశా ఉజ్జయిని రాజకుటుంబాలతో, వివాహ సంబంధాలు చేసుకున్నారు.¹

ఇక్ష్వాకు శాసనాలు ప్రాకృతంలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి. ప్రాకృతం సంస్కృతం నుండి వచ్చిన వ్యవహార భాష.¹⁴ రాజులు అశ్వమేధం (గుర్రపు యజ్ఞం), వాజపేయం వంటి వైదిక యజ్ఞాలు చేశారు.¹⁴ రాణులు, రాకుమార్తెలు రాజధానిలోని గొప్ప బౌద్ధ స్తూపానికి (అవశేషాలపై కట్టిన దిబ్బ), విహారాలకు డబ్బు ఇచ్చారు.¹⁴

1950లలో దొరికిన శాసనాలు శివాలయాలను కూడా చేర్చాయి.¹⁵¹⁶ ఒక రాకుమారుడు ఒక ఆలయాన్ని కట్టించాడు (శాసనం).¹⁵ మూడవ రాజు ఎహువుల చాంతమూలుని పాలనలో ఒక సామంతుడు మరొక ఆలయాన్ని కట్టించాడు.¹⁶

పండితులు వీరపురుషదత్తుని కాలాన్ని వేర్వేరుగా నిర్ణయించారు:¹¹⁷⁶

బూలర్ (Bühler) చెప్పిన 3వ శతాబ్దం తేదీని వోగెల్ అంగీకరించారు.¹
హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri), ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) 2వ, 3వ శతాబ్దాల గురించి చెప్పారు.¹⁷
సర్కార్ అతనిని సుమారు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.⁶

దాదాపు అన్ని ఇక్ష్వాకు రికార్డులకూ పాలనా సంవత్సరాల్లో మాత్రమే తేదీ ఉంది.¹⁸¹⁹ కానీ వాటిలో రెండింటిని విజయ అనే చక్ర సంవత్సరంలో తేదీ వేసినవిగా సర్కార్ తర్వాత చదివారు.¹⁸ ఆయన ఈ తేదీలను వీరపురుషదత్తుని కాలంలో 273–74 గా, ఎహువుల చాంతమూలుని కాలంలో 333–34 గా మార్చారు.¹⁸¹⁹ సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యకు ముందు ఇక్ష్వాకులు పడిపోలేదని ఆయన తేల్చారు.¹⁹

లోయలో దొరికిన ఒక శాసనం ఆభీర రాజు వసుషేణుని 30వ పాలనా సంవత్సరం నాటిది.²⁰²¹²² అతని వంశం నాసిక్ చుట్టుపక్కల పాలించింది.²⁰²¹ సుమారు 278లో కొద్దికాలం ఆభీరులు ఆ రాజ్యాన్ని పట్టుకున్నారని ఆ శాసనం సూచిస్తుందని సర్కార్ భావించారు.²²

తర్వాత సర్కార్ రెండు పునర్నిర్మాణాలను ప్రతిపాదించారు.¹⁹²³ మొదటిదానిలో, వీరపురుషదత్తుడు సుమారు 255–75, ఆభీరులు సుమారు 275–80, ఎహువుల చాంతమూలుడు సుమారు 280–335 పాలించారు.¹⁹²³ రెండవదానిలో, వీరపురుషదత్తుడు, అతని కుమారుడు, మనవడు కలిసి సుమారు 265–335 కాలాన్ని నింపారు.¹⁹²³ నాగార్జునకొండ, దాని మహాచైత్యం పేజీలు చూడండి.

ఆంధ్రపథంలో పల్లవులు, బృహత్ఫలాయనులు

తర్వాతి కాలంలో కంచిని రాజధానిగా చేసుకున్న పల్లవులు ప్రాకృత తామ్రశాసనాల్లో కృష్ణా ప్రాంతంలో కనిపిస్తారు.³²⁴ మైదవోలు తామ్రశాసనాలు కృష్ణా ప్రాంతంలో దొరికాయి. అప్పుడు యువరాజుగా ఉన్న శివస్కందవర్మ ధన్నకడలోని (ధాన్యకటకం, అమరావతి–ధరణికోట ప్రాంతం) తన అధికారికి ఇచ్చిన ఆజ్ఞను అవి నమోదు చేస్తాయి.³²⁴ ఆ ఆజ్ఞ ఆంధ్రపథంలో, అంటే ఆంధ్ర దేశంలో, ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసింది.³²⁴ సూయెల్ ఈ శాసనాలను సుమారు క్రీ.శ. 234 నాటివిగా చెప్పారు.³ సర్కార్ వాటిని సుమారు 4వ శతాబ్దం మొదటి పావులో ఉంచారు.²⁴

