ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

నాగార్జునకొండ

గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణా కుడి ఒడ్డున ఉన్న కొండ, చుట్టూ మూసి ఉన్న లోయ. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇక్ష్వాకుల రాజధాని అయిన విజయపురి ఇక్కడ ఉండేది. 1927–31లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ దాని బౌద్ధ కట్టడాలను తవ్వారు. నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట లోయను ముంచేయడానికి ముందు, 1954–60లో పురావస్తు సర్వే లోయ మొత్తాన్ని తవ్వింది.

The rebuilt Bodhisri chaitya at Nagarjunakonda, a small domed stupa inside a brick apsidal shrine.
The rebuilt Bodhisri chaitya at Nagarjunakonda, a small domed stupa inside a brick apsidal shrine. · Ayan Mukherjee (opens in a new tab) · CC BY 3.0 (opens in a new tab)

నాగార్జునకొండ (“నాగార్జునుడి కొండ”) సుమారు 200 ఎకరాల, పైభాగం చదునుగా ఉన్న రాతి కొండ.12 ఇది గుంటూరు జిల్లాలోని పల్నాడు తాలూకాలో, నిజాం రాజ్యంతో పాత సరిహద్దుపై, కృష్ణా కుడి ఒడ్డు పైకి వాలి ఉంటుంది.12 దాని పక్కన మూడు వైపులా కొండలు, నాలుగో వైపు నది మూసి ఉంచిన, సుమారు మూడు మైళ్ల వెడల్పు గల లోయ ఉంది.12 1920లలో లోపలికి వెళ్లడానికి నాగులవరం నుంచి కొండల మీదుగా ఒక కాలిబాట, లేదా నది మార్గం మాత్రమే ఉండేవి.1

1926కు ముందు

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు కథనాలకు ఈ చోటు ఒక పాత కొండ కోటగా మాత్రమే తెలుసు. 14వ శతాబ్దంలో కొండవీటి రెడ్డి రాజులు “నాగార్జున కొండ కోట”ను కట్టించారనే సంప్రదాయాన్ని 1883 నాటి కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ నమోదు చేస్తుంది.34 పులయ వేమారెడ్డి తీసుకున్న కోటలలో అది దీన్ని జాబితా చేస్తుంది.34 దాని సంకలనకర్త ఈ “జిల్లాలోని చాలా మారుమూల ప్రాంతాన్ని” సందర్శించలేదు.5

బౌద్ధ నగరం

1926 మార్చిలో మద్రాసు శాసన కార్యాలయానికి చెందిన ఒక సహాయకుడు లోయలో బౌద్ధ శిల్పాలను, ఇటుక దిబ్బలను, శాసనాలున్న సున్నపురాతి స్తంభాలను కనుగొన్నాడు.67 శాసనాలను సంపాదకత్వం వహించిన జె. ఫిలిప్ వోగెల్ (J. Ph. Vogel) దీన్ని “అమరావతి తర్వాత, దక్షిణ భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు దొరికిన అత్యంత ముఖ్యమైన బౌద్ధ ప్రదేశం” అని పిలిచారు.67 1926–27లో ఎం. హమీద్ ఖురేషీ (M. Hamid Kuraishi) మహా స్తూపం వద్ద పరీక్ష తవ్వకాలను మొదలుపెట్టారు.8

1927, 1931 ఫిబ్రవరి మధ్య ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) ఈ ప్రదేశాన్ని తవ్వారు.910 ఆయన స్తూపాలను (ధాతువుల దిబ్బలను), విహారాలను, అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) ఆలయాలను, రాజభవనం ఉండి ఉండవచ్చిన ఒక స్థలాన్ని, నాణేలను బయటపెట్టారు.910 అమరావతి శైలిలో చెక్కిన నాలుగు వందలకు పైగా శిల్ప ఫలకాలను కూడా ఆయన కనుగొన్నారు.910 ప్రధాన కట్టడం మహా స్తూపం లేదా నాగార్జునకొండ మహాచైత్యం.