పల్నాడు తాలూకాలోని మంచికల్లు నుండి ఒక ప్రాకృత స్తంభ శాసనాన్ని కూడా సర్కార్ ప్రచురించారు.²⁵²⁴ అది సింహవర్మ అనే పల్లవ రాజుది.²⁵ సర్కార్ దానిని తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించి, సుమారు 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా నిర్ణయించారు.²⁵²⁴ దాని ఆధారంగా సింహవర్మ ఇక్ష్వాకులను వెళ్లగొట్టాడని, బహుశా విజయపురిని నాశనం చేశాడని ఆయన ఊహించారు.²⁴

విజయ సంవత్సరం తేదీలను చదివిన తర్వాత, సర్కార్ కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని పల్లవులు జయించిన కాలాన్ని సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యకు జరిపారు.¹⁹ సింహవర్మను, మైదవోలు శాసనాల శివస్కందవర్మను ఇద్దరినీ ఆయన సుమారు ఆ శతాబ్దం నాలుగవ, ఐదవ దశాబ్దాల్లో ఉంచారు.¹⁹

కృష్ణా నది ముఖద్వారం దగ్గర, దాని ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న కొండముడిలో మరో ప్రాకృత దానపత్రం దొరికింది. దానిని మహారాజు జయవర్మ గూడూరులోని తన శిబిరం నుండి జారీ చేశాడు.²⁶ అతను ఎవరో సూయెల్‌కు తెలియదు. అతను వేరే పేరుతో ఉన్న బప్పయేనేమో అని ఆయన అనుకున్నారు.²⁶ తర్వాత రాసిన బి. వి. కృష్ణారావు (B. V. Krishna Rao) అతనిని బృహత్ఫలాయన రాజు జయవర్మగా వర్ణించారు.²⁷

4వ శతాబ్దం మధ్యలో గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు చేసిన దక్షిణ దండయాత్రను కూడా సూయెల్ కాలక్రమం నమోదు చేస్తుంది.²⁶ చక్రవర్తి అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం ప్రకారం, ఈ దండయాత్రలో అతను వేంగిని పట్టుకున్నాడు. దాని పాలకుడు హస్తివర్మను సూయెల్ పల్లవ ప్రతినిధిగా భావించారు.²⁶ తర్వాతి పండితులు హస్తివర్మను వేంగి శాలంకాయనుల మొదటి రాజుగా గుర్తించారు. ఆర్. సుబ్బారావు (R. Subba Rao) 1926లో అలా గుర్తించారు.²⁸ డి. సి. సర్కార్ 1939లో సూయెల్ అభిప్రాయానికి వ్యతిరేకంగా వాదించారు.²⁹

వేంగి శాలంకాయనులు

శాలంకాయనులు వేంగిపురం నుండి పాలించారు. అది ఆధునిక ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్) దగ్గరి వేంగి నగరం.³⁰ వారి ముద్రలపై ఎద్దు బొమ్మ ఉండేది.³⁰ 1960లో బి. వి. కృష్ణారావు కృష్ణా జిల్లాలోని కానుకొల్లు నుండి వారి రెండు దానపత్రాలను ప్రచురించారు.³¹ వారు మొదట శాతవాహనుల కింద, తర్వాత ఇక్ష్వాకుల కింద వేంగిని పాలించారని ఆయన వాదించారు. ఆయన అభిప్రాయంలో వారు 3వ శతాబ్దం రెండవ సగంలో స్వతంత్రులయ్యారు.³¹

మొదటి నందివర్మ జారీ చేసిన రెండింటిలో ముందరి దానపత్రాన్ని కృష్ణారావు 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా నిర్ణయించారు.³¹ ఆ సంపుటానికి సంపాదకుడైన డి. సి. సర్కార్ ఈ తేదీలు మరీ ముందువని భావించారు.³¹ ఆయన ఆ దానపత్రాన్ని సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.³¹

కానుకొల్లు దానపత్రం ప్రాకృతంలో ఉంది.²⁷³² నాలుగు వేదాలు చదివిన ఒక బ్రాహ్మణునికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. ఆ బ్రాహ్మణుడు రథకార వర్గానికి చెందినవాడు.²⁷³² ఆ వర్గం సామాజిక స్థాయికి దీని అర్థం ఏమిటనే విషయంలో కృష్ణారావు, సర్కార్ తమ వ్యాఖ్యల్లో విభేదించారు.³²