శాసనాలలో ఒకటి లోయలో ఉన్న నగరాన్ని విజయపురి అని పేర్కొంటుంది.1112 దానికి తూర్పున ఉన్న “సిరిపవత” (శ్రీపర్వతం)పై అది ఒక విహారాన్ని ఉంచుతుంది.1112

బౌద్ధ తత్వవేత్త నాగార్జునుడు తన చివరి సంవత్సరాలను ఒక శ్రీపర్వతంపై గడిపాడనే టిబెటన్ సంప్రదాయాన్ని వోగెల్ గుర్తించారు. కొండ ఈనాటి పేరును అది వివరించవచ్చు.1112 శాసనాలు ఇక్ష్వాకు రాజులకు చెందినవి (విజయపురి ఇక్ష్వాకులు చూడండి). వోగెల్‌కు ఈ రాజులలో ముగ్గురు తెలుసు. ఆయన వారిని క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఉంచారు.13 తర్వాత దొరికినవి నాలుగో రాజు రుద్రపురుషదత్తుడిని చేర్చాయి.14

విజయ అనే చక్ర సంవత్సరంలో రాసిన రెండు శాసనాలను డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) 273–74, 333–34 నాటివిగా నిర్ణయించారు.15 ఈ వంశం సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు కొనసాగిందని ఆయన నిర్ధారించారు.15

కట్టడాల రాయి నది మీదుగా కిందికి వచ్చిందని లాంగ్‌హర్స్ట్ భావించారు. నది ఒడ్డున ఉన్న సుమారు 250 అడుగుల పొడవు గల స్తంభాల కట్టడాన్ని ఆయన రాయిని దించిన రాతి రేవుగా భావించారు.1617 1956–57 నాటి తవ్వకందారులు అదే కట్టడాన్ని కార్తికేయుడి ఆలయంగా గుర్తించారు.18 దాని స్తంభాలపై ఉన్న శాసనాలు బహుశా దాని స్థాపకుడైన చండ-శక్తి-కుమారుడి పేరు చెబుతాయి.18

1954–60 నాటి తవ్వకాలు

1950లలో నందికొండ (నాగార్జునసాగర్) ఆనకట్ట జలాశయం లోయను ముంచేయాల్సి ఉంది. అందుకే నీరు పెరగక ముందే వీలైనంత ఎక్కువ తవ్వి కాపాడాలని పురావస్తు సర్వే బయలుదేరింది.1920 దాని నాగార్జునకొండ తవ్వకాల ప్రాజెక్టును 1954లో ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం నాయకత్వంలో ఏర్పాటు చేశారు.2122 1958–59 నాటికి అది పనిని సుమారు 1,800 ఎకరాలకు విస్తరించింది.2122 నదికి అవతల, అదే గతి ఎదుర్కొంటున్న ఏలేశ్వరాన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు శాఖ తవ్వింది.20

తవ్వకందారులు నది పక్కన విజయపురి అంతర్దుర్గాన్ని బయటపెట్టారు.23 అది సుమారు 3,000 × 2,000 అడుగుల సమలంబ చతుర్భుజం.23 అంతకు ముందున్న మట్టి ప్రాకారంపై కట్టిన ఇటుక గోడ దాన్ని చుట్టి ఉంది. దాని చుట్టూ ఒక కందకం ఉంది. దాని తూర్పు ద్వారం దగ్గర సైనిక శిబిరాలు ఉన్నాయి.23

అంతర్దుర్గానికి, నాగార్జునుడి కొండకు మధ్య వారికి ప్రేక్షకుల కోసం మెట్లున్న, 309 × 259 అడుగుల, లోతుగా కట్టిన ఇటుక ప్రాంగణం దొరికింది. దాన్ని వారు స్టేడియం అని పిలిచారు.2324 అంతర్దుర్గానికి తూర్పున ఒక ప్రధాన వీధి, సందులు, గోడలున్న ఇంటి ఆవరణలతో ప్రణాళికాబద్ధమైన ఒక పట్టణం ఉంది.25 లోయలో ఒక కొత్త రాతి యుగపు నివాసాన్ని, ఒక బృహత్ శిలా సమాధిని కూడా వారు కనుగొన్నారు.18 కొన్ని కట్టడాలు ఇక్ష్వాకుల కంటే ఒక శతాబ్దం లేదా అంతకంటే పాతవి, మరికొన్ని కనీసం రెండు శతాబ్దాల తర్వాతివి.26

బ్రాహ్మణ మత గుళ్లు

కొత్తగా దొరికినవి నగర మతం గురించిన చిత్రాన్ని మార్చాయి. పూర్వపు తవ్వకాలలో దాదాపు బౌద్ధ అవశేషాలే దొరికాయని, ఇటీవలి తవ్వకాలు చాలా బ్రాహ్మణ మత అవశేషాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయని ఛాబ్రా (Chhabra) గమనించారు.19 బ్రాహ్మణ మత గుళ్లు ఉత్తర నదీ తీరం వెంట, కోట కట్టిన ప్రాంతం లోపల గుమిగూడి ఉన్నాయి. లోయలోని మిగిలిన భాగాన్ని బౌద్ధ విహారాలు నింపాయి.18

ఆ గుళ్లలో ఇవి ఉన్నాయి:272818

  • రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడి 16వ పాలన సంవత్సరంలో ఒక ఇక్ష్వాకు రాకుమారుడు కట్టించిన, పుష్పభద్రస్వామిగా శివుడి ఆలయం272818
  • అదే రాజు 11వ పాలన సంవత్సరంలో సామంతుడు ఎలిశ్రీ కట్టించిన ఒక శివాలయం28
  • కార్తికేయుడి ఆలయాలు18

నది అంచున దొరికిన ఒక శాసనం అభీర రాజు వసుషేణుడి 30వ పాలన సంవత్సరంలో తేదీ వేసినది.2930 అది విష్ణువు ఒక రూపాన్ని ప్రతిష్ఠించడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.2930 సర్కార్ దాన్ని సుమారు 278 నాటిదిగా నిర్ణయించారు.3132 నాసిక్ ప్రాంతానికి చెందిన అభీరులు కొద్దికాలం ఇక్ష్వాకు రాజ్యాన్ని ఆక్రమించారని ఆయన సూచించారు.3132 మతం, తత్వం పేజీ కూడా చూడండి.

తర్వాతి చరిత్ర

కొండపైనే లాంగ్‌హర్స్ట్ బౌద్ధ కట్టడాల ఇటుకల పరిమాణంలోనే ఉన్న ఇటుకలతో కట్టిన ఇటుక కోట కట్టడాలను కనుగొన్నారు.133 విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలపు స్థానిక నాయకులకు ఆయన ఆపాదించిన తర్వాతి రాతి గోడలను, రెండు చిన్న హిందూ ఆలయాలను కూడా ఆయన కనుగొన్నారు. కానీ అక్కడ బౌద్ధ కట్టడాలు ఏవీ లేవు.133

ఒక స్థానిక సంప్రదాయాన్ని లాంగ్‌హర్స్ట్ సమర్థించకుండా నివేదించారు.34 బౌద్ధ కట్టడాల నాశనాన్ని అది శంకరాచార్యుడి అనుచరులకు ఆపాదించింది.34 లోయలోని సాగు భూమి పుష్పగిరిలో నివసించే శంకరాచార్యుడి అనుచరుల అధిపతి చేతిలో మత దానంగా ఉండేది.34

దగ్గరలో శాసనం దొరికిన పల్లవ రాజు సింహవర్మ 3వ శతాబ్దం చివరలో నగరాన్ని నాశనం చేసి ఉండవచ్చని 1959లో డి. సి. సర్కార్ సూచించారు.35 విజయ సంవత్సరపు రెండు తేదీలను చదివిన తర్వాత, ఆయన పల్లవ విజయాన్ని దానికి బదులుగా సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.15

లోయను వెంటనే వదిలేయలేదు.36 1954–55లో దొరికిన హారీతి దేవత ఆలయం దాని శిల్పాలను బట్టి 4వ లేదా 5వ శతాబ్దం నాటిదిగా నిర్ణయించబడింది.36 1920లలో లోయలోని ఏకైక నివాసం పుల్లారెడ్డిగూడెం అనే చిన్న గ్రామం.33

Footnotes

  1. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1927–28 (1931), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Mackenzie, Manual of the Kistna District (1883), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Mackenzie, Manual of the Kistna District (1883), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. J. Ph. Vogel, Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda, Epigraphia Indica XX (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. M. Hamid Kuraishi, “Trial Excavations at Alluru, Gummadidurru and Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1926–27 (1930), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), pp. 7–8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1929–30 (1935), p. 148 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1956–57: A Review (1957), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  19. B. Ch. Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time, Year 11”, Epigraphia Indica XXXIII (1959–60, publ. 1963), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1955–56: A Review (1956), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1958–59: A Review (1959), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  25. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1959–60: A Review (1960), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. Indian Archaeology 1955–56: A Review (1956), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. D. C. Sircar and K. G. Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62, publ. 1963), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Chhabra, “Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri’s time” (1963), p. 148 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  29. D. C. Sircar, “Nagarjunikonda Inscription of the time of Abhira Vasushena, Year 30”, Epigraphia Indica XXXIV (1963), p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  30. Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 198 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  31. Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 201 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Sircar, “Inscription of Abhira Vasushena” (1963), p. 202 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  33. Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  34. Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  35. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  36. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1954–55: A Review (1955), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (47)