శాలంకాయన దేవవర్మ ఏలూరు గ్రామస్తులకు ఇచ్చిన ఒక ప్రాకృత ఆజ్ఞను సూయెల్ పేర్కొన్నారు.³³ చండవర్మ అనే రాజుకు చెందిన సంస్కృత కోమర్తి తామ్రశాసనాలను కూడా ఆయన శాలంకాయనులవిగా భావించారు.³³ దీనిపై తర్వాత వివాదం వచ్చింది. బొబ్బిలి నుండి వచ్చిన చండవర్మ రెండవ దానపత్రం సంపాదకుడు ఒక విషయం గుర్తించారు: అతనిని శాలంకాయనుడిగా చేయడాన్ని సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు (C. R. Krishnamacharlu), డి. సి. సర్కార్ వ్యతిరేకించారు.³⁴ ఆ సంపాదకుడు అతనిని కళింగ రాజుగా చూశారు.³⁴

విష్ణుకుండినులు

కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతంలో శాలంకాయనుల తర్వాత విష్ణుకుండినులు వచ్చారు.³⁵² వారు లెందులూరు నుండి పాలించారు. దానిని వేంగి దగ్గరి దెందులూరుగా గుర్తిస్తారు.³⁵² వారి సంస్కృత దానపత్రాలు వారిలో బాగా ప్రసిద్ధుడైన రాజు మాధవవర్మకు పదకొండు అశ్వమేధాల ఘనత ఇస్తాయి.³⁶ మధ్య భారతదేశంలోని వాకాటకులతో వివాహ సంబంధం ఘనతను కూడా అవి అతనికి ఇస్తాయి.³⁶³⁷

వారి తేదీలు అన్నిటికంటే ఎక్కువ వివాదంలో ఉన్నాయి:³⁵²³⁸

ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) 1897లో చిక్కుళ్ల తామ్రశాసనాలను 7వ లేదా 8వ శతాబ్దంలో ఉంచారు.³⁵
సూయెల్, అయ్యంగార్ కె. వి. లక్ష్మణరావు (K. V. Lakshman Rao) ను అనుసరించారు. వారు 4వ శతాబ్దం మధ్య నుండి సుమారు 610 వరకు తాత్కాలిక తేదీలు ఇచ్చారు.²
వి. వి. మిరాశి (V. V. Mirashi) గొప్ప మాధవవర్మను సుమారు 510–560లో ఉంచారు.³⁸

దానపత్రాలు భాష మార్పును కూడా చూపిస్తాయి. ఇక్ష్వాకు, తొలి పల్లవ రికార్డులు ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి.⁵²⁵ విష్ణుకుండిన దానపత్రాలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.³⁶ శాలంకాయనులు అప్పటికే ప్రాకృత దానపత్రాల నుండి సంస్కృత దానపత్రాలకు మారారు.³⁹³³²⁷ చిక్కుళ్ల తామ్రశాసనాలు తమ తేదీలో సంవస్సరంబుల్ (“సంవత్సరాలు”) అనే తెలుగు తరహా బహువచనాన్ని వాడినట్లు కీల్‌హార్న్ గమనించారు. రాసినవాడు తెలుగు మాట్లాడేవాడని ఆయన తేల్చారు.³⁶

రేనాటి తెలుగు చోళులు

కడప, కర్నూలు ప్రాంతంలో, “రేనాండు 7000” మీద తెలుగు చోడ నాయకుల ఒక వంశం పాలనను సూయెల్, అయ్యంగార్ సుమారు 575లో ఉంచారు.⁴⁰ ఈ నాయకులు చోళ రాజు కరికాలుని వంశం నుండి వచ్చామని చెప్పుకున్నారు.⁴⁰ ఈ తేదీ ఒక ఊహ మీద ఆధారపడి ఉందని సూయెల్, అయ్యంగార్ గుర్తించారు: నాయకుల్లో ఒకడైన మహేంద్రుడికి పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ పేరు పెట్టారనే ఊహ.⁴⁰ వారి రికార్డుల గురించి రేనాటి చోళులు పేజీలో చర్చ ఉంది.