రాజవంశాలు

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

సుమారు క్రీ.శ. 225–350

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దిగువ కృష్ణా లోయను పాలించిన రాజవంశం. వారి రాజధాని నాగార్జునకొండ లోయలోని విజయపురి. ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల నుండి నలుగురు రాజులు తెలుసు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసి, శివునికి, కార్తికేయునికి ఆలయాలు కట్టించారు. రాజకుటుంబపు స్త్రీలు రాజధానిలోని బౌద్ధ విహారాలకు దానాలు ఇచ్చారు.

వ్యక్తులు

వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 225–255

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల మొదటి తెలిసిన రాజు. ఆయన వారసుల శాసనాలు ఆయనను అశ్వమేధం, ఇతర వైదిక క్రతువులు చేసినవానిగా గుర్తుంచుకుంటాయి. ఆయన కుటుంబ స్త్రీలు కృష్ణా లోయలోని బౌద్ధ కట్టడాలను స్థాపించారు. ఆయన పాలన దాదాపు 255కి ముందు ముగిసింది. డి. సి. సర్కార్ దానిని దాదాపు 223–240 నాటిదిగా చెప్పారు.

వీరపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 255–275

విజయపురి ఇక్ష్వాకు రాజు (క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం). ఆయన పాలనలో రాజకుటుంబ స్త్రీలు నాగార్జునకొండ మహాస్తూపాన్ని పునర్నిర్మించి, శ్రీలంక భిక్షువులు సహా బౌద్ధ భిక్షువుల కోసం పుణ్యక్షేత్రాలను, విహారాలను స్థాపించారు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 20వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఒకటి 273–74తో సమానం చేసిన చక్రీయ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 255–275 నాటిదిగా చెప్పారు.

ఎహువుల చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 280–335

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకు రాజులలో తెలిసిన మూడవ రాజు, వీరపురుషదత్తుని కొడుకు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 24వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఆయన పాలనలో ఒక రాకుమారుడు, ఒక ప్రముఖుడు ఆ లోయలో తేదీ ఉన్న తొలి శివాలయాలను కట్టించారు. రాణులు, బ్యాంకర్లు, బౌద్ధ గృహస్థులు అక్కడి విహారాలకు దానాలు ఇస్తూనే ఉన్నారు. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 280–335 నాటిదిగా చెప్పారు.

రుద్రపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 335–346

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల నాల్గవ, చివరి తెలిసిన రాజు, ఎహువుల చాంతమూలుని కొడుకు. ఆయన 11వ పాలనా సంవత్సరపు స్మారక స్తంభం నుంచి 1955–56లో ఆయనను గుర్తించారు. దాదాపు 350లో పల్లవులు కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకోవడానికి ముందే ఆయన పాలన ముగిసిందని డి. సి. సర్కార్ భావించారు.

భట్టిదేవ

ఇక్ష్వాకు రాణి, రాజు వీరపురుషదత్తుని భార్య, రాజు ఎహువుల చాంతమూలుని తల్లి. తన కొడుకు పాలనలో 2వ సంవత్సరంలో ఆమె నాగార్జునకొండలో బహుసుతీయ శాఖకు చెందిన బౌద్ధ గురువుల కోసం ఒక విహారాన్ని స్థాపించింది.

చాంతిసిరి

ఇక్ష్వాకు రాకుమారి, రాజు చాంతమూలుని సోదరి. రాజు వీరపురుషదత్తునికి మేనత్త, తర్వాత అత్తగారు. విజయపురి (నాగార్జునకొండ) బౌద్ధ కట్టడాలకు ఆమె ప్రధాన దాత. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఆమె మహాస్తూపపు స్తంభాలను, ఒక అర్ధవృత్తాకార చైత్యగృహాన్ని, దాని పక్కన స్తంభాల మండపాన్ని ఇచ్చింది. ఇవన్నీ అపరమహావినసేలియ శాఖకు ఇచ్చింది.

సింహవర్మ (పల్లవ, మంచికల్లు శాసనం)

భరద్వాజ గోత్రానికి చెందిన పల్లవ రాజు. పల్నాడు తాలూకాలోని మంచికల్లులో దొరికిన విరిగిన ప్రాకృత స్తంభ శాసనం నుంచి మాత్రమే ఆయన తెలుసు. డి. సి. సర్కార్ దానిని అతి తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించారు. ఈ సింహవర్మ ఇక్ష్వాకులను తొలగించి కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని పల్లవుల కిందకు తెచ్చాడని, బహుశా శివస్కందవర్మ తండ్రి అని ఆయన సూచించారు.

కట్టడాలు

చూళ ధమ్మగిరి విహారం

నాగార్జునకొండలోని నహరళ్లబోడు కొండపై ఉన్న బౌద్ధ విహార కట్టడాలు. విజయపురికి తూర్పున ఉన్న చిన్న ధమ్మగిరి (చూళ ధమ్మగిరి) పైని విహారంగా దీన్ని గుర్తిస్తారు. అక్కడ ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుడి 14వ పాలనా సంవత్సరంలో బోధిసిరి అనే ఉపాసిక శ్రీలంక భిక్షువుల కోసం ఒక అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) గుడిని కట్టించింది.

నాగార్జునకొండ మహాచైత్యం

ఇక్ష్వాకుల నగరం విజయపురి మహాస్తూపం. దాని సున్నపురాతి ఆయక స్తంభాలపై రాకుమారి చాంతిసిరి, ఇతర రాజవంశ స్త్రీల ప్రాకృత శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి రాజు వీరపురుషదత్తుడి 6వ పాలనా సంవత్సరం నాటివి. 1928–29 తవ్వకాలలో దాని గదులలో ఒకదానిలో చిన్న ఎముక ధాతువు దొరికింది.

విజయపురి కోట

నాగార్జునకొండ లోయలో కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న ఇక్ష్వాకుల రాజధానికి కేంద్రమైన, ఇటుక గోడలు, కందకం ఉన్న అంతర్దుర్గం. 1956–59లో దీన్ని తవ్వారు. దాని లోపల, చుట్టూ తవ్వకందారులకు సైనిక నివాసాలు, రాజ గృహాలు, వారు అశ్వమేధంతో ముడిపెట్టిన మెట్ల కోనేరు, కార్తికేయ, శివ ఆలయాలు, ఒక నదీ స్నానఘట్టం, ఒక పెద్ద క్రీడా మైదానం దొరికాయి.

శాసనాలు

చాంతిసిరి నాగార్జునకొండ శాసనాలు

సుమారు క్రీ.శ. 250

ఇక్ష్వాకు రాకుమారి చాంతిసిరి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేసే నాగార్జునకొండ ప్రాకృత శాసనాలు. అవి మహాస్తూపం (మహాచైత్యం) ఆయక స్తంభాలపై, ఒక రాతి మండపపు స్తంభాలపై, దాని పక్కన ఉన్న ఒక అర్ధవృత్తాకార గుడి నేలపై చెక్కి ఉన్నాయి. వాటి తేదీలు రాజు వీరపురుషదత్తుడి 6వ, 15వ, 18వ పాలనా సంవత్సరాలు.

నాగార్జునకొండ శాసనం (బోధిసిరి)

సుమారు క్రీ.శ. 268

నాగార్జునకొండలోని చూళ ధమ్మగిరిపై ఉన్న ఒక అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) గుడి నేలపై ఉన్న ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ రాజు మాఠరీపుత్ర (వీరపురుషదత్తుడు) 14వ పాలనా సంవత్సరం. శ్రీలంక నుంచి వచ్చిన బౌద్ధ భిక్షువులకు ఉపాసిక బోధిసిరి ఇచ్చిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. అది విజయపురి నగరాన్ని, శ్రీపర్వతాన్ని, వర్తక పట్టణం కంటకసేలను పేర్కొంటుంది.

నాగార్జునకొండ స్మారక స్తంభ శాసనం (చాంతమూలుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 273

నాగార్జునకొండలో 9వ స్తూపం దగ్గర దొరికిన, ప్రాకృత శాసనం ఉన్న చెక్కడాల స్తంభం. మరణించిన ఇక్ష్వాకు రాజు చాంతమూలుడి సోదరీమణులు, తల్లులు, రాణులు ఆయన కొడుకు వీరపురుషదత్తుడి పాలనలో దాన్ని నిలిపారని అది నమోదు చేస్తుంది. వోగెల్ దాన్ని రాజు 20వ సంవత్సరం నాటిదిగా చెప్పారు. సర్కార్ తేదీని విజయ అనే చక్ర సంవత్సరంగా, 273–74గా, మళ్లీ చదివారు. భారతీయ శాసనాలలో చక్ర సంవత్సరాన్ని వాడిన తెలిసిన అతి తొలి ఉదాహరణ ఇదే.