మతం

ఈ కాలంలో దిగువ కృష్ణా తీరంలో బౌద్ధమతం శిఖరానికి చేరింది, తర్వాత క్షీణించింది. నాగార్జునకొండ శాసనాలు అనేక శాఖల భిక్షువులను నమోదు చేస్తాయి.⁴¹ శ్రీలంక నుండి వచ్చిన భిక్షువుల కోసం కట్టిన ఒక మందిరాన్ని కూడా అవి నమోదు చేస్తాయి.⁴²

వోగెల్ ఈ సంపదను కృష్ణా డెల్టా సముద్ర వ్యాపారంతో ముడిపెట్టారు.⁴² క్షీణతకు ఆయన మూడు కారణాలు చెప్పారు:⁴²

రోమన్ వ్యాపారం తగ్గిపోవడం
సముద్రగుప్తుని దక్షిణ దండయాత్ర
పల్లవులు, చాళుక్యులు వంటి బ్రాహ్మణ మతాన్ని ఆదరించిన రాజవంశాల ఎదుగుదల⁴²

లాంగ్‌హర్స్ట్ ఇదే వివరణను మళ్లీ చెప్పారు.⁴³

అదే సమయంలో, ఈ కాలంలోని దాదాపు ప్రతి రాజకుటుంబం తాను చేసిన వైదిక యజ్ఞాలను ప్రకటించుకుంది.¹⁴³⁶²⁴ వారిలో ఇక్ష్వాకు చాంతమూలుడు, విష్ణుకుండిన మాధవవర్మ ఉన్నారు.¹⁴³⁶ పల్లవులు కూడా ఉన్నారు. వారి ఎద్దు చిహ్నాన్ని సర్కార్ శైవ మతాభిమానానికి గుర్తుగా భావించారు.²⁴

నాగార్జునకొండలో 1950ల తవ్వకందారులు ఒక విషయం కనుగొన్నారు: కార్తికేయ ఆలయాలతో సహా బ్రాహ్మణ మందిరాలు నది వెంబడి, ఇక్ష్వాకు రాజధానిలోని కోట భాగంలో గుమిగూడి ఉన్నాయి.⁴⁴ లోయలోని మిగతా భాగాన్ని బౌద్ధ విహారాలు నింపాయి.⁴⁴

చాళుక్యుల విజయం

బాదామి చాళుక్యుల విస్తరణతో ఈ కాలం ముగుస్తుంది. రెండవ పులకేశి తూర్పు దక్కన్‌ను జయించి పిఠాపురాన్ని తీసుకున్నాడు.⁴⁵ అతను తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని వేంగిలో నిలిపాడు.⁴⁵ సూయెల్, అయ్యంగార్ దీనిని సుమారు 615 నాటిదిగా చెప్పారు.⁴⁵² విష్ణుకుండిన మూడవ మాధవుడు సుమారు 610లో చాళుక్యుల చేతిలో ఓడిపోయాడని వారు భావించారు.²

గోదావరి గెజిటీర్ ఈ విజయాన్ని సుమారు 615లో ఉంచింది.⁴⁶ 632 నాటికి విష్ణువర్ధనుడు స్వతంత్రుడయ్యాడని, ఏలూరు దగ్గరి పెద్ద వేగి అతని రాజధాని అని అది చెప్పింది.⁴⁶ అతని వంశం వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు తర్వాతి యుగాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.

Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 404 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
J. Ph. Vogel, Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda, Epigraphia Indica XX (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 85 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
B. Ch. Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time, Year 11”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60, publ. 1963), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
D. C. Sircar and K. G. Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62, publ. 1963), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time” (1963), p. 148 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1927–28 (1931), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
D. C. Sircar, “Nagarjunikonda Inscription of the time of Abhira Vasushena, Year 30”, Epigraphia Indica XXXIV (1963), p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 201 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 202 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Epigraphia Indica XXXV, “Additions and Corrections”, correction to p. 6, line 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District” (1959), p. 88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Krishna Rao, “Two Salankayana Charters” (1960), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
R. Subba Rao, “Pedavegi Copper-plates of Nandivarman II”, Journal of the Andhra Historical Research Society I, pt. 2 (1926), pp. 93–94 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
D. C. Sircar, The Successors of the Satavahanas in Lower Deccan (1939), pp. 70–72; paraphrased (archive.org (opens in a new tab)). ↩
B. V. Krishna Rao, “Two Salankayana Charters from Kanukollu”, Epigraphia Indica XXXI (1960), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Krishna Rao, “Two Salankayana Charters” (1960), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Krishna Rao, “Two Salankayana Charters” (1960), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
R. K. Ghoshal, “Bobbili Plates of Chandavarman, King of Kalinga”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), p. 195 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
F. Kielhorn, “Chikkulla Plates of Vikramendravarman II”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 194 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Mirashi and Gupte, “Khanapur Plates” (1956), p. 315 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
V. V. Mirashi and Y. R. Gupte, “Khanapur Plates of Madhavavarman”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 314 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
R. Subba Rao, “Pedavegi Copper-plates of Nandivarman II”, Journal of the Andhra Historical Research Society I, pt. 2 (1926), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1956–57: A Review (1957), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. 225రాజ్యం ముగింపు:శాతవాహనులు
సు. 225రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఇక్ష్వాకులు
సు. 250శాసనం:శివస్కందవర్మ మయిదవోలు శాసనం
సు. 250శాసనం:చాంతిసిరి నాగార్జునకొండ శాసనాలు
సు. 250రాజ్యం ఆవిర్భావం:పల్లవులు
సు. 268శాసనం:నాగార్జునకొండ శాసనం (బోధిసిరి)
సు. 273శాసనం:నాగార్జునకొండ స్మారక స్తంభ శాసనం (చాంతమూలుడు)
సు. 274శాసనం:జగ్గయ్యపేట శాసనం (వీరపురుషదత్తుడు)
సు. 278శాసనం:నాగార్జునకొండ శాసనం (ఆభీర వసుషేణుడు)
సు. 295శాసనం:నాగార్జునకొండ శాసనం (పుష్పభద్రస్వామి)
సు. 300శాసనం:సింహవర్మ మంచికల్లు శాసనం
సు. 300రాజ్యం ఆవిర్భావం:శాలంకాయనులు
సు. 300రాజ్యం ఆవిర్భావం:వాకాటకులు
సు. 345శాసనం:దేవవర్మ ఏలూరు తామ్రశాసనం
సు. 350శాసనం:మొదటి నందివర్మ కానుకొల్లు తామ్రశాసనం
సు. 352రాజ్యం ముగింపు:ఇక్ష్వాకులు
సు. 375రాజ్యం ఆవిర్భావం:విష్ణుకుండినులు
సు. 430శాసనం:రెండవ నందివర్మ కొల్లేరు తామ్రశాసనం
సు. 430శాసనం:రెండవ నందివర్మ పెదవేగి తామ్రశాసనం
సు. 440శాసనం:సింహవర్మ ఓంగోడు శాసనం (నం. 2)
సు. 446శాసనం:సింహవర్మ విలవట్టి శాసనం
సు. 470రాజ్యం ముగింపు:శాలంకాయనులు
సు. 500రాజ్యం ముగింపు:వాకాటకులు
సు. 537శాసనం:ఇంద్రవర్మ జిర్జింగి తామ్రశాసనం
సు. 537రాజ్యం ఆవిర్భావం:తూర్పు గాంగులు
సు. 550రాజ్యం ఆవిర్భావం:రేనాటి చోళులు
సు. 575శాసనం:కలమల్ల శాసనం
సు. 585శాసనం:ఇంద్రవర్మ అచ్యుతాపురం తామ్రశాసనం
సు. 590శాసనం:ఎరికల్ ముత్తురాజు ఎర్రగుడిపాడు శాసనం
సు. 615రాజ్యం ఆవిర్భావం:బాదామి చాళుక్యులు
సు. 615రాజ్యం ఆవిర్భావం:తూర్పు చాళుక్యులు
సు. 616శాసనం:మొదటి విష్ణువర్ధనుని సతారా శాసనం
సు. 616శాసనం:మొదటి విష్ణువర్ధనుని తిమ్మాపురం తామ్ర శాసనం

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (166)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

కర్నూలులోని అశోకుని శాసనాల నుండి కృష్ణా లోయ స్తూపాల వరకు — ఈ ప్రాంతపు తొలి లిఖిత ఆధారాలు దొరికిన చోట్లు.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

విజయపురి ఇక్ష్వాకు రాజుల (క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం) ప్రాకృత శాసనాలు దొరికిన కృష్ణా తీరంలోని నాగార్జునకొండ, జగ్గయ్యపేట; వారి తరువాత వచ్చిన పల్లవ రాజు సింహవర్మ ప్రాకృత స్తంభ శాసనం ఉన్న మంచికల్లు; వీరపురుషదత్తుని కుమార్తెను పెళ్లాడిన వనవాస మహారాజు రాజ్యమైన బనవాసి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

క్రీ.శ. 4, 5 శతాబ్దాల శాలంకాయన రాజుల రాజధాని వేంగిపురం (ఏలూరు సమీపంలోని పెదవేగి); వారి తామ్ర శాసనాలు పేర్కొన్న లేదా దొరికిన ప్రదేశాలు: ఏలూరు, కొల్లేరు సరస్సు, కానుకొల్లు, దెందులూరు, కుద్రహార విషయంగా ప్రతిపాదించిన గుడివాడ, మచిలీపట్నం.