నాగార్జునకొండ శాసనం (ఆభీర వసుషేణుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 278

1958–59లో నాగార్జునకొండలో కృష్ణ ఒడ్డున దొరికిన సంస్కృత-ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ ఆభీర రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర వసుషేణుడి 30వ పాలనా సంవత్సరం. ఒక స్థానిక ప్రముఖుడు, అవంతి, సంజయపుర, వనవాస నుంచి వచ్చినవారు విష్ణువు రూపమైన అష్టభుజస్వామి దేవుడిని ప్రతిష్ఠించారని అది నమోదు చేస్తుంది. డి. సి. సర్కార్ దాన్ని సుమారు 278–79 నాటిదిగా నిర్ణయించి, ఇక్ష్వాకు పాలనలో ఆభీరుల వల్ల వచ్చిన చిన్న విరామానికి సాక్ష్యంగా భావించారు.

నాగార్జునకొండ శాసనం (పుష్పభద్రస్వామి)

సుమారు క్రీ.శ. 295

నాగార్జునుడి కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న ఒక ఆలయం నుంచి వచ్చిన, నాలుగు ముఖాల ధ్వజస్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత శాసనం. దాని తేదీ ఇక్ష్వాకు రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడి 16వ పాలనా సంవత్సరం. ఆయన కొడుకు, రాకుమారుడు వీరపురుషదత్తుడు పుష్పభద్రస్వామి రూపంలోని శివుడికి ఒక గుడి కట్టించి, దానికి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇక్ష్వాకు రాజ కుటుంబంలో శైవ ఆరాధనకు ఇదే మొదటి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (16)
  1. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda, Madras Presidency (Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 54) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1938, pp. 1–4, 6–8, 10–11. [Public domain in India]
  2. Hirananda Sastri (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XX (1929–30) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1933, pp. 1–2, 6, 9, 23. J. Ph. Vogel, Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda. [Public domain]
  3. John Marshall (ed.), Annual Report of the Archaeological Survey of India, 1926-27 (opens in a new tab), Government of India, Central Publication Branch, Calcutta, 1930, pp. 157. M. Hamid Kuraishi, Trial Excavations at Alluru, Gummadidurru and Nagarjunikonda (season 1926–27). [Public domain]
  4. H. Hargreaves (ed.), Annual Report of the Archaeological Survey of India, 1927-28 (opens in a new tab), Government of India, Central Publication Branch, Calcutta, 1931, pp. 113–116, 118. [Public domain]
  5. Daya Ram Sahni (ed.), Annual Report of the Archaeological Survey of India, 1929-30 (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1935, pp. 148. [Public domain]
  6. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 10, 151, 160. [Public domain]
  7. D. C. Sircar and B. Ch. Chhabra (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXII (1957–58) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1959, pp. 89. D. C. Sircar, Two Inscriptions from Guntur District (No. 8). [Public domain in India]
  8. D. C. Sircar (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXXIII (1959–60) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1963, pp. 147–148. B. Ch. Chhabra, Nagarjunakonda Inscription of Ehavalasri's time, Year 11 (No. 27); paraphrased. [Public domain in India]
  9. D. C. Sircar (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXXIV (1961–62) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1963, pp. 18, 20, 197–198, 201–202. D. C. Sircar and K. G. Krishnan, Two Inscriptions from Nagarjunikonda (No. 4); D. C. Sircar, Nagarjunikonda Inscription of the time of Abhira Vasushena, Year 30 (No. 30); paraphrased. [Public domain in India]
  10. D. C. Sircar and G. S. Gai (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXV (1963–64) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1964, pp. 6. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  11. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1954–55: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1955, pp. 23. Paraphrased. [Public domain in India]
  12. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1955–56: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1956, pp. 23–24. Paraphrased. [Public domain in India]
  13. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1956–57: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1957, pp. 36. Paraphrased. [Public domain in India]
  14. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1957–58: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1958, pp. 5–6, 9. Paraphrased. [Public domain in India]
  15. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1958–59: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1959, pp. 5. Paraphrased. [Public domain in India]
  16. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1959–60: A Review (opens in a new tab), Department of Archaeology, Government of India, 1960, pp. 9. Paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